Important Affairs
16-03-2026
चालू घडामोडी | 'सक्षम कौशल्य सर्वेक्षण'
Saksham Skill Census
Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) भारतातील पहिला AI आधारित कौशल्य सर्वेक्षण प्रकल्प कोणत्या राज्यात सुरू करण्यात आला आहे ?
- महाराष्ट्र
- गुजरात
- कर्नाटक
- तेलंगणा
उत्तर : महाराष्ट्र
📰 बातमी काय ?
• महाराष्ट्रातील मुंबई उपनगर जिल्ह्यात ‘सक्षम कौशल्य सर्वेक्षण’ (Saksham Skill Census) हा भारतातील पहिला AI आधारित कौशल्य सर्वेक्षण प्रकल्प सुरू करण्यात आला.
• या उपक्रमाचे उद्घाटन मुंबईतील बांद्रा (पश्चिम) येथील R.D. नॅशनल कॉलेजमध्ये करण्यात आले.
‘सक्षम कौशल्य सर्वेक्षण’ म्हणजे काय ?
- 'सक्षम कौशल्य सर्वेक्षण' योजना ही महाराष्ट्र शासनाची एक नाविन्यपूर्ण मोहीम आहे, जी राज्यातील युवकांच्या कौशल्य क्षमतेचा अचूक अंदाज घेऊन त्यांना योग्य दिशा देण्यासाठी राबविण्यात येत आहे.
- हे देशातील पहिले AI-आधारित (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) घरोघरी सर्वेक्षण असून, याची सुरुवात प्रामुख्याने मुंबई उपनगर जिल्ह्यापासून झाली आहे
- या प्रकल्पात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) आणि GIS नकाशांकनाचा वापर करून माहिती अचूकपणे संकलित केली जाते.
⚙️ हा उपक्रम कसा राबवला जातो ?
🏠 घरोघरी सर्वेक्षण :
- या प्रकल्पात सर्वेक्षण पथके घरोघरी जाऊन माहिती गोळा करतात.
- यासाठी डिजिटल साधनांचा वापर केला जातो आणि नागरिकांसाठी ऑनलाइन स्वयं-सर्वेक्षणाची सुविधाही उपलब्ध आहे.
🗺️ AI व GIS तंत्रज्ञान :
- कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि GIS तंत्रज्ञानाच्या मदतीने संपूर्ण क्षेत्र छोटे-छोटे भाग (zones) मध्ये विभागले जाते.
- यामुळे सर्वेक्षण अधिक अचूक आणि व्यवस्थित होते.
🎯 लक्षित गट :
- हा सर्वेक्षण प्रामुख्याने 18 ते 40 वयोगटातील तरुणांवर केंद्रित आहे.
📍 पायलट क्षेत्र :
- या प्रकल्पाचा पहिला टप्पा मुंबई उपनगर जिल्ह्यातील H-West वॉर्ड (बांद्रा पश्चिम परिसर) येथे राबवला जात आहे.
- यात सुमारे 55,000 घरांमध्ये सर्वेक्षण केले जाणार आहे.
🎯 या प्रकल्पाचा उद्देश काय आहे ?
- तरुणांच्या कौशल्यांची अचूक माहिती मिळवणे
- त्यांना योग्य प्रशिक्षण (Training) आणि रोजगार संधींशी जोडणे
- स्थानिक स्तरावर रोजगार नियोजन सुधारणा करणे
🌍 अपेक्षित परिणाम (Outcome)
- सुमारे 15,000 युवकांना प्रशिक्षण देण्याचे उद्दिष्ट
- किमान 5,000 युवकांना रोजगार किंवा उद्योजकतेद्वारे स्वावलंबी बनवणे
🌟 हा उपक्रम का महत्त्वाचा आहे ?
- हा उपक्रम डेटा-आधारित कौशल्य विकास प्रणाली (Data-driven skill ecosystem) तयार करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
✍️ यामुळे:
- सरकारला योग्य धोरणे तयार करण्यात मदत होईल.
- स्थानिक रोजगार संधी वाढतील
- तरुणांना योग्य मार्गदर्शन मिळेल
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
- ‘सक्षम कौशल्य सर्वेक्षण’ → भारताची पहिली AI आधारित कौशल्य सर्वेक्षण
- राज्य → महाराष्ट्र
- लक्षित गट → 18–40 वर्षे
- कव्हरेज → ~55,000 घरे
- उद्देश → कौशल्यविकास आणि रोजगार निर्मिती
- लक्ष्य → 15,000 प्रशिक्षण + 5,000 रोजगार/स्वावलंबन
