Revolutionary Batukeshwar Dutt

📚 Subject : GS - इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास - क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 8 एप्रिल 1929 रोजी भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी खालीलपैकी कोणत्या दोन अन्यायकारक विधेयकांच्या निषेधार्थ दिल्लीच्या केंद्रीय विधानसभेत बॉम्ब फेकला होता ?  

1. रोलेट ॲक्ट आणि व्हर्नाक्युलर प्रेस ॲक्ट

2. इल्बर्ट बिल आणि आर्म्स ॲक्ट

3. ट्रेड डिस्प्युट्स बिल आणि पब्लिक सेफ्टी बिल

4. भारत सरकार कायदा 1919 आणि पिट्स इंडिया ॲक्ट

उत्तर : ट्रेड डिस्प्युट्स बिल आणि पब्लिक सेफ्टी बिल  

📰 बातमी काय ?

• महान क्रांतिकारक आणि स्वातंत्र्यसेनानी बटुकेश्वर दत्त (B. K. Dutt) यांच्या स्मृतीदिनानिमित्त केंद्र सरकारने त्यांना आदरांजली वाहिली आहे.

• केंद्रीय विधिमंडळात (Central Legislative Assembly) भगतसिंग यांच्या समवेत बॉम्ब फेकून "बहिऱ्या झालेल्या ब्रिटिश सत्तेला जागे करण्यासाठी" त्यांनी दिलेले योगदान भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सुवर्णाक्षरांनी कोरलेले आहे.  

🧐 क्रांतिकारक बटुकेश्वर दत्त : जीवनपट आणि लढा

🌱 प्रारंभिक जीवन व क्रांतिकारक संघटनेत प्रवेश :

• जन्म : 18 नोव्हेंबर 1910 रोजी बंगाल प्रेसिडेन्सीमधील बर्दवान (Burdwan) जिल्ह्यात झाला.

• शिक्षण घेत असतानाच त्यांचा भगतसिंग आणि चंद्रशेखर आझाद यांच्याशी आला आणि ते हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) चे सक्रिय सदस्य बनले.  

💣 दिल्ली असेंब्ली बॉम्ब खटला (8 एप्रिल 1929) :

• ब्रिटिश सरकारने कामगार आणि सामान्य जनतेचा आवाज दाबण्यासाठी आणलेल्या दोन काळ्या कायद्यांच्या विरोधात — ट्रेड डिस्प्युट्स बिल (Trade Disputes Bill) आणि पब्लिक सेफ्टी बिल (Public Safety Bill) — निषेध नोंदवण्यासाठी हा बॉम्बस्फोट करण्यात आला.

• 8 एप्रिल 1929 रोजी भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीतील सेंट्रल असेंब्लीमध्ये रिकाम्या बाकांवर बॉम्ब आणि पत्रके भिरकावली.

• त्यांचा उद्देश कोणाला मारण्याचा नसून "बहिऱ्यांना ऐकू जावे म्हणून आवाज करणे" (To make the deaf hear) हा होता.

• बॉम्ब फेकल्यानंतर पळून न जाता दोघांनीही "इन्कलाब झिंदाबाद" आणि "साम्राज्यवाद का नाश हो" अशा घोषणा देत स्वेच्छेने अटक पत्करली.  

⚖️ शिक्षा व उपोषणे :

• जून 1929 रोजी त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली.

• लाहोर, मुलतान आणि अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये असताना राजकीय कैद्यांना सन्माननीय वागणूक मिळावी म्हणून त्यांनी महिनाभरापेक्षा जास्त काळ भूक उपोषणे (Hunger Strikes) केली.

🇮🇳 सुटका व 1942 चे आंदोलन :

• 1938 च्या सुमारास तुरुंगातून सुटल्यानंतर ते स्वस्थ बसले नाहीत; त्यांनी महात्मा गांधींच्या 1942 च्या 'भारत छोडो आंदोलनात' (Quit India Movement) सक्रिय सहभाग घेतला आणि पुन्हा 4 वर्षे तुरुंगवास भोगला.

• निधन - स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर दुर्लक्षित राहिलेले हे क्रांतिकारक 20 जुलै 1965 रोजी दीर्घ आजारानंतर दिल्लीच्या AIIMS मध्ये अनंतात विलीन झाले.

• त्यांच्या इच्छेनुसार पंजाबमधील हुसैनीवाला (फिरोजपूर) येथे सतलज नदीकाठी भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांच्या समाधीजवळच त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले.  

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : क्रांतिकारक बटुकेश्वर दत्त 

• जन्म → 18 नोव्हेंबर 1910 (बर्दवान जिल्हा, पश्चिम बंगाल)

• सेंट्रल असेंब्ली बॉम्ब घटना → 8 एप्रिल 1929 (भगतसिंग व बटुकेश्वर दत्त)

• बॉम्ब टाकण्यामागील कारण → ट्रेड डिस्प्युट्स बिल आणि पब्लिक सेफ्टी बिलाला विरोध

• अदालती निकाल → 12 जून 1929 (काळे पाणी / जन्मठेप)

• काळे पाणी शिक्षा भोगलेले ठिकाण → सेल्युलर जेल (अंदमान)

• सहभाग → 1942 चे भारत छोडो आंदोलन

• निधन → 20 जुलै 1965 (AIIMS, नवी दिल्ली)

• समाधी स्थळ → हुसैनीवाला (फिरोजपूर, पंजाब - सतलज काठी)

Mobile Phone Manufacturing Scheme

📚 Subject : GS - सरकारी योजना, अर्थशास्त्र - भारतीय अर्थव्यवस्था, 'मेक इन इंडिया' 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्रीय मंत्रिमंडळाने नुकत्याच मंजूर केलेल्या 'मोबाईल फोन उत्पादन योजने' (MPMS) बाबत खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे (अयोग्य) आहे ?

1. या योजनेसाठी ₹62,500 कोटींच्या एकूण आर्थिक आराखड्याला मंजुरी देण्यात आली आहे

2. या योजनेचा संपूर्ण भर केवळ परदेशी ब्रँड्सची भारतात जुळवणी (Assembling) करण्यावर असेल

3. भारतात मोबाईल फोनचे उत्पादन करणाऱ्या कंपन्यांना 2.25% ते 5% पर्यंत मूलभूत प्रोत्साहन अनुदान दिले जाईल

4. ही योजना आर्थिक वर्ष 2026-27 ते 2030-31 या 5 वर्षांच्या कालावधीसाठी लागू असेल

उत्तर : या योजनेचा संपूर्ण भर केवळ परदेशी ब्रँड्सची भारतात जुळवणी (Assembling) करण्यावर असेल

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय मंत्रिमंडळाने भारतात मोबाईल फोनचे उत्पादन आणि जागतिक स्पर्धात्मकता वाढवण्यासाठी ₹62,500 कोटींच्या आर्थिक तरतुदीसह 'मोबाईल फोन मॅन्युफॅक्चरिंग स्कीम' या नव्या धोरणाला अधिकृत मंजुरी दिली आहे.

• ही योजना 'मोठ्या प्रमाणावरील इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनासाठीच्या ‘उत्पादन आधारित प्रोत्साहन योजनेच्या’ (PLI-LSEM 2020-2026) अभूतपूर्व यशानंतर तिची पुढची टप्प्यावरील प्रगत आवृत्ती म्हणून लागू करण्यात आली आहे.

🧐 योजनेची पार्श्वभूमी व कालावधी : 

⏳ पीएलआय योजनेचा (PLI-LSEM) वारसा :

• भारताला मोबाईल उत्पादन आणि निर्यातीचे जागतिक केंद्र बनवण्यात ‘ उत्पादन आधारित प्रोत्साहन योजना : मोठ्या प्रमाणावरील इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनासाठी’ - Production Linked Incentive Scheme for Large Scale Electronics Manufacturing (PLI-LSEM) ने क्रांतिकारी भूमिका बजावली.

• या मूळ उत्पादन आधारित प्रोत्साहन योजनेचा कालावधी 31 मार्च 2026 रोजी यशस्वीरीत्या समाप्त झाला.

🗓️ मोबाईल फोन उत्पादन योजनेचा कालावधी (MPMS - Tenure) :

• ही 5 वर्षांची योजना असून ती आर्थिक वर्ष 2026-27 ते आर्थिक वर्ष 2030-31 या कालावधीत राबवली जाईल.

🎯 प्रोत्साहन अनुदानाची रचना (Incentive Structure & Key Features)

📱 मूलभूत प्रोत्साहन (Base Incentive) :

• भारतात उत्पादित होणाऱ्या मोबाईल फोनच्या पात्र विक्रीवर (Eligible Sales) कंपन्यांना 2.25% ते 5% पर्यंतचे प्रोत्साहनपर अनुदान दिले जाईल.

⚙️ स्थानिक सुट्या भागांसाठी अतिरिक्त लाभ (Domestic Sourcing Incentive) :

• मोबाईलचे मुख्य सुटे भाग आणि सब-असेम्ब्लीज (Key Components & Sub-assemblies) भारतातूनच खरेदी करणाऱ्या उत्पादकांना 1.5% पर्यंतचा अतिरिक्त प्रोत्साहनपर लाभ मिळेल.

💡 संशोधन, विकास आणि भारतीय ब्रँड्ससाठी विशेष प्रोत्साहन (R&D & Indian Brands) :

• उत्पादन डिझाइन, संशोधन आणि विकास (R&D) तसेच 'भारतीय ब्रँड्स' (Creation of Indian Brands) विकसित करण्यासाठी गुंतवणूक करणाऱ्या कंपन्यांना पात्र विक्रीवर अतिरिक्त 3% प्रोत्साहन दिले जाईल.

🚀 मोबाईल फोन उत्पादन योजनेचे उद्दिष्ट आणि अपेक्षित परिणाम :

1) स्थानिक मूल्यवर्धन व पुरवठा साखळी -

• केवळ असेंबलिंग न करता स्थानिक मूल्यवर्धन (Domestic Value Addition) वाढवणे, स्थानिक पुरवठा साखळी मजबूत करणे आणि भारताला जागतिक इलेक्ट्रॉनिक्स मॅन्युफॅक्चरिंग हब बनवणे.

2) ₹39 लाख कोटींचे उत्पादन - 

• या योजनेच्या 5 वर्षांच्या कालावधीत भारतात एकूण सुमारे ₹39 लाख कोटींचे संचयी (Cumulative) मोबाईल उत्पादन होण्याची अपेक्षा आहे.

3) निर्यात आणि रोजगार निर्मिती -

• देशांतर्गत मागणी पूर्ण करून मोबाईल निर्यातीत प्रचंड वाढ साध्य केली जाईल आणि याद्वारे सुमारे 60,000 थेट रोजगार (Direct Jobs) निर्माण होतील.

⚙️ उत्पादन आधारित प्रोत्साहन योजना म्हणजे नेमकं काय ?

🤔 What is the Production-Linked Incentive (PLI) Scheme ?

• PLI योजनेत कंपन्यांना निश्चित किमान गुंतवणूक पूर्ण केल्यानंतर, पायाभूत वर्षापेक्षा (Base Year) झालेल्या वाढीव प्रत्यक्ष विक्रीवर (Incremental Sales of Manufactured Goods) ठराविक कालावधीसाठी थेट आर्थिक प्रोत्साहन (Incentive) दिले जाते. म्हणजेच ही योजना 'भांडवली खर्चा'ऐवजी 'प्रत्यक्ष उत्पादन व विक्री'वर आधारित आहे."

• ही योजना उत्पादनाच्या वृद्धीवर (Incremental Sales) आधारित आर्थिक अनुदान देते, ज्यामुळे देशांतर्गत उत्पादन वाढते आणि आयातीवरील अवलंबित्व कमी होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mobile Phone Manufacturing Scheme (MPMS)

• योजनेचे नाव → मोबाईल फोन उत्पादन योजना (MPMS)

• एकूण आर्थिक तरतूद → ₹62,500 कोटी

• कालावधी → 5 वर्षे (आर्थिक वर्ष 2026-27 ते 2030-31)

• अपेक्षित एकूण उत्पादन → सुमारे ₹39 लाख कोटी

• थेट रोजगार निर्मिती → सुमारे 60,000 थेट नोकऱ्या

Freedom Fighter Mangal Pandey : Revolt of 1857

📚 Subject : GS - इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास - 1857 चा उठाव, क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 1857 च्या स्वातंत्र्यलढ्याची पहिली ठिणगी टाकणारे क्रांतिकारक 'मंगल पांडे' यांच्या संदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान सत्य (योग्य) आहे ?

1. मंगल पांडे हे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या 34 व्या बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्रीचे शिपाई होते

2. त्यांनी 10 मे 1857 रोजी मेरठ येथील लष्करी छावणीत इंग्रज अधिकाऱ्यांवर गोळी झाडली

3. मंगल पांडे यांनी झाशी येथे राणी लक्ष्मीबाई यांच्या सैन्याचे प्रत्यक्ष सेनापती म्हणून काम केले

4. त्यांना 15 ऑगस्ट 1857 रोजी दिल्लीच्या लाल किल्ल्यासमोर फाशी देण्यात आली

उत्तर : मंगल पांडे हे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या 34 व्या बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्रीचे शिपाई होते

📰 बातमी काय ?

• 1857 च्या स्वातंत्र्यलढ्याची ठिणगी टाकणारे महान क्रांतिकारक मंगल पांडे यांच्या जयंतीनिमित्त (19 जुलै) त्यांना आदरांजली वाहून त्यांच्या अतुलनीय बलिदानाचे स्मरण.

• या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर 1857 चा उठाव, त्याची तत्कालीन कारणे, प्रमुख नेतृत्व, उठावाची व्याप्ती आणि ब्रिटिश राजवटीत झालेले प्रशासकीय बदल स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे ठरतात.

🌱 मंगल पांडे जन्म आणि पार्श्वभूमी :

• मंगल पांडे यांचा जन्म 19 जुलै 1827 रोजी तत्कालीन उत्तर प्रदेशातील बलिया जिल्ह्यातील नगवा (Nagwa) या गावी झाला.

• वयाच्या 22 व्या वर्षी ते ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्यात दाखल झाले. 

• ते बंगाल प्रांतातील 34 वी बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्री (34th Bengal Native Infantry) च्या रेजिमेंटमध्ये शिपाई म्हणून कार्यरत होते.

💥 1857 च्या उठावाचे तत्कालीन कारण : 'एनफिल्ड रायफल' (Enfield Rifle Cartridge) :

• ब्रिटिशांनी सैन्यात नवीन एनफिल्ड रायफल (Pattern 1853 Enfield rifle) आणली होती.

• या बंदुकीच्या काडतुसाचे (Cartridge) वरील आवरण तोंडाने तोडून काढावे लागत असे. त्या आवरणाला गायीची आणि डुकराची चरबी लावलेली असल्याची बातमी सैनिकांमध्ये पसरली.

• गाय हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र मानली जाते, तर इस्लाममध्ये डुकराचे मांस निषिद्ध मानले जाते. 

• त्यामुळे धार्मिक भावना दुखावल्याने शिपायांमध्ये प्रचंड असंतोष निर्माण झाला.

⚔️ बराकपूर येथील पहिली ठिणगी (29 मार्च 1857) :

• मंगल पांडे यांनी हे चरबीयुक्त काडतूस वापरण्यास स्पष्ट नकार दिला.

• 29 मार्च 1857 रोजी पश्चिम बंगालमधील बराकपूर (Barrackpore) छावणीच्या परेड मैदानावर मंगल पांडे यांनी आपल्या सार्जंट मेजर ह्यूसन (Sergeant Major James Hewson) आणि लेफ्टनंट बॉग (Lieutenant Baugh) यांच्यावर गोळी झाडून विद्रोहाचा पहिला शंखनाद केला.

• मंगल पांडे यांच्यावर लष्करी न्यायालयात (Court-martial) खटला चालवून त्यांना 8 एप्रिल 1857 रोजी बराकपूर येथे फाशी देण्यात आली.

 • त्यानंतर त्यांची 34 वी रेजिमेंट बरखास्त करण्यात आली.

🔥 मेरठचा उठाव (10 मे 1857) :

• मंगल पांडे यांच्या बलिदानानंतर खऱ्या अर्थाने उठावाचा व्यापक भडका 10 मे 1857 रोजी मेरठ (Meerut) छावणीत उडाला. तेथील शिपायांनी बंड पुकारून दिल्लीकडे कूच केली.

• सैनिकांनी मुघल बादशहा बहादूर शाह जफर (दुसरे) यांना 'शहेनशहा-ए-हिंदुस्थान' म्हणून उठावाचे नाममात्र (Symbolic) नेतृत्व स्वीकारण्यास निवडले.

• मात्र, सप्टेंबर 1857 पर्यंत ब्रिटिश सैन्याने दिल्लीचा लाल किल्ला पुन्हा ताब्यात घेतला. 

• बहादूर शाह जफर यांना रंगून (म्यानमार) येथे हद्दपार करण्यात आले, जिथे 1862 मध्ये त्यांचा मृत्यू झाला.

👑 ब्रिटिश प्रशासनातील ऐतिहासिक बदल (Government of India Act, 1858) :

• 1857 च्या उठावामुळे ईस्ट इंडिया कंपनीची भारतातील व्यापारी व राजकीय सत्ता कायमस्वरूपी संपुष्टात आली.

• राणीचा जाहीरनामा (1 नोव्हेंबर 1858) : अलाहाबाद दरबारात लॉर्ड कॅनिंगने राणी व्हिक्टोरियाचा जाहीरनामा वाचून दाखवला.

• भारत सरकार कायदा, 1858 (Government of India Act, 1858) :

• भारताचा थेट कारभार ब्रिटिश संसदेकडे (British Crown) हस्तांतरित करण्यात आला.

• 'गव्हर्नर-जनरल ऑफ इंडिया' हे पद बदलून 'व्हाइसरॉय' (Viceroy) करण्यात आले.

• लॉर्ड कॅनिंग (Lord Canning) हे भारताचे पहिले व्हाइसरॉय बनले.

• कंपनीचे 'बोर्ड ऑफ कंट्रोल' आणि 'कोर्ट ऑफ डायरेक्टर्स' बरखास्त करून लंडनमध्ये भारत मंत्री (Secretary of State for India) आणि 15 सदस्यीय कौन्सिलची स्थापना करण्यात आली.

🏛️ 1857 च्या उठावातील इतर प्रमुख केंद्रे आणि नेते (Key Leaders of 1857)

1) कानपूर (Kanpur) :

• दुसरे बाजीराव पेशव्यांचे दत्तक पुत्र नानासाहेब पेशवे यांनी तात्या टोपे व अजीमुल्ला खान यांच्या मदतीने कानपूरचे नेतृत्व केले.

• नानासाहेब 1859 मध्ये नेपाळमध्ये निघून गेले. 

• ब्रिटिश सेनानी सर कॉलिन कॅम्पबेलने कानपूर पुन्हा ताब्यात घेतले.

2) झाशी (Jhansi) :

• लॉर्ड डलहौसीच्या 'खालसा धोरणांतर्गत' (Doctrine of Lapse) दत्तक वारसा हक्क नाकारल्यामुळे राणी लक्ष्मीबाई यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध अभूतपूर्व लढा दिला. 

• त्यांनी ब्रिटिश सेनानी जनरल ह्यू रोझ (General Hugh Rose) च्या सैन्याशी निकराची झुंज दिली.

3) लखनौ (Lucknow) :

• नवाब वाजिद अली शाह यांच्या पत्नी बेगम हजरत महल यांनी लखनौच्या उठावाचे नेतृत्व केले.

• गैरकारभाराच्या आरोपावरून अवध खालसा झाल्यामुळे त्यांनी बंड पुकारले आणि आपला अल्पवयीन मुलगा बिरजिस कादर याला नवाब घोषित केले.

• उठावाचा बिमोड करणारे इंग्रज : कॉलिन कॅम्पबेल, हॅवलॉक, ॲाट्रम

4) बिहार / जगदीशपूर (Bihar) :

• जगदीशपूर (भोजपूर) येथील सुमारे 80 वर्षांचे जमीनदार वीर कुंवर सिंह यांनी गनिमी काव्याने ब्रिटिशांचा पराभव केला आणि जगदीशपूर पुन्हा जिंकून घेतले. परंतु पुढील लढाईत त्यांचा मृत्यू झाला.

• उठावाचा बिमोड करणारे इंग्रज : विल्यम टेलर , विन्सेंट आयर

5) अलाहाबाद (Allahabad) :

• मौलवी लियाकत अली यांनी खुसरो बाग येथून उठावाचे नियंत्रण केले. 

• उठावाचा बिमोड करणारे इंग्रज : जनरल नील

6) बरेली (Bareilly) :

• रोहिलखंड परिसरातील बरेली येथे वयाच्या 82 व्या वर्षी खान बहादूर खान यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला.

•  सर कॉलिन कॅम्पबेलने हा लढा दडपला.

🔥1857 चा उठाव आणि महाराष्ट्र (MPSC Quick Revision)

1) सातारा :

• प्रमुख व्यक्ती : रंगो बापूजी गुप्ते (मुख्य सूत्रधार), नरसिंगराव, बापू बळवंत

• वैशिष्ट्ये : छत्रपती प्रतापसिंह यांच्या न्याय्य हक्कासाठी रंगो बापूजी लंडनला गेले; परत आल्यावर रामोशी, मांग व कोळी बांधवांना एकत्र करून साताऱ्यात कट रचला. फितुरीमुळे साथीदारांना फाशी झाली व रंगो बापूजी भूमिगत झाले.

2) कोल्हापूर :

• प्रमुख व्यक्ती : चिमासाहेब , तात्या मोहिते, रामजी शिरसाठ, अण्णाजी फडणवीस

• वैशिष्ट्ये : 27 व्या नेटिव्ह इन्फंट्रीने 31 जुलै 1857 रोजी प्रत्यक्ष बंड पुकारले. 

• रामजी शिरसाठ व सैनिकांनी सरकारी खजिना लुटला, तर तात्या मोहिते यांनी सैन्याला मार्गदर्शन केले. 

• कर्नल ले ग्रँड जेकबने उठाव दडपून चिमासाहेबांना कराचीला हद्दपार केले.

4) खानदेश (सातपुडा परिसर) :

• प्रमुख व्यक्ती : कजारसिंग (काजीसिंग / खर्जा सिंग) नाईक, भीमा नाईक, मावजी नाईक, भागीरथी नाईक, दौलत सिंग

• वैशिष्ट्ये - भिल्ल बांधवांनी सरकारी खजिना लुटून ब्रिटिशांना जेरीस आणले.

• 11 एप्रिल 1858 रोजी अंबापाणी येथे भिल्ल व इंग्रज सैन्यात ऐतिहासिक लढाई झाली, ज्यात महिलांनीही मोठा लढा दिला.

5) पेठ आणि सुरगाणा (नाशिक) :

• प्रमुख व्यक्ती : राजे भगवंतराव निळकंठराव

• वैशिष्ट्ये : हरसूलची बाजारपेठ लुटून पेठचा किल्ला ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न झाला. 

• कॅप्टन ग्लासपूलने उठाव मोडून काढला आणि राजे भगवंतरावांना फाशी दिली.

6) नागपूर (विदर्भ) :

• प्रमुख व्यक्ती : नवाब कादर खान, सय्यद मीर

• फितुरीमुळे बंडाचा पूर्वनियोजित कट उघडकीस आला आणि या क्रांतिकारकांना सीताबर्डी किल्ल्यावरच फाशी देण्यात आली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : क्रांतिकारक मंगल पांडे : 1857 चा उठाव

• मंगल पांडे यांचा जन्म → 19 जुलै 1827 (बलिया, उत्तर प्रदेश)

• रेजिमेंट → 34th Bengal Native Infantry (बराकपूर छावणी)

• विद्रोहाची तारीख → 29 मार्च 1857 (सार्जंट मेजर ह्यूसनवर गोळी झाडली)

• फाशीची तारीख → 8 एप्रिल 1857 (बराकपूर)

• उठावाची अधिकृत व्यापक सुरुवात → 10 मे 1857 (मेरठ छावणीतून)

• उठावाचे सांकेतिक नेतृत्व → मुघल बादशहा बहादूर शाह जफर (दुसरे)

• 1857 च्या वेळचा भारताचा गव्हर्नर जनरल → लॉर्ड कॅनिंग (Lord Canning)

• भारताचा पहिला व्हाइसरॉय → लॉर्ड कॅनिंग (1858 च्या कायद्यान्वये)

• 'भारताचे पहिले स्वातंत्र्यसमर' संबोधणारे नेते → स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर