World’s First OptoSAR Satellite

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - अंतराळ तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) GalaxEye Space या कंपनीने  जगातील पहिला ऑप्टोसॅर (OptoSAR) उपग्रह तयार केला तर ही कंपनी खालीलपैकी कोणत्या देशातील अंतराळ स्टार्ट-अप कंपनी आहे ?

1. इस्राईल

2. जपान

3. भारत

4. दक्षिण कोरिया

उत्तर :  भारत

📰 बातमी काय ?

• भारतीय अंतराळ स्टार्ट-अप 'गॅलॅक्सआय' (GalaxEye Space) द्वारे विकसित करण्यात आलेला जगातील पहिला ऑप्टोसॅर उपग्रह 'मिशन दृष्टी' (Mission Drishti) एका भूचुंबकीय सौर वादळामुळे (Geomagnetic Solar Storm) कक्षेत तांत्रिक अडचणीत (Anomaly) आला.

• उपग्रहाच्या प्रक्षेपणाच्या आणि सुरुवातीच्या कक्षा टप्प्याच्या (LEOP - Launch and Early Orbit Phase) शेवटच्या टप्प्यात ही तांत्रिक अडचण निर्माण झाली.

🧐 'मिशन दृष्टी' (Mission Drishti) उपग्रहाविषयी माहिती : 

1) उपग्रहाचे स्वरूप व वजन - 

• हा सुमारे 190 किलोग्रॅम (190 kg) वजनाचा पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह (Earth Observation Satellite) आहे.

2) जगातील पहिले 'ऑप्टोसॅर' (OptoSAR) तंत्रज्ञान - 

• एकाच उपग्रहावर इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल (EO - दृश्य प्रकाश/कॅमेरा) आणि सिंथेटिक ॲपर्चर रडार (SAR - रडार इमेजिंग) या दोन्ही सेन्सर्सचे एकत्रीकरण करणारा हा जगातील पहिलाच उपग्रह ठरला आहे.

3) सर्व हवामानात कार्यक्षमता -

• यात मल्टिस्पेक्ट्रल कॅमेरा आणि SAR इमेजिंग प्रणाली दोन्ही असल्याने ढगाळ वातावरण, धुकं, पाऊस किंवा रात्रीच्या अंधारातही 24 तास अखंडितपणे भूपृष्ठाची स्पष्ट छायाचित्रे (All-Weather, Day-and-Night Imaging) घेण्याची क्षमता आहे.

4) अचूकता (Resolution) - 

•  हा उपग्रह उच्च क्षमतेचे हाय-रिझोल्यूशन इमेजिंग पुरवतो, ज्याचे भावी मॉडेल 1 मीटरपेक्षा कमी (Sub-metre resolution) अचूकता देतील.

🎯 महत्त्व आणि उपयोगिता (Significance & Dual-Use Applications)

• दुहेरी उपयोग (Dual-Use Platform) -  हा उपग्रह नागरी आणि संरक्षण अशा दोन्ही क्षेत्रांसाठी उपयुक्त आहे.

1)  नागरी उपयोग :

• कृषी देखरेख - पिकांची स्थिती, मातीतील ओलावा आणि पीक नुकसानीचा अंदाज.

• आपत्ती व्यवस्थापन - पूर, चक्रीवादळ किंवा भूकंपाच्या वेळी ढगांमधूनही अचूक मॅपिंग.

• पायाभूत सुविधा व नागरी नियोजन - रस्ते, शहरे आणि वनक्षेत्रांचे रिअल-टाइम मॅपिंग.

2) संरक्षण व सुरक्षा उपयोग :

• सागरी व सीमा सुरक्षा (Maritime & Border Surveillance) : रात्रीच्या अंधारात किंवा दाट ढगांआड होणाऱ्या जहाजांच्या हालचाली आणि सीमावर्ती घडामोडींवर सतत लक्ष ठेवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mission Drishti

• उपग्रहाचे नाव → मिशन दृष्टी (Mission Drishti)

• विकसित करणारा स्टार्ट-अप → GalaxEye - भारत (IIT मद्रास इनक्युबेटेड)

• उपग्रहाचा प्रकार → जगातील पहिला ऑप्टोसॅर (OptoSAR) पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह

• तंत्रज्ञानाचे एकत्रीकरण → इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल (EO) + सिंथेटिक ॲपर्चर रडार (SAR)

• उपग्रहाचे वजन → सुमारे 190 kg

• मुख्य क्षमता → दिवस-रात्र आणि सर्व ऋतूंमध्ये (All-Weather) इमेजिंग

• वापर → कृषी, आपत्ती व्यवस्थापन, पायाभूत सुविधा आणि संरक्षण देखरेख