Agni-3 Missile

Subject : GS - संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘अग्नी-3’ क्षेपणास्त्र संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हे लघु पल्ल्याचे क्षेपणास्त्र आहे.

2. हे मध्यम ते दीर्घ पल्ल्याचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र आहे

3. हे फक्त पाणबुडीवरून डागले जाणारे क्षेपणास्त्र आहे.

4. हे फक्त पारंपरिक वॉरहेड वाहून नेऊ शकते.

उत्तर : हे मध्यम ते दीर्घ पल्ल्याचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र आहे

📰 बातमी काय ?

• भारताने ओडिशातील चांदीपूर येथील एकात्मिक चाचणी केंद्रावरून( Integrated Test Range Chandipur) ‘अग्नी-3’ या मध्यम पल्ल्याचे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राची (Intermediate-Range Ballistic Missile ) यशस्वी चाचणी केली.

• या चाचणीद्वारे क्षेपणास्त्राची कार्यान्वित सज्जता (operational readiness) आणि तांत्रिक क्षमता पुन्हा एकदा सिद्ध झाली.

🚀 अग्नी-3 म्हणजे काय ? 

• अग्नी-3 हे मध्यम ते दीर्घ पल्ल्याचे (Intermediate-Range) बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र आहे,

• जे सुमारे 3,000 किमी पर्यंत लक्ष्य भेदू शकते.

• हे भारताच्या भू-आधारित आण्विक प्रतिबंधक व्यवस्थेचा (India’s Land-Based Nuclear Deterrent) महत्त्वाचा भाग आहे.

• भारताच्या संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटना (DRDO) ने ‘अग्नी-3’ हे मिसाईल बनवले केले आहे.

🎯 यामागील उद्दिष्ट (Aim) :

🔹 विश्वासार्ह किमान प्रतिबंध (Credible Minimum Deterrence) :

• भारताची आण्विक नीती “Credible Minimum Deterrence” या तत्त्वावर आधारित आहे.

• म्हणजेच आवश्यक तेवढीच पण प्रभावी संरक्षण क्षमता राखणे.

🔹 दुसऱ्या प्रहाराची क्षमता (Second-Strike Capability) :

• जर भारतावर प्रथम हल्ला झाला,

• तरीही प्रत्युत्तर देण्याची क्षमता राखणे — ही Second-Strike संकल्पना आहे.

⚙️ ‘अग्नी-3’ मिसाईल चे तांत्रिक वैशिष्ट्ये :

• प्रकार : Intermediate-Range Ballistic Missile (IRBM)

• मारक क्षमता : सुमारे 3,000 किमी

• इंधन : दोन टप्प्यांचे (Two-Stage) Solid Fuel

• मार्गदर्शन प्रणाली : प्रगत Inertial Navigation System

• वॉरहेड क्षमता : पारंपरिक किंवा आण्विक

• लॉन्च प्लॅटफॉर्म : रोड-मोबाईल लॉन्चर

🛡️ धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance)

• भारताची प्रतिबंधक ताकद (Deterrence Power) वाढत आहे.

• अग्नी-3 ची सुमारे 3,000 किमी मारक क्षमता असल्यामुळे भारताला दूरच्या प्रदेशांपर्यंत पोहोचता येते.

• याचा अर्थ असा की, कोणताही संभाव्य शत्रू (Adversary) भारतावर हल्ला करण्यापूर्वी दोनदा विचार करेल.

• कारण भारताकडे प्रत्युत्तर देण्याची सक्षम आणि लांब पल्ल्याची क्षमता आहे —

• यालाच प्रतिबंधक ताकद (Deterrence) म्हणतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अग्नी-3 मिसाईल

• अग्नी-3 → मध्यम पल्ल्याचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र (Intermediate-Range Ballistic Missile – IRBM)

• मारक क्षमता → सुमारे 3,000 किमी

• विकसित संस्था → संरक्षण संशोधन व विकास संघटना (DRDO)

• कार्यान्वित नियंत्रण → स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांड (Strategic Forces Command)

• इंधन प्रकार → दोन टप्प्यांचे घन इंधन (Two-Stage Solid Fuel)

• मार्गदर्शन प्रणाली → जडत्वीय मार्गदर्शन प्रणाली (Inertial Navigation System)

• आण्विक नीती संकल्पना → विश्वासार्ह किमान प्रतिबंध (Credible Minimum Deterrence)

• भूमिका → भू-आधारित आण्विक प्रतिबंधक क्षमता (Land-Based Nuclear Deterrent)

Indian scientists develop Photo-Capacitor

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय शास्त्रज्ञांनी बनवलेल्या ‘फोटो-कॅपेसिटर’ (Photo-Capacitor) संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हे केवळ बॅटरीसारखे कार्य करते.

2. हे उपकरण फक्त सौर ऊर्जा निर्माण करते, साठवणूक करत नाही.

3. हे ऊर्जा निर्मिती आणि साठवणूक वेगवेगळ्या यंत्रणेत करते.

4. हे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा पकडून त्याच युनिटमध्ये साठवते.

उत्तर : हे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा पकडून त्याच युनिटमध्ये साठवते.

📰 बातमी काय ?

• भारतीय शास्त्रज्ञांनी असे एक अभिनव उपकरण विकसित केले आहे जे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा निर्माण करते आणि ती त्याच यंत्रणेमध्ये साठवते.

• हे संशोधन Centre for Nano and Soft Matter Sciences (CeNS), बेंगळुरू येथे विकसित करण्यात आले असून ते Department of Science and Technology (DST) अंतर्गत कार्यरत आहे.

🔬 पारंपरिक सौर ऊर्जा सिस्टीम पेक्षा ही नविन सिस्टीम वेगळी कशी ? 

• साधारणपणे सौर ऊर्जा सिस्टीममध्ये दोन वेगवेगळे भाग असतात -

1) सोलर पॅनल – ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी

2) बॅटरी – ऊर्जा साठवण्यासाठी

• यामुळे - 

• सिस्टीम (प्रणाली) मोठी होते

• खर्च वाढतो

• ऊर्जा हस्तांतरणात नुकसान होते

👉 यावर उपाय म्हणून एकाच उपकरणात दोन्ही कामे करणारी प्रणाली विकसित करण्यात आली.

⚙️ वापरलेले नविन तंत्रज्ञान :  

• भारतीय शास्त्रज्ञांनी असे एक अभिनव उपकरण विकसित केले आहे जे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा निर्माण करते आणि ती त्याच यंत्रणेमध्ये साठवते.

• या तंत्रज्ञानाला “फोटो-कॅपेसिटर” असे नाव देण्यात आले आहे.

• या फोटो-कॅपेसिटरमध्ये विशेष प्रकारचे Nickel–Cobalt Oxide (NiCo₂O₄) नॅनोवायर्स वापरण्यात आले आहेत.

• ही नॅनोवायर्स कोणत्याही Binder शिवाय थेट Nickel Foam वर तयार किंवा वाढवली जातात.

• ही वाढ Hydrothermal Process नावाच्या साध्या व नियंत्रित रासायनिक प्रक्रियेने केली जाते.

• जेव्हा या नॅनोवायर्स निकेल फोम (Nickel Foam) वर वाढतात, तेव्हा त्या एक छिद्रयुक्त (porous) आणि विद्युतवाहक त्रिमितीय (3D) जाळी तयार करतात.

✍️ ही रचना दोन महत्त्वाची कामे करते - 

1) सूर्यप्रकाश प्रभावीपणे शोषते

2) निर्माण झालेली विद्युत ऊर्जा तात्काळ साठवते

👉 म्हणजेच, ऊर्जा निर्माण आणि साठवणूक एकाच ठिकाणी होते.

📊 “फोटो-कॅपेसिटर” टेक्नॉलॉजी का महत्त्वाची ?

• यात इलेक्ट्रोडची कामगिरीही प्रभावी आढळली आहे.

• सूर्यप्रकाशात त्याची Capacitance वाढते, म्हणजे तो अधिक ऊर्जा साठवू शकतो.

• हजारो वेळा चार्ज–डिस्चार्ज केल्यानंतरही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते.

• वेगवेगळ्या प्रकाश परिस्थितीतही तो स्थिरपणे कार्य करतो.

👍 यामुळे हे तंत्रज्ञान दीर्घकालीन आणि व्यवहार्य (practical) ठरते.

🔌 उपयोग – “फोटो-कॅपेसिटर” भविष्यात कुठे वापरता येईल ?

📱 पोर्टेबल उपकरणे :

• उदा. मोबाईल फोन, पॉवर बँक

➡️ सूर्यप्रकाशात ठेवल्यास स्वतः चार्ज होऊ शकतात.

⌚ वेअरेबल उपकरणे :

• उदा. स्मार्ट वॉच, फिटनेस बँड

➡️ चालताना/बाहेर फिरताना सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा साठवू शकतात.

🌾 ऑफ-ग्रिड वापर :

• उदा. दुर्गम गावातील सेन्सर, शेतीतील लहान उपकरणे

➡️ वीज नसतानाही सौर ऊर्जेवर चालू शकतात.

🔋 स्वयंचलित चार्जिंग प्रणाली :

• उदा. हवामान मोजणारे उपकरण, रस्त्यावरील सेन्सर

➡️ वेगळ्या बॅटरीशिवाय स्वतः चार्ज होतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• फोटो-कॅपेसिटर → ऊर्जा निर्माण + साठवणूक एकत्र

• विकसित संस्था → CeNS, बेंगळुरू

• नोडल एजन्सी → Department of Science and Technology

• वापरलेले साहित्य → NiCo₂O₄ नॅनोवायर्स

• प्रक्रिया → Hydrothermal Method

• उपयोग → Portable / Wearable / Off-Grid Systems

• संकल्पना → Integrated Solar Harvesting + Storage

Formation and Promotion of 10,000 FPOs Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) चर्चेत असलेल्या “10,000 शेतकरी उत्पादक संस्थांची (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन ” योजने संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ही केंद्र व राज्य संयुक्त निधीची योजना आहे.

2. ही पूर्णपणे राज्य सरकारची योजना आहे.

3. ही पूर्णपणे केंद्र सरकारद्वारे वित्तपुरवठा केलेली योजना आहे.

4. ही केवळ सहकारी संस्थांसाठी लागू आहे.

उत्तर : ही पूर्णपणे केंद्र सरकारद्वारे वित्तपुरवठा केलेली योजना आहे.

📰 बातमी काय ?

• 1 जानेवारी, 2026 पर्यंत, '10,000 FPO ची स्थापना आणि प्रोत्साहन' या केंद्रीय क्षेत्र योजनेअंतर्गत नोंदणीकृत एकूण 56.32 लाख शेतकऱ्यांपैकी 21.96 लाख महिला शेतकरी आहेत.

• कृषी आणि शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री रामनाथ ठाकूर यांनी राज्यसभेत एका लेखी उत्तरात ही माहिती दिली.

परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• भारत सरकारने 29 फेब्रुवारी 2020 रोजी सुरू केलेल्या 10,000 Farmer Producer Organisations (FPOs) स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट पूर्ण केले आहे.

• देशभरात 10,000 FPO स्थापन झाले असून त्यामध्ये सुमारे 21.96 लाख महिला शेतकऱ्यांचा सहभाग आहे.

• ही योजना लहान व सीमांत शेतकऱ्यांना एकत्र आणून त्यांचे उत्पन्न वाढवण्यावर केंद्रित आहे.

🌾 शेतकरी उत्पादक संस्था (FPO) म्हणजे काय ?

✍️ Farmer Producer Organisation (FPO) म्हणजे शेतकऱ्यांची नोंदणीकृत संस्था/कंपनी जी :

• एकत्रितपणे शेतीमाल उत्पादन करते

• प्रक्रिया (Processing) करते

• आणि बाजारात थेट विक्री करते

👍 एकट्या शेतकऱ्याऐवजी 300–1000 शेतकरी एकत्र आल्यास त्यांची बाजारातील ताकद वाढते.

🏛️ “10,000 शेतकरी उत्पादक संस्थांची (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन ” योजना काय आहे ?

• ही एक केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme) आहे.

• म्हणजे संपूर्ण आर्थिक भार केंद्र सरकार उचलते.

✍️ योजनेचा मुख्य उद्देश म्हणजे - 

• शेतकरी संघटनांना बळकट करणे

• बाजारपेठेपर्यंत थेट पोहोच मिळवून देणे

• कर्ज, इनपुट्स, तंत्रज्ञान आणि मूल्यसाखळी (value chain) मजबूत करणे

🏢 अंमलबजावणी संस्था :

✍️ ही योजना खालील संस्थांमार्फत राबवली जाते :

• Small Farmers’ Agribusiness Consortium (SFAC)

• National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD)

• National Cooperative Development Corporation

• National Agricultural Cooperative Marketing Federation of India (NAFED)

💰 आर्थिक सहाय्य – कसे मिळते ?

✍️ सरकार FPO ला तीन प्रकारे आर्थिक मदत देते :

1) व्यवस्थापन व मार्गदर्शन सहाय्य : 

• प्रति FPO सुमारे ₹ 18 लाख (3 वर्षांसाठी).

2) इक्विटी अनुदान (Equity Grant) :

• ₹ 15 लाखांपर्यंत (प्रत्येक शेतकरी ₹2,000 मर्यादा)

3) कर्ज हमी (Credit Guarantee) :

• ₹ 2 कोटींपर्यंतच्या प्रकल्प कर्जावर हमी.

🌾 महत्त्वाची वैशिष्ट्ये :

🔹 क्लस्टर व कमोडिटी दृष्टिकोन : 

• FPO विशिष्ट पिकावर आधारित तयार केले जातात.

• उदा., एखादा जिल्हा हळदीसाठी प्रसिद्ध असल्यास त्या जिल्ह्यातील FPO हळदी उत्पादनावर केंद्रित असतो.

• हे एक जिल्हा एक उत्पादन (One District One Product) संकल्पनेशी संलग्न आहे,

• ज्यामुळे उत्पादन ते विक्री साखळी मजबूत होते.

🔹 बाजारपेठ जोडणी (Market Linkage) : 

• FPO ला थेट बाजाराशी जोडले जाते.

• यामध्ये भारतीय राष्ट्रीय कृषी सहकारी विपणन महासंघ (National Agricultural Cooperative Marketing Federation of India-NAFED) महत्त्वाची भूमिका बजावते.

• यामुळे दलालांवरील अवलंबित्व कमी होते आणि शेतकऱ्यांना चांगली किंमत मिळते.

🔹 क्षमता विकास (Capacity Building) :

• शेतकऱ्यांना व्यवस्थापन, लेखा व विपणन याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

• हे प्रशिक्षण पुढील संस्थांमार्फत दिले जाते:

‣ Bankers Institute of Rural Development (BIRD)

‣ LINAC

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• योजनेचे नाव : “10,000 शेतकरी उत्पादक संस्थांची (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन ” योजना

• योजना प्रकार → केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme)

• सुरुवात → 29 फेब्रुवारी 2020

• उद्दिष्ट → 10,000 FPO

• महिला सहभाग → 21.96 लाख

• आर्थिक मदत → ₹18 लाख + ₹15 लाख Equity + ₹2 कोटी Credit Guarantee

• लाभार्थी → लहान व सीमांत शेतकरी (≈86%)