Raisina Dialogue 2026

Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे नवी दिल्ली येथे आयोजित करण्यात आलेल्या ‘रायसीना संवाद 2026’ (Raisina Dialogue 2026) च्या संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान ओळखा :

1. हा भारताचा प्रमुख बहुपक्षीय भू-राजकीयआणि भू-अर्थशास्त्रावरील संवाद मंच आहे

2. हा कार्यक्रम संयुक्त राष्ट्र संघ आयोजित करतो

3. हा दर 5 वर्षांनी आयोजित केला जातो

4. हा केवळ आशियाई देशांपुरता मर्यादित आहे

उत्तर : हा भारताचा प्रमुख बहुपक्षीय भू-राजकीयआणि भू-अर्थशास्त्रावरील संवाद मंच आहे

📰 बातमी काय ?

• भारताचे पंतप्रधान यांनी 5 मार्च 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे ‘रायसीना संवाद 2026’ चे उद्घाटन केले.

• या परिषदेत फिनलँड चे राष्ट्राध्यक्ष अलेक्झांडर स्टब (Alexander Stubb) प्रमुख पाहुणे होते.

रायसीना संवाद म्हणजे काय ? 

• रायसीना संवाद हा भारताचा एक महत्त्वाचा आंतरराष्ट्रीय मंच आहे.

• रायसीना संवाद ही भारतीय दृष्टिकोनातून भू-राजकीय (Geopolitics) आणि भू-अर्थशास्त्रावरील (Geo-Economics) एक प्रमुख परिषद आहे. 

• रायसीना संवाद जागतिक नेते, धोरणकर्ते, शिक्षणतज्ज्ञ, उद्योग तज्ञ या क्षेत्रांतील तज्ञांना आंतरराष्ट्रीय समुदायासमोरील सर्वात आव्हानात्मक मुद्द्यांवर चर्चा करण्यासाठी आणि संवाद आणि वादविवादाद्वारे त्यांचे निराकरण करण्यासाठी एक व्यासपीठ प्रदान करते.

• उदाहरणार्थ - यात युद्ध, अर्थव्यवस्था, तंत्रज्ञान, हवामान बदल यांसारख्या विषयांवर चर्चा होते. 

रायसीना संवाद कोण आणि कोण आयोजित केला जातो ?

• ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन (ORF) च्या सहकार्याने भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाद्वारे (Ministry of External Affairs) दरवर्षी रायसीना संवाद आयोजित केले जातो. 

पहिला रायसीना संवाद केव्हा आयोजित करण्यात आला ? 

• पहिला रायसीना संवाद 2016 मध्ये आयोजित करण्यात आला होता आणि तेव्हापासून दरवर्षी हा संवाद आयोजित केला जातो.

या व्यासपीठाला रायसीना संवाद का म्हटले जाते ? 

• या संवादाचे नाव नवी दिल्लीतील रायसीना टेकडी (Raisina Hills) वरून ठेवण्यात आले आहे.

• रायसीना हिल्स हे सामान्यतः भारत सरकारच्या सत्तेचे केंद्र मानले जाते.

• हे नवी दिल्लीतील एक क्षेत्र आहे, जिथे भारतातील काही महत्त्वाच्या इमारती आहेत.

• रायसीना टेकडीवर भारताच्या राष्ट्रपतींचे अधिकृत निवासस्थान आहे.

• तसेच भारताच्या राष्ट्रपतींचे अधिकृत निवासस्थान असलेले राष्ट्रपती भवन आणि सचिवालय इमारत, ज्यामध्ये पंतप्रधान कार्यालय आणि इतर अनेक महत्त्वाची मंत्रालये येथेच आहेत. 

🌍 रायसीना संवाद भारतासाठी का महत्त्वाचा आहे ?

• हा मंच भारतासाठी जागतिक पातळीवर आपली भूमिका मजबूत करण्यासाठी खूप महत्त्वाचा आहे.

✍️ यामुळे भारत -

• जागतिक धोरणात्मक चर्चांमध्ये सक्रिय भूमिका घेतो

• इतर देशांशी सहकार्य वाढवतो

• स्वतःला “Global Leader” म्हणून सादर करतो

👉 म्हणूनच याची तुलना म्युनिक सुरक्षा परिषद (Munich Security Conference) सारख्या मोठ्या जागतिक परिषदांशी केली जाते.

🧩 रायसीना संवाद 2026 – प्रमुख वैशिष्ट्ये

• 11 वे संस्करण (11th Edition)

• कालावधी → 5 ते 7 मार्च 2026

• सुमारे 110 देशांतील 2700 प्रतिनिधी सहभागी

• चर्चेचे प्रकार → Panel Discussion + Closed-Door Meetings

2026 च्या 11 व्या रायसीना संवाद कार्यक्रमाची संकल्पना (थीम) काय आहे ? 

• " संस्कार - प्रतिपादन, समायोजन आणि प्रगती " ("Samskara – Assertion, Accommodation, Advancement,") ही 11 व्या रायसीना संवादाची संकल्पना आहे. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : रायसीना संवाद 2026

• रायसीना संवाद → भारताचा प्रमुख बहुपक्षीय मंच

• सुरुवात → 2016

• आयोजक → Observer Research Foundation + MEA

• ठिकाण → नवी दिल्ली

• 2026 → 11वे संस्करण

• प्रमुख पाहुणे → फिनलँड चे राष्ट्राध्यक्ष अलेक्झांडर स्टब 

• Theme 2026 → " संस्कार - प्रतिपादन, समायोजन आणि प्रगती "

Karnataka and Andhra Pradesh to Ban Social Media Use by Minors

Subject : GS - राज्यशास्त्र - केंद्र- राज्य संबंध

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे काही राज्यांनी अल्पवयीन मुलांसाठी सोशल मीडियावर निर्बंध लावण्याचा निर्णय घेतला. इंटरनेट आणि दूरसंचार नियमन हे प्रामुख्याने कोणत्या सूचीत येते ?

1. राज्य सूची

2. समवर्ती सूची

3. संघ सूची

4. स्थानिक सूची

उत्तर : 'संघ सूची' (Union List)

📰 बातमी काय आहे ?

• कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेश राज्यांनी अल्पवयीन मुलांसाठी सोशल मीडियावर निर्बंध लावण्याची घोषणा केली आहे.

• यामुळे एक घटनात्मक वाद निर्माण झाला आहे कारण इंटरनेट आणि दूरसंचार नियमन हे संघ सरकारच्या अधिकारात येते.

हा वाद नेमका काय आहे ?

• राज्य सरकारांना मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर सोशल मीडियाचा होणारा नकारात्मक परिणाम कमी करायचा आहे. म्हणून त्यांनी वयोमर्यादा ठरवून सोशल मीडिया वापरावर निर्बंध घालण्याचा प्रयत्न केला.

• पण येथे मुख्य प्रश्न असा निर्माण होतो की —

👉 “राज्यांना इंटरनेटसारख्या विषयावर थेट बंदी घालण्याचा अधिकार आहे का?”

• कारण इंटरनेट हा एक राष्ट्रीय स्तरावरील विषय आहे, त्यामुळे त्याचे नियमन केंद्र सरकार करते.

⚖️ संविधान काय सांगते ? 

• भारतीय संविधानाच्या 7व्या अनुसूचीमध्ये (7th Schedule) विषयांचे तीन भाग केले आहेत — संघ सूची (Union List), राज्य सूची (State List), समवर्ती सूची (Concurrent List).

• इंटरनेट, दूरसंचार, प्रसारण हे विषय संघ सूचीतील (Union List) Entry 31 मध्ये येतात.

👉 म्हणजेच -

• या विषयांवर कायदे करण्याचा अधिकार मुख्यतः केंद्र सरकारकडे असतो

• म्हणूनच Information Technology Act, 2000 सारखे कायदे केंद्र सरकार बनवते.

🤔 मग राज्य सरकार काय करू शकतात ?

• राज्य सरकार थेट इंटरनेट बंद करू शकत नाहीत, पण काही बाबींवर आधारित निर्णय घेऊ शकतात जसे —

1. सार्वजनिक सुव्यवस्था (Public Order)

2. सार्वजनिक आरोग्य (Public Health)

3. बालकल्याण (Child Welfare)

👉 म्हणजेच राज्य म्हणू शकते की “हे मुलांच्या हितासाठी आहे”

🧐 पण तरीही पूर्ण बंदी लावण्यासाठी केंद्राची भूमिका महत्त्वाची ठरते.

⚖️ मूलभूत अधिकारांचा मुद्दा :

✍️ सोशल मीडियावर बंदी घातल्यास मुलांच्या काही मूलभूत अधिकारांवर परिणाम होऊ शकतो —

• अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य (Article 19(1)(a))

• माहिती मिळवण्याचा अधिकार

👉 त्यामुळे कोणतीही बंदी लावताना ती “वाजवी निर्बंध” (कलम 19(2)) या अटींमध्ये बसली पाहिजे.

म्हणजेच —

• बंदी आवश्यक आहे का?

• ती अतिशय कडक तर नाही ना? - हे तपासले जाते.

🌍 जागतिक संदर्भ :

• हा वाद फक्त भारतापुरता मर्यादित नाही.

• ऑस्ट्रेलिया हा देश मुलांसाठी सोशल मीडियावर राष्ट्रीय स्तरावर बंदी करणारा पहिला देश ठरला आहे

• इंडोनेशिया नेही 16 वर्षांखालील मुलांसाठी अशाच नियमांची घोषणा केली आहे

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• इंटरनेट / दूरसंचार → संघ सूची (Entry 31)

• राज्यांची भूमिका → सार्वजनिक सुव्यवस्था + आरोग्य + बालकल्याण

• मुख्य कायदा → Information Technology Act, 2000

• मूलभूत अधिकार → कलम 19(1)(a) (अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य)

• निर्बंध → कलम 19(2) (वाजवी निर्बंध)

• कर्नाटक → 16 वर्षांखालील निर्बंध प्रस्ताव

• आंध्र प्रदेश → 13 वर्षांखालील निर्बंध प्रस्ताव

A Country that has eliminated Mother-to-Child transmission of HIV and syphilis

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) युरोपियन युनियनमधील आईकडून बाळाकडे होणाऱ्या HIV आणि सिफिलिस संक्रमणाचे निर्मूलन करणारा पहिला देश कोणता ?

1. स्वीडन

2. डेन्मार्क

3. नॉर्वे

4. फिनलंड

उत्तर : डेन्मार्क

📰 बातमी काय ?

• डेन्मार्कला🇩🇰 World Health Organization कडून आईकडून बाळाकडे होणाऱ्या HIV आणि सिफिलिस संक्रमणाच्या निर्मूलनासाठी प्रमाणपत्र मिळाले आहे.

• त्यामुळे डेन्मार्क हा युरोपियन युनियनमधील पहिला देश ठरला आहे.

आईकडून बाळाकडे होणाऱ्या HIV आणि सिफिलिस संक्रमण आणि त्याचे निर्मूलना - 

• आईला जर HIV किंवा सिफिलिसचा संसर्ग असेल, तर तो बाळालाही होऊ शकतो. 

• हा संसर्ग प्रामुख्याने तीन वेळा होतो — बाळ आईच्या पोटात असताना, जन्माच्या वेळी किंवा स्तनपान करताना.

✍️ उदाहरणार्थ - एखादी गर्भवती महिला HIV पॉझिटिव्ह असेल आणि तिची वेळेवर तपासणी झाली नाही, तर बाळालाही तो संसर्ग होऊ शकतो. 

• पण जर वेळेवर तपासणी करून औषधे दिली, तर बाळ पूर्णपणे सुरक्षित जन्माला येऊ शकते.

• म्हणूनच गर्भवती महिलांची नियमित तपासणी, संसर्ग चाचणी आणि योग्य उपचार ही या संपूर्ण प्रक्रियेची किल्ली आहे.

📊 WHO हे यश कसं मोजतं ?

✍️ जागतिक आरोग्य संघटनेचे (World Health Organization) यासाठी स्पष्ट निकष दिले आहेत. - 

• आईकडून बाळाकडे संसर्ग दर 1 लाख जन्मांमागे 50 पेक्षा कमी असावा.

• 95% पेक्षा जास्त गर्भवती महिलांची तपासणी आणि उपचार झालेले असावेत.

• तरच त्या देशाला संक्रमणाच्या निर्मूलनासाठी प्रमाणपत्र दिले जाते.

🌍 संक्रमणाच्या निर्मूलनाचे महत्त्व - 

• हे यश म्हणजे पुढील पिढीला गंभीर आजारांपासून वाचवणे होय. 

• त्यामुळे बालमृत्यू कमी होतो आणि आरोग्यदायी समाज तयार होतो.

🔗 HIV आणि सिफिलिस बद्दल थोडक्यात माहिती : 

🦠 HIV - 

• HIV म्हणजे असा विषाणू आहे जो शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती हळूहळू कमी करतो. 

• म्हणजेच शरीराला आजारांशी लढण्याची ताकद कमी होते. 

• जर उपचार घेतले नाहीत, तर पुढे AIDS होऊ शकतो.

🦠 सिफिलिस - 

• सिफिलिस हा एक जीवाणूमुळे होणारा आजार आहे.

• सुरुवातीला तो साधा वाटतो, पण वेळेवर उपचार न घेतल्यास हृदय आणि मेंदूसारख्या महत्त्वाच्या अवयवांवर गंभीर परिणाम करू शकतो.

WHO ची स्ट्रॅटर्जी - 

• यासाठीच World Health Organization “Triple Elimination Strategy” राबवते.

• यात तीन संसर्गांवर एकत्रित नियंत्रण ठेवले जाते — HIV, सिफिलिस आणि हेपेटायटिस B.

• उदाहरणार्थ - गर्भवती महिलेची एकाच वेळी या तिन्ही आजारांसाठी तपासणी केली, तर भविष्यात बाळाला होणारा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : HIV + सिफिलिस संक्रमण

• HIV + सिफिलिस - आईकडून बाळाकडे संक्रमण → (गर्भावस्था + प्रसूती + स्तनपान)

• डेन्मार्क → संक्रमणाच्या निर्मूलन करणारा युरोपियन युनियनमधील पहिला देश 

• प्रमाणपत्र देणारी संस्था → World Health Organization

• मुख्य फोकस → गर्भवती महिलांची वेळेवर तपासणी + उपचार

• HIV → रोगप्रतिकारक शक्ती कमी करणारा विषाणू

• सिफिलिस → Treponema Pallidum जीवाणूमुळे होणारा आजार

• WHO Strategy → Triple Elimination (HIV + सिफिलिस + हेपेटायटिस B)

16th Century Bronze Statue Returned to India

Subject : GS - प्राचीन इतिहास - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच, इंग्लंडमधील अश्मोलियन संग्रहालयाने --------- यांची 16 व्या शतकातील कांस्य मूर्ती भारताला परत केली आहे. 

1. संत थिरुमंगाई अल्वार 

2. संत थिरुज्ञान संबंदर

3. रामानुजाचार्य

4. आदि शंकराचार्य

उत्तर : संत थिरुमंगाई अल्वार (Saint Thirumangai Alvar)

📰 बातमी काय ?

• अलीकडेच, इंग्लंडमधील अश्मोलियन संग्रहालयाने (Ashmolean Museum) संत थिरुमंगाई अल्वार (Saint Thirumangai Alvar) यांची 16 व्या शतकातील कांस्य मूर्ती भारताला परत केली आहे. 

मूळ ठिकाण :  

• ही मूर्ती तामिळनाडूतील दिंडीगुल जिल्ह्यातील, श्री सौंदराज पेरुमल मंदिरातील (Soundararaja Perumal Temple) आहे, हे संशोधनातून स्पष्ट झाले.

• ही ओळख India Pride Project या संस्थेने 1957 मधील French Institute of Pondicherry च्या छायाचित्रांशी तुलना करून पटवून दिली.

संत थिरुमंगाई अल्वार कोण होते ?

• संत थिरुमंगाई अल्वार हे अल्वार संतांपैकी 12 वे आणि शेवटचे संत मानले जातात. 

• अल्वार हे तामिळ कवी-संत होते, ज्यांनी भगवान विष्णूच्या भक्तीला आपले जीवन अर्पण केले.

• त्यांचा काळ साधारण 8 व्या शतकातील असून वैष्णव परंपरेत त्यांना विशेष स्थान आहे.

⚔️ प्रारंभीचे जीवन – योद्धा ते संत

• संत थिरुमंगाई अल्वार यांचे मूळ नाव ‘कालियन’ होते. 

• ते कालार समुदायात (kallar community) जन्मले आणि चोल साम्राज्यात लष्करी सेनापती म्हणून काम केले. 

• त्यामुळे त्यांना “थिरुमंगाई मन्नन” ही उपाधी मिळाली.

• ते एक कुशल धनुर्धर (Archer) होते. पण पुढे त्यांच्या जीवनात आध्यात्मिक परिवर्तन होऊन ते भक्तीमार्गाकडे वळले.

📜 साहित्यिक योगदान : 

• संत थिरुमंगाई अल्वार यांना “नर्कवि पेरुमळ” (उत्कृष्ट कवी) असेही म्हटले जाते. 

• त्यांनी 1000 पेक्षा अधिक भक्तीपर पदे लिहिली.

✍️ त्यांच्या प्रमुख रचनांमध्ये - 

• पेरिया तिरुमडल (Periya Thirumadal)

• तिरुनेदुनतांडकम (Thiruneduntandakam)

• तिरुकुरुनतांडकम (Thirukuruntandakam)

• सिरीया तिरुमडल (Siriya Thirumadal)

✍️ ही सर्व रचना ‘नालयिर दिव्य प्रबंधम्’ (Nalayira Divya Prabandham) या पवित्र ग्रंथाचा भाग आहेत.

🛕 मंदिर व धार्मिक योगदान

• त्यांनी श्रीरंगम मंदिराच्या विकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. 

• असे मानले जाते की त्यांनी 108 दिव्य देशम् (Divya Desams) या विष्णूच्या पवित्र मंदिरांना भेट दिली.

• तसेच त्यांनी श्री रंगनाथ स्वामी मंदिराच्या भिंती बांधण्यातही योगदान दिले आणि भगवान रंगनाथावर स्तोत्रे लिहिली.

🌟 आध्यात्मिक महत्त्व :

• संत थिरुमंगाई अल्वार यांना विष्णूच्या “शारंग धनुष्याचे अवतार” मानले जाते. 

• त्यांच्या जीवनातून भौतिक जीवनातून भक्तीकडे झालेल्या परिवर्तनाचा संदेश मिळतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• संत थिरुमंगाई अल्वार → अल्वार संतांपैकी 12 वे आणि शेवटचे संत

• अल्वार → हे तामिळ कवी-संत

• पंथ → वैष्णव पंथ (भगवान विष्णू भक्ती)

• काळ → साधारण 8 व्या शतकातील

Defence Ministry contracts worth ₹5,083 Crore

Subject : GS - संरक्षण, आंतरराष्ट्रीय करार 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे संरक्षण मंत्रालयाने ₹5,083 कोटींचे महत्त्वाचे संरक्षण करार केले. त्या संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ALH Mk-III हेलिकॉप्टर रशियाकडून खरेदी केले जाईल.

2. श्तिल (Shtil) प्रणाली भारताने विकसित केली आहे.

3. श्तिल (Shtil) प्रणाली जमिनीवरील संरक्षणासाठी आहे.

4. ALH MK-III हेलिकॉप्टर पूर्णपणे भारतात डिझाइन व तयार केलेले आहे. 

उत्तर : ALH MK-III हेलिकॉप्टर पूर्णपणे भारतात डिझाइन व तयार केलेले आहे. 

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या संरक्षण मंत्रालयाने (Ministry of Defence) ने मार्च 2026 रोजी ₹5,083 कोटींचे महत्त्वाचे संरक्षण करार केले. 

🧐 हे संरक्षण करार कोणासोबत झाले ?

1) हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड : या करारांतर्गत भारतीय तटरक्षक दलासाठी 6 प्रगत हलकी हेलिकॉप्टर (Advanced Light Helicopter – ALH MK-III) खरेदी करण्यात येणार आहेत. 

• ही हेलिकॉप्टर Hindustan Aeronautics Limited (HAL) या भारतीय कंपनीकडून घेतली जाणार आहेत.

2) रशिया : तसेच, भारतीय नौदलासाठी श्तिल (Shtil) हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली खरेदीसाठी रशियाच्या जेएससी रोसोबोरोन एक्सपोर्ट सोबतही (JSC Rosoboronexport) करार करण्यात आला आहे.

🚁 एएलएच एमके-III (ALH MK-III) म्हणजे काय?

• एएलएच एमके-III हे एक दुहेरी इंजिन असलेले आधुनिक हेलिकॉप्टर आहे.

• हे हेलिकॉप्टर समुद्रातील विविध मोहिमा पार पाडण्यासाठी तयार केले गेले आहे. 

• किनाऱ्यावरून तसेच जहाजावरून उड्डाण करण्याची त्याची क्षमता असल्यामुळे ते सागरी सुरक्षेसाठी खूप उपयुक्त ठरते.

• हा करार “Buy (Indian–IDDM)” या श्रेणीत येतो, म्हणजेच हे हेलिकॉप्टर पूर्णपणे भारतात डिझाइन व तयार केलेले आहे. 

• त्यामुळे ‘मेक इन इंडिया’ (Make in India) आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ (Aatmanirbhar Bharat) या उपक्रमांना मोठी चालना मिळते.

• या हेलिकॉप्टरचा उपयोग मच्छीमारांचे संरक्षण, अपतटीय प्रतिष्ठापनांची सुरक्षा आणि सागरी पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी होतो. 

🚀 श्तिल (Shtil) क्षेपणास्त्र प्रणाली म्हणजे काय ?

• श्तिल ही एक जहाजावरून कार्य करणारी मध्यम पल्ल्याची हवाई संरक्षण प्रणाली (medium-range air defence system) आहे. 

• सोप्या भाषेत सांगायचे झाले, तर ही प्रणाली समुद्रातील युद्धनौकांचे हवाई हल्ल्यांपासून संरक्षण करते.

• ही प्रणाली विमान, हेलिकॉप्टर, ड्रोन (UAV) आणि जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रांना हवेतच नष्ट करण्यास सक्षम आहे. 

• ही प्रणाली रशियाने विकसित केली असून ती Buk क्षेपणास्त्र प्रणालीवर (Buk Missile System) आधारित आहे.

• यामध्ये Vertical Launch System (VLS) तंत्रज्ञान वापरले जाते, ज्यामुळे क्षेपणास्त्र कोणत्याही दिशेने आणि कोणत्याही हवामानात जलद गतीने प्रक्षेपित करता येते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• मार्च 2026 – ₹5,083 कोटींचे संरक्षण करार

• संरक्षण मंत्रालय → दोन करार (HAL + रशिया)

• ALH Mk-III → हलकी हेलिकॉप्टर- HAL या भारतीय कंपनीकडून घेतली जाणार

• श्तिल (Shtil) हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र → रशियाच्या JSC रोसोबोरोन एक्सपोर्ट कडून घेतली जाणार

Neisseria Meningitidis

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे एका सैनिकी प्रशिक्षण केंद्रात प्रशिक्षणार्थींच्या मृत्यूशी संबंधित संसर्गाच्या संदर्भात खालील विधानांचा विचार करा :

अ) हा संसर्ग नायसेरिया मेनिन्जिटिडिस (Neisseria Meningitidis) या जीवाणूमुळे होतो

ब) हा संसर्ग नायसेरिया मेनिन्जिटिडिस (Neisseria Meningitidis) या विषाणूमुळे होतो

क) हा संसर्ग मुख्यतः हवेतील तुषारांद्वारे पसरतो

योग्य पर्याय निवडा :

1. फक्त अ

2. फक्त ब

3. फक्त अ आणि क

4. फक्त ब आणि क

उत्तर : फक्त अ आणि क

बातमी काय ?

• मेघालय राज्याने शिलाँग येथील Assam Regimental Centre मध्ये दोन अग्निवीर प्रशिक्षणार्थींच्या मृत्यूनंतर उच्चस्तरीय आरोग्य सल्ला (Health Advisory) जारी केला. 

• प्राथमिक तपासात हा मृत्यू मेनिंगोकोकल जीवाणू संसर्गामुळे (Meningococcal infection) झाल्याचा संशय व्यक्त करण्यात आला आहे. 

🦠 मेनिन्गोकोकल संसर्ग म्हणजे काय ?

कारक (Pathogen): 

• हा आजार 'नायसेरिया मेनिन्जिटिडिस' (Neisseria Meningitidis) या जीवाणूमुळे (Bacteria) होतो.

प्रकार : 

• हा एक गंभीर संसर्ग असून तो प्रामुख्याने मेंदूच्या आवरणाला (Meninges) सूज आणतो, ज्याला 'मेनिंजायटिस' म्हणतात. 

• जर हा संसर्ग रक्तात पसरला, तर त्याला 'मेनिन्गोकोसेमिया' म्हणतात.

 प्रसार : 

• हा आजार हवेतील तुषारांद्वारे (Respiratory Droplets), म्हणजे खोकणे, शिंकणे किंवा जवळच्या संपर्कातून पसरतो.

✍️ मुख्य लक्षणे (Symptoms) :

• अतिशय जास्त ताप आणि तीव्र डोकेदुखी.

• मान जखडणे (Stiff Neck) -हे या आजाराचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

• उजेडाचा त्रास होणे (Photophobia).

• उलट्या होणे आणि गोंधळलेली अवस्था (Confusion).

🦠 संसर्गाचा धोका कोणाला ?

1) दाट लोकवस्तीत राहणारे लोक : 

• लष्करी छावण्या (Barracks), वसतिगृहे (Hostels), आणि तुरुंग अशा ठिकाणी राहणाऱ्यांना धोका जास्त असतो (उदा. शिलाँगची 'अग्निवीर' घटना).

2) वयोगट :

• 5 वर्षांखालील लहान मुले आणि 15 ते 24 वयोगटातील तरुण.

3) प्रवास : 

• ज्या देशांमध्ये हा आजार मोठ्या प्रमाणावर आहे (उदा. आफ्रिकेतील 'मेनिंजायटिस बेल्ट'), तिथे प्रवास करणाऱ्यांना.

4) कमकुवत प्रतिकारशक्ती : 

• ज्या व्यक्तींची प्रतिकारशक्ती (Immunity) कमी आहे, त्यांना संसर्गाचा धोका सर्वाधिक असतो.

💉 लस (Vaccine) – 

• जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) शिफारस केलेली मेनिन्जायटीस लस, Men5CV, ही मेनिन्जोकोकल मेनिन्जायटीसच्या पाच मुख्य कारणांपासून संरक्षण देणारी पहिली कॉन्जुगेट लस आहे.

 🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• शिलाँग (मेघालय) – अग्निवीर प्रशिक्षणार्थी मृत्यू घटना (2026)

• ठिकाण → Assam Regimental Centre

• कारण → मेनिंगोकोकल जीवाणू संसर्ग (Meningococcal Infection)

• प्रसार → खोकणे, शिंकणे व जवळचा संपर्क

• मुख्य लक्षण → मान जखडणे (Stiff Neck)

NITI Aayog and JICA Sign Record of Discussions

Subject : GS - अर्थशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय करार 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे नीति आयोग आणि जपानच्या सहकार्य संस्थेमध्ये कोणत्या उद्देशाने करार झाला ?

1. डिजिटल इंडिया विस्तार

2. शाश्वत विकास उद्दिष्टे प्रभावीपणे राबविण्यासाठी

3. मेक इन इंडिया 2.0

4. हरित हायड्रोजन अभियान

उत्तर : शाश्वत विकास उद्दिष्टे प्रभावीपणे राबविण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• भारताचा नीति आयोग (NITI Aayog) आणि जपानची - जपान आंतरराष्ट्रीय सहकार्य संस्था (Japan International Cooperation Agency) यांच्यात शाश्वत विकास उद्दिष्टे (Sustainable Development Goals - SDGs) प्रभावीपणे राबवण्यासाठी दुसऱ्या टप्प्यातील (Phase-II) प्रकल्पासाठी करार करण्यात आला आहे.

• या कराराचा मुख्य उद्देश असा आहे की, केंद्र सरकारच्या योजना फक्त कागदावर न राहता त्या प्रत्यक्षात जिल्हे (Aspirational Districts) आणि तालुके (Aspirational Blocks) या स्तरावर नीट अंमलात याव्यात.

📌 हा प्रकल्प नेमका काय करतो ?

• सरळ भाषेत सांगायचं तर, हा प्रकल्प “योजना चांगल्या बनवणे” एवढ्यावर मर्यादित नाही, तर त्या प्रत्यक्षात राबवल्या जात आहेत का? लोकांपर्यंत पोहोचतील का ? यावर जास्त भर देतो.

• उदाहरणार्थ, एखादी आरोग्य योजना असेल तर ती फक्त जाहीर होऊन थांबत नाही, तर ती खरोखर गावातल्या लोकांना मिळते का, याची तपासणी आणि सुधारणा या प्रकल्पातून केली जाते.

✍️ या प्रकल्पात - 

• आरोग्य व पोषण (Health & Nutrition), 

• शिक्षण (Education), 

• शेती व जलसंपदा (Agriculture & Water Resources), 

• आर्थिक समावेशन व कौशल्य विकास (Financial Inclusion & Skill Development) आणि 

• पायाभूत सुविधा (Basic Infrastructure) - अशा महत्त्वाच्या क्षेत्रांवर लक्ष दिले जाते.

🎯 हा प्रकल्प का महत्त्वाचा आहे ?

• भारतामध्ये अनेक चांगल्या योजना असल्या तरी त्या सर्व ठिकाणी समान पद्धतीने पोहोचत नाहीत. 

• काही जिल्हे खूप पुढे गेलेले असतात, तर काही अजून मागे असतात.

• म्हणूनच या प्रकल्पाचा भर संस्थात्मक क्षमता वाढ (Institutional Capacity Building) यावर आहे, म्हणजे सरकारी यंत्रणा अधिक सक्षम बनवणे.

• तसेच, योजना योग्य प्रकारे चालत आहेत का ? - हे तपासण्यासाठी निगराणी व मूल्यांकन (Monitoring & Evaluation) प्रणाली सुधारली जाते.

• सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे, SDGs सारखी मोठी उद्दिष्टे फक्त आंतरराष्ट्रीय पातळीवर न राहता ती गाव आणि जिल्हा स्तरावर प्रत्यक्षात उतरवली जातात (Localization).

⚙️ या प्रकल्पात नेमके काय केले जाणार ?

• या प्रकल्पातून भारत आणि जपान यांच्यात ज्ञानाची देवाण-घेवाण होईल. 

• अधिकारी आणि तज्ज्ञ एकमेकांकडून शिकतील, प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतले जातील आणि जे चांगले प्रयोग (Best Practices) कुठे यशस्वी झाले आहेत ते इतर ठिकाणीही लागू केले जातील.

🌏 भारत-जपान भागीदारी संबंध

• 1958 पासून जपान भारताला मदत करत आहे आणि आजही तो भारताचा सर्वात मोठा द्विपक्षीय मदतदार (Bilateral Donor) आहे.

• जपानकडून मिळणारे अधिकृत विकास सहाय्य (Official Development Assistance - ODA) हे ₹ 4.4 लाख कोटींपेक्षा जास्त आहे आणि ते मुख्यतः परिवहन, ऊर्जा आणि जलसंपदा यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये वापरले जाते.

• अलीकडे दोन्ही देशांनी पुढील दशकासाठी एक संयुक्त दृष्टीकोन (Joint Vision - 2025) तयार केला आहे, ज्यामध्ये स्वच्छ ऊर्जा, तंत्रज्ञान आणि अर्थव्यवस्था यावर भर दिला आहे.

• यासोबतच, जपानकडून भारतात पुढील 10 वर्षांत 68 अब्ज डॉलर इतकी खाजगी गुंतवणूक करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

• तसेच, दोन्ही देशांमध्ये 75 अब्ज डॉलरची चलन अदलाबदल व्यवस्था (Swap Arrangement) ठेवण्यात आली आहे, ज्यामुळे आर्थिक स्थैर्य टिकवण्यास मदत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• करार → नीति आयोग + जपान आंतरराष्ट्रीय सहकार्य संस्था 

• कशासाठी → शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) प्रभावीपणे राबविण्यासाठी

• लक्ष → योजना प्रत्यक्षात पोहोचवणे

• प्रकल्प → 

• आरोग्य व पोषण (Health & Nutrition)
• शिक्षण (Education)
• शेती व जलसंपदा (Agriculture & Water Resources)
• आर्थिक समावेशन व कौशल्य विकास (Financial Inclusion & Skill Development) 
• पायाभूत सुविधा (Basic Infrastructure)

National Safety Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय सुरक्षा दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

1. 28 फेब्रुवारी

2. 4 मार्च

3. 8 मार्च

4. 12 मार्च

उत्तर : 4 मार्च

राष्ट्रीय सुरक्षा दिन (National Safety Day) बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• दरवर्षी 4 मार्च रोजी राष्ट्रीय सुरक्षा दिन साजरा केला जातो.

• 4 मार्च ते 10 मार्च हा राष्ट्रीय सुरक्षा सप्ताह म्हणून साजरा केला जातो.

• 2026 या वर्षी आपण 55 वा राष्ट्रीय सुरक्षा दिन/राष्ट्रीय सुरक्षा सप्ताह साजरा करत आहोत. 

राष्ट्रीय सुरक्षा दिन का साजरी केला जातो ?

• सर्व क्षेत्रांमध्ये सुरक्षा आणि सावधगिरीच्या उपायांचे महत्त्व सांगण्यासाठी 

• कामाच्या ठिकाणी सुरक्षा तसेच सुरक्षित वातावरणाची खात्री करण्यासाठी, 

• सुरक्षा उपायांचे समर्थन करण्यासाठी आणि या प्रोटोकॉलचे पालन करण्यासाठी 

• तसेच लोकांमध्ये यासंदर्भात जागरूकता निर्माण करण्यासाठी राष्ट्रीय सुरक्षा दिन आणि राष्ट्रीय सुरक्षा सप्ताह साजरा केला जातो.

राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस 4 मार्चलाच का साजरी करतात ?

• 4 मार्च 1966 रोजी भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची (National safety Council) स्थापना करण्यात आली.

• या दिवसाचे महत्व ओळखून दरवर्षी 4 मार्चला राष्ट्रीय सुरक्षा दिन साजरा केला जातो.

राष्ट्रीय सुरक्षा दिन केव्हापासून साजरी करण्यात सुरुवात झाली ?

पहिला राष्ट्रीय सुरक्षा दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• 4 मार्च 1972 रोजी पहिला राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस साजरी करण्यात आला. 

राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस 2026 ची संकल्पना (थीम ) काय आहे ? 

• "सुरक्षा वाढवण्यासाठी लोकांना सहभागी करा, शिक्षित करा आणि सक्षम करा" ("Engage, Educate & Empower People to Enhance Safety")  ही राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस 2026 ची संकल्पना आहे.