Lord Jagannath Rath Yatra & Puri Temple

📚 Subject : GS - इतिहास - प्राचीन भारतीय इतिहास - मंदिर स्थापत्यकला, सण व उत्सव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) प्राचीन काळात युरोपीय खलाशांकडून पुरीच्या जगन्नाथ मंदिराला खालीलपैकी कोणत्या नावाने ओळखले जात होते ?

1. व्हाईट पॅगोडा

2. ब्लॅक पॅगोडा

3. गोल्डन पॅगोडा

4. सिल्व्हर पॅगोडा

उत्तर : व्हाईट पॅगोडा

📰 बातमी काय ?

• ओडिशा राज्यातील पुरी येथे भगवान जगन्नाथांची जगप्रसिद्ध वार्षिक रथयात्रा (Puri Rath Yatra) भक्तिभावाने सुरू झाली आहे.

• देशभरातून तसेच जगभरातून लाखो भाविक या 9 दिवसांच्या भव्य रथयात्रेत आणि तिन्ही देवतांच्या दर्शनासाठी पुरीत दाखल झाले आहेत.

📜 भगवान जगन्नाथ रथयात्रेचे स्वरूप व धार्मिक महत्त्व : 

🛕 इतर नावे :

• या पवित्र रथयात्रेला गुंडिचा यात्रा (Gundicha Jatra), घोष यात्रा (Ghosa Jatra) आणि नवदिन यात्रा (Navadina Jatra) या नावांनीही ओळखले जाते.

👥 प्रमुख देवता व प्रवास :

• ही यात्रा भगवान विष्णूंचे रूप मानले गेलेले भगवान जगन्नाथ, त्यांचे मोठे बंधू भगवान बलभद्र आणि धाकटी बहीण देवी सुभद्रा यांना समर्पित आहे.

• या वार्षिक महोत्सवात तिन्ही देवता त्यांच्या भव्य लाकडी रथांवर विराजमान होऊन पुरीच्या मुख्य जगन्नाथ मंदिराकडून श्री गुंडिचा मंदिराकडे (Shree Gundicha Temple) प्रवास करतात. हे मंदिर भगवान जगन्नाथांचे मावशीचे घर (Maternal Aunt’s abode) मानले जाते.

🔄 कालावधी आणि बहुदा यात्रा (Bahuda Yatra) :

• तिन्ही देवता गुंडिचा मंदिरात 9 दिवस (Nine Days) मुक्काम करतात.

• त्यानंतर त्याच रथांवरून देवतांचा मुख्य जगन्नाथ मंदिरात परतीचा प्रवास सुरू होतो; या परतीच्या प्रवासाला 'बहुदा यात्रा' (Bahuda Yatra / Return Car Festival) म्हटले जाते.

• ओडिशाव्यतिरिक्त गुजरात (अहमदाबाद), उत्तर प्रदेश आणि इतर अनेक राज्यांमध्येही ही रथयात्रा मोठ्या उत्साहाने साजरी केली जाते.

🏛️ श्री जगन्नाथ पुरी मंदिर : ऐतिहासिक पार्श्वभूमी 

👑 निर्मिती व राजवंश :

• हे भव्य मंदिर 12 व्या शतकात (12th Century AD) पूर्व गंगा राजवंशातील (Eastern Ganga Dynasty) महान शासक राजा अनंतवर्मन चोडगंग देव (King Anantavarman Chodaganga Deva) यांनी बांधले होते.

🕊️ 'यमनिका तीर्थ' (Yamanika Tirtha) :

• हिंदू धार्मिक मान्यतेनुसार, पुरीमध्ये भगवान जगन्नाथांच्या अस्तित्वामुळे मृत्यूची देवता 'यम' (Yama) यांचा प्रभाव निष्प्रभ/शून्य होतो; म्हणूनच पुरी क्षेत्राला 'यमनिका तीर्थ' म्हटले जाते.

🚩 चार धाम आणि 'व्हाईट पॅगोडा' :

• श्री जगन्नाथ पुरी मंदिर हे भारतातील पवित्र चार धामांपैकी (Char Dham) एक प्रमुख धाम आहे (बद्रीनाथ, द्वारका, पुरी आणि रामेश्वरम).

• प्राचीन काळात युरोपीय खलाशांकडून या मंदिराच्या पांढऱ्या रंगामुळे श्री जगन्नाथ पुरी मंदिराला 'व्हाईट पॅगोडा' (White Pagoda) म्हटले जात असे 

(टीप: कोणार्कच्या सूर्यमंदिराला 'ब्लॅक पॅगोडा' म्हटले जाते).

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : श्री जगन्नाथ पुरी मंदिर आणि रथयात्रा

• रथयात्रेचे ठिकाण → पुरी (ओडिशा)

• रथयात्रेची इतर नावे → गुंडिचा यात्रा, घोष यात्रा, नवदिन यात्रा

• परतीचा प्रवास → बहुदा यात्रा (Bahuda Yatra)

• श्री जगन्नाथ पुरी मंदिराची निर्मिती → 12 वे शतक, राजा अनंतवर्मन चोडगंग देव (पूर्व गंगा राजवंश)

• टोपणनाव/ओळख → 'यमनिका तीर्थ' आणि 'व्हाईट पॅगोडा' (White Pagoda)