Direct Seeded Rice - DSR Method

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - कृषी अर्थव्यवस्था, भूगोल - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भातशेतीतील आधुनिक 'डायरेक्ट सीडेड राईस' (DSR / तर-वत्तर तंत्रज्ञान) या लागवड पद्धतीसंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे (अयोग्य) आहे ?

1. या पद्धतीमध्ये रोपवाटिकेत (Nursery) रोपे तयार न करता थेट मुख्य शेतात बियाणे पेरले जाते

2. पारंपरिक चिखलणी पद्धतीच्या तुलनेत या पद्धतीमध्ये पाण्याचा वापर सुमारे 15% ते 20% ने कमी होतो

3. पारंपरिक पद्धतीपेक्षा हे पीक 7 ते 10 दिवस लवकर काढणीस तयार होते

4. या पद्धतीमध्ये साचलेल्या पाण्यामुळे शेतात तणांचा (Weeds) प्रादुर्भाव अजिबात होत नाही

उत्तर : या पद्धतीमध्ये साचलेल्या पाण्यामुळे शेतात तणांचा (Weeds) प्रादुर्भाव अजिबात होत नाही

📰 बातमी काय ?

• पॅसिफिक महासागरातील 'एल निनो'च्या (El Niño) प्रभावामुळे मान्सूनच्या पर्जन्यमानात निर्माण झालेल्या अनिश्चिततेच्या पार्श्वभूमीवर छत्तीसगड शासनाने भात उत्पादक शेतकऱ्यांना पारपारिक पुनर्लागवड (Transplanting) पद्धतीऐवजी 'डायरेक्ट सीडेड राईस' (DSR - Direct Seeded Rice) पद्धतीला प्राधान्य देण्याचा अधिकृत सल्ला जारी केला आहे.

• ही पद्धत दुष्काळसदृश परिस्थितीत पाण्याची प्रचंड बचत करणारी, मजुरीचा खर्च कमी करणारी आणि वेगाने उत्पादन देणारी शाश्वत भात लागवड पद्धती मानली जाते.

🧐 'डायरेक्ट सीडेड राईस' (DSR) म्हणजे काय ? (DSR Technique)

🌱 संकल्पना :

• DSR म्हणजेच 'भाताची थेट बियाणे पेरणी पद्धत'; ज्यामध्ये नर्सरीमध्ये रोपे तयार न करता आणि शेतात चिखलणी (Puddling) न करता थेट मुख्य शेतात भाताचे बियाणे पेरले जाते.

• पंजाब व उत्तर भारतात या पद्धतीला 'तर-वत्तर' तंत्रज्ञान (Tar-Wattar Technique) म्हणूनही ओळखले जाते.

⚙️ पेरणीचे प्रकार :

• ओली पेरणी (Wet Seeding) : अंकुरित बियाणे ड्रम सीडरच्या (Drum Seeder) साहाय्याने किंवा हाताने ओलसर जमिनीत विस्कटून पेरले जाते.

• सुकी पेरणी (Dry Seeding) : नांगरलेल्या आणि लेझर लेव्हलरने सपाट केलेल्या सुक्या जमिनीत 'सीड-कम-फर्टिलायझर ड्रिल' (Tractor-mounted Seed Drill) यंत्राच्या साहाय्याने कोरडी पेरणी केली जाते.

🔄 पारंपरिक चिखलणी (Transplantation) vs DSR पद्धतीमधील फरक : 

1) पारंपरिक पद्धत (Traditional Puddling) :

• प्रथम रोपवाटिकेत (Nursery) 25 ते 35 दिवस रोपे वाढवली जातात. त्यानंतर शेतात पाणी साचवून चिखलणी करून ही रोपे हाताने लावली जातात.

• यामध्ये संपूर्ण हंगामात तब्बल 25 ते 27 वेळा पाणी (Irrigations) द्यावे लागते आणि प्रचंड मजूर लागतात.

2) 'भाताची थेट बियाणे पेरणी पद्धत'(DSR) :

• पारंपारिक वेळेच्या 20 ते 30 दिवस आधीच पेरणी करता येते.

• बियाणांवर बुरशीनाशक प्रक्रिया करून, 8 तास पाण्यात भिजवून आणि अर्धा दिवस सुकवून पेरणी केली जाते.

• पेरणीनंतर पहिले पाणी 21 दिवसांनी द्यावे लागते आणि संपूर्ण पिकाला केवळ 14 ते 17 वेळा पाणी लागते.

🎯 DSR तंत्रज्ञानाचे प्रमुख फायदे (Key Benefits of DSR)

💧 पाण्याची प्रचंड बचत :

• पारंपरिक पद्धतीत 1 किलो भात उत्पादनासाठी तब्बल 3,600 ते 4,125 लिटर पाणी लागते. DSR मुळे पाण्याचा वापर 15% ते 20% ने थेट कमी होतो.

💰⏳ वेळेची व खर्चाची बचत :

• हे पीक पारंपरिक भातापेक्षा 7 ते 10 दिवस लवकर परिपक्व (Matures Faster) होते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना भाताचा पेंढा (Paddy Straw/Parali) व्यवस्थापनासाठी अधिक वेळ मिळतो आणि उत्पादन खर्च खूप घटतो.

🌍 कमी मिथेन उत्सर्जन (Lower Methane Emissions) :

• शेतात महिनान्महिने पाणी साचून न राहिल्याने ऑक्सिजनशिवाय (Anaerobic) जिवाणूंची क्रिया मंदावते, ज्यामुळे हरितगृह वायू असलेल्या मिथेनच्या (Methane - CH₄) उत्सर्जनात मोठी घट होते.

⚠️ DSR समोरील मुख्य आव्हाने व मर्यादा (Challenges Associated with DSR) :

🌿 तणांचे गंभीर संकट (Weed Infestation) :

• DSR मधील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे तणांचा प्रादुर्भाव. पारंपरिक पद्धतीत साचलेल्या पाण्यामुळे तण वाढत नाही; मात्र DSR मध्ये भाताच्या रोपांसोबतच तणही उगवत असल्याने तीव्र स्पर्धा निर्माण होते.

🌫️ नायट्रस ऑक्साईड वायूची निर्मिती :

• मिथेन कमी होत असला तरी जमीन कोरडी व हवेशीर (Aerobic) राहिल्यामुळे रेडॉक्स क्षमतेनुसार नायट्रस ऑक्साईड (N₂O) या घातक हरितगृह वायूचे उत्सर्जन वाढण्याचा धोका असतो.

🧪 सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता (Micronutrient Deficiency) :

• जमिनीतील ऑक्सिजनयुक्त वातावरणामुळे लोहाची (Iron Deficiency - Fe) आणि जस्ताची कमतरता निर्माण होऊन पिकाची पाने पिवळी पडतात, ज्यामुळे उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Direct Seeded Rice (DSR)

• DSR चे स्थानिक (उत्तर भारतात) नाव → तर-वत्तर तंत्रज्ञान 

• पाण्याची बचत → 15% ते 20% पाण्याचा वापर कमी

• पाणी देण्याची वारंवारता → DSR मध्ये 14 ते 17 वेळा (पारंपरिक मध्ये 25 ते 27 वेळा)

• पीक परिपक्वता → 7 ते 10 दिवस लवकर काढणीस तयार

• पर्यावरणीय फायदा → मिथेन (CH₄) उत्सर्जनात घट