What is the Economic Stabilisation Fund ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे जाहीर करण्यात आलेला ‘आर्थिक स्थिरीकरण निधी (Economic Stabilisation Fund - ESF)’ कोणत्या उद्देशासाठी तयार करण्यात आला आहे ?

1. पायाभूत सुविधा विकासासाठी

2. आर्थिक धक्क्यांपासून अर्थव्यवस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी

3. शेती अनुदान वाढवण्यासाठी

4. निर्यात प्रोत्साहनासाठी

उत्तर : आर्थिक धक्क्यांपासून अर्थव्यवस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• लोकसभेने 2025-26 साठी पुरवणी मागण्यांचा दुसरा टप्पा (Supplementary Demands for Grants) मंजूर केला.

• यासोबतच अर्थमंत्र्यांनी 1 लाख कोटी रुपयांचा आर्थिक स्थिरीकरण निधी (ESF) जाहीर केला.

पुरवणी मागण्या (Supplementary Demands) म्हणजे काय ?

• सरकार वर्षाच्या सुरुवातीला अर्थसंकल्पात (Budget) विविध सेवांसाठी निधी मंजूर करून घेते. पण कधी कधी हा निधी अपुरा पडतो.

• अशावेळी सरकारला अतिरिक्त पैशांची गरज भासते आणि तेव्हा पुरवणी मागण्या संसदेसमोर मांडल्या जातात.

👉 हे भारतीय संविधानाच्या कलम 115 अंतर्गत केले जाते.

👉 सोप्या उदाहरणाने समजून घेऊ - 

• जर एखाद्या योजनेसाठी 100 कोटी मंजूर केले, पण खर्च 120 कोटी झाला, तर उरलेले 20 कोटी पुरवणी मागण्या द्वारे घेतले जातात.

आर्थिक स्थिरीकरण निधी (ESF) म्हणजे काय ?

• हा असा निधी आहे जो अर्थव्यवस्थेला अचानक येणाऱ्या अडचणींमध्ये आधार देण्यासाठी तयार केला जातो.

• म्हणजेच अचानक आलेल्या आर्थिक धक्क्यांपासून संरक्षण करणारा राखीव निधी (Financial Shock Absorber)

👉 उदाहरणार्थ -

• जर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तेलाच्या किंमती अचानक वाढल्या किंवा युद्धामुळे व्यापारात अडथळे आले, तर देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होतो.

• अशा वेळी हा निधी वापरून परिस्थिती नियंत्रित करता येते.

⚙️ हा निधी कसा तयार केला गेला आहे ?

या निधीची एकूण रक्कम 1 लाख कोटी रुपये आहे.

यापैकी -

• सुमारे ₹57,381 कोटी → पुरवणी मागण्यांमधून

• उर्वरित → बचत (Savings), वसुली (Recoveries) आणि अतिरिक्त महसूल (Receipts)

👉 हा निधी वित्त मंत्रालयाच्या आर्थिक व्यवहार विभागाकडे (Department of Economic Affairs - DEA) राखीव निधी म्हणून ठेवला जाईल.

📊 वित्तीय शिस्त (Fiscal Discipline) म्हणजे काय ?

• सरकारने स्पष्ट केले आहे की या निधीसाठी नवीन कर्ज घेतले जाणार नाही.

• त्यामुळे 2025-26 साठी ठरवलेले 4.4% लक्ष्य कायम राहील, वित्तीय तूट (Fiscal Deficit) वाढणार नाही.

👉 म्हणजेच निधी तयार केला, पण कर्ज न वाढवता आर्थिक संतुलन राखले

🌍 हा निधी का आवश्यक आहे ?

आजच्या काळात जागतिक स्तरावर अनेक अडचणी निर्माण होत आहेत :

• पश्चिम आशियातील संघर्ष (West Asia conflict)

• तेलाच्या किंमतीतील वाढ

• पुरवठा साखळीतील अडथळे (Supply chain disruptions)

👉 अशा जागतिक अडचणींना जागतिक आर्थिक दबाव (Global headwinds) असे म्हणतात.

👉 अशा परिस्थितीत ESF सारखा निधी अर्थव्यवस्थेला स्थिर ठेवण्यासाठी खूप महत्त्वाचा ठरतो

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : आर्थिक स्थिरीकरण निधी 

• ESF → 1 लाख कोटी रुपयांचा निधी

• उद्देश → आर्थिक धक्क्यांपासून संरक्षण (Financial Shock Absorber)

• स्रोत → पुरवणी मागण्या + बचत + महसूल

• कलम → Article 115 (पुरवणी मागण्या)

• व्यवस्थापन → आर्थिक व्यवहार विभाग (वित्त मंत्रालय)

• कारण → पश्चिम आशियातील संघर्ष + तेलाच्या किमतीत वाढ + तेल पुरवठ्याच्या समस्या