Vantara University

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जगातील पहिले एकात्मिक वन्यजीव संवर्धन आणि पशुवैद्यकीय विद्यापीठ कोठे स्थापन करण्यात येत आहे ?

1. नागपूर, महाराष्ट्र

2. इडुक्की, केरळ

3. जामनगर, गुजरात

4. देहरादून उत्तराखंड

उत्तर : जामनगर, गुजरात

📰 बातमी काय ?

• वन्यजीव संवर्धन क्षेत्रातील ‘वनतारा' या वन्यजीव संवर्धन संस्थेने’ गुजरातमधील जामनगर येथे ‘Vantara University’ सुरू करण्याची घोषणा केली आहे.

🏛️ वनतारा संस्था स्थापना, संस्थापक , वैशिष्ट्ये : 

• स्थापना - रिलायन्स इंडस्ट्रीजचे कार्यकारी संचालक श्री. अनंत अंबानी यांच्या नेतृत्वाखालील 'वनतारा' या वन्यजीव संवर्धन संस्थेद्वारे या वनतारा विद्यापीठाची (Vantara University) स्थापना करण्याची घोषणा करण्यात आली आहे.

• स्थान - वनतारा विद्यापीठ गुजरात राज्यातील जामनगर येथे स्थापन केले जाणार आहे, जिथे वनताराची विशाल वन्यजीव पुनर्वसन परिसंस्था आधीच कार्यरत आहे.

• वैशिष्ट्य - वनतारा विद्यापीठ हे वन्यजीव संवर्धन, पशुवैद्यकीय औषध आणि प्राणी कल्याण यासाठी समर्पित जगातील पहिले एकात्मिक जागतिक विद्यापीठ (World’s First Integrated Global University) असेल.

✍️ शैक्षणिक व्याप्ती आणि अभ्यासक्रम : 

वनतारा विद्यापीठ केवळ पारंपारिक पशुवैद्यकीय शिक्षण न देता, वन्यजीवांच्या सर्वांगीण अभ्यासासाठी खालील क्षेत्रांत कार्यक्रम प्रदान करेल - 

1. वन्यजीव वैद्यक आणि शस्त्रक्रिया (Wildlife Medicine and Surgery)

2. संवर्धन विज्ञान आणि धोरण (Conservation Science and Policy)

3. अनुवंशशास्त्र (Genetics) आणि महामारी विज्ञान (Epidemiology)

4. वर्तणूक विज्ञान (Behavioural Science)

🎯 प्रमुख उद्दिष्टे (Objectives) : 

• व्यावसायिक मनुष्यबळ - भविष्यातील कुशल पशुवैद्य, संवर्धन शास्त्रज्ञ आणि वन्यजीव तज्ञ तयार करणे.

• पुनर्वसन - आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून जखमी आणि लुप्तप्राय प्राण्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करणे.

• जागतिक केंद्र - वन्यजीव आणि पशुवैद्यकीय शिक्षणासाठी भारताला जगाचे केंद्र (Global Hub) म्हणून प्रस्थापित करणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Vantara University

• नाव - वंतारा विद्यापीठ

• ठिकाण - जामनगर, गुजरात

• संस्था - वनतारा 

• संस्थापक - श्री. अनंत अंबानी (Reliance).

• जागतिक दर्जा - जगातील पहिले एकात्मिक वन्यजीव विद्यापीठ.

• अभ्यासक्रम - वन्यजीव शस्त्रक्रिया, संवर्धन धोरण, अनुवंशशास्त्र इ.

• महत्त्व - वन्यजीव शिक्षणात भारताचे जागतिक नेतृत्व.

World Heritage Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक वारसा दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

1. 14 एप्रिल

2. 18 एप्रिल

3. 1 मे

4. 5 जून

उत्तर : 18 एप्रिल

📰 बातमी काय ? 

• दरवर्षी जगभरात 18 एप्रिल या दिवशी जागतिक वारसा दिन (World Heritage Day) साजरा केला जातो.

⏳ जागतिक वारसा दिना बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती :

• हा दिवस आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे दिवस (International Day for Monuments and Sites) म्हणूनही ओळखला जातो.

• 1982 मध्ये आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे परिषदेने (International Council on Monuments and Sites (ICOMOS)) 18 एप्रिल हा दिवस जागतिक वारसा दिन म्हणून साजरी करण्याची शिफारस केली.

• ही शिफारस 1983 मध्ये UNESCO ने मंजूर केली.

🤔 जागतिक वारसा स्थळे म्हणजे नेमकं काय ? 

• जागतिक वारसा स्थळे (World Heritage Sites) ही अशी ठिकाणे आहेत जी मानवतेसाठी त्यांच्या उत्कृष्ट वैश्विक मूल्यासाठी ओळखली जातात.

• ही स्थळे भविष्यातील पिढ्यांसाठी संरक्षण आणि जतन करण्यासाठी जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केलेली आहेत.

• ही स्थळे युनेस्को द्वारे प्रशासित आंतरराष्ट्रीय करारानुसार कायदेशीर संरक्षण असलेले महत्त्वाचे स्थळे आणि क्षेत्रे आहेत.

🧐 जागतिक वारसा दिन (World Heritage Day) का साजरी करतात ? 

• हा दिवस जागतिक स्तरावर सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारसा स्थळांचे महत्त्व आणि त्यांच्या संरक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी साजरा केला जातो.

• जगभरातील मानवी इतिहासाशी संबंधित ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक स्थळांचे जतन करणे आणि त्यासंदर्भात जनजागृती करणे हे या दिवसाचे उद्दिष्ट आहे.

✍️ भारतात किती जागतिक वारसा स्थळे आहेत ? 

• जागतिक वारसा स्थळांच्या संख्येत भारताचा जागतिक स्तरावर 6 वा क्रमांक लागतो.

• भारतात 44 युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत.

• त्यांपैकी 36 ही सांस्कृतिक (Cultural) , 7 ही नैसर्गिक (Natural) तर 1 मिश्र (Mixed) स्थळे आहेत.

🎯 जागतिक वारसा दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• "संघर्ष आणि आपत्तींच्या संदर्भात जिवंत वारशासाठी आपत्कालीन प्रतिसाद" (Emergency Response for Living Heritage in Contexts of Conflicts and Disasters) ही यंदाची संकल्पना आहे.

• ही थीम नैसर्गिक आपत्ती किंवा मानवनिर्मित संघर्षाच्या (युद्ध/दंगल) काळात ऐतिहासिक स्थळे, परंपरा आणि सांस्कृतिक वारशाचे रक्षण करण्यावर भर देते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Heritage Day

• जागतिक वारसा दिन — 18 एप्रिल

• दुसरे नाव — आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे दिवस

• उद्देश — सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारशाचे संरक्षण

• 2026 थीम — "संघर्ष आणि आपत्तींच्या संदर्भात जिवंत वारशासाठी आपत्कालीन प्रतिसाद"

What is Nationalization of Banks in India ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 19 जुलै 1969 रोजी किती प्रमुख खाजगी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले होते ?

1. 6

2. 10

3. 12

4. 14

उत्तर : 14

📰 बातमी काय ?

• भारतातील आर्थिक व्यवस्थापन, वित्तीय समावेशन आणि बँकिंग क्षेत्रातील सुधारणा यांमध्ये शासनाच्या भूमिकेवरील चर्चांमध्ये 1969 च्या बँक राष्ट्रीयीकरणाच्या धोरणाचा सातत्याने आढावा घेतला जातो.

• पाच दशकांहून अधिक काळानंतरही, हा एक असा ऐतिहासिक निर्णय मानला जातो, ज्याने भारतीय बँकिंग प्रणालीची रचना, व्याप्ती आणि उद्देश यामध्ये आमूलाग्र बदल घडवून आणला.

🏛️ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण म्हणजे काय ?

• बँकांचे राष्ट्रीयीकरण म्हणजे खाजगी क्षेत्रातील बँकांची मालकी आणि नियंत्रण (Management) सरकार आपल्या हातात घेते, ज्याद्वारे त्या सार्वजनिक क्षेत्रातील (Public Sector) बँका बनतात.

• या प्रक्रियेत, सरकार या बँकांचा बहुसंख्य भागधारक (Majority Shareholder) बनते, ज्यामुळे बँकांचे ध्येय नफ्यापेक्षा सामाजिक कल्याण आणि ग्रामीण विकास हे बनते.

⏳ बँक राष्ट्रीयीकरणाचे टप्पे :

1) भारतीय स्टेट बँक(1955) - 'इम्पीरियल बँक ऑफ इंडिया' (Imperial Bank of India) चे राष्ट्रीयीकरण करून तिचे भारतीय स्टेट बँक (SBI) मध्ये रूपांतर करण्यात आले.

2) पहिला टप्पा (19 जुलै 1969) - हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा होता. इंदिरा गांधी सरकारने 50 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त ठेवी असलेल्या 14 प्रमुख खाजगी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण केले.

3) दुसरा टप्पा (1980) - या टप्प्यात आणखी 6 बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले, ज्यामुळे बँकिंग क्षेत्रावर सरकारचे वर्चस्व अधिक दृढ झाले.

🎯 बँक राष्ट्रीयीकरणाचे मुख्य उद्दिष्टे कोणती ?

• ग्रामीण विस्तार - नफाखोर खाजगी बँकांनी दुर्लक्षित केलेल्या ग्रामीण आणि निमशहरी भागात बँकिंग सेवा पोहोचवणे.

• प्राधान्य क्षेत्र कर्जपुरवठा - शेती, लघु उद्योग आणि स्वयंरोजगार यांसारख्या महत्त्वाच्या पण कमकुवत क्षेत्रांना कर्ज उपलब्ध करून देणे.

• संपत्तीचे केंद्रीकरण रोखणे - मोजक्या औद्योगिक घराण्यांकडील संपत्तीचे केंद्रीकरण कमी करून संसाधनांचा वापर राष्ट्रीय विकासासाठी करणे.

• पंतप्रधान योजनांना पाठबळ - पंचवार्षिक योजना आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्पांसाठी सार्वजनिक बचतीचा थेट वापर करणे.

✍️ बँक राष्ट्रीयीकरणाचे वैशिष्ट्ये आणि महत्त्व :

• 50 कोटींची मर्यादा - 1969 मध्ये 50 कोटींहून अधिक ठेवी असलेल्या बँका निवडल्या गेल्या, ज्यांनी त्यावेळच्या बँकिंग व्यवसायाचा 85% ते 90% हिस्सा व्यापला होता.

• परदेशी बँकांना वगळले - तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार परदेशी मालकीच्या बँकांना या प्रक्रियेतून बाहेर ठेवण्यात आले.

• सावकारी जाळ्यातून सुटका - गावागावात बँकांच्या शाखा उघडल्या गेल्यामुळे स्थानिक सावकारांची पकड सैल होण्यास मदत झाली.

• हरित क्रांतीला बळ - शेतकऱ्यांना थेट कर्ज पुरवठा झाल्यामुळे उच्च उत्पन्न देणाऱ्या वाणांचा (High-Yielding Varieties) स्वीकार करणे सोपे झाले, ज्यामुळे हरित क्रांती यशस्वी झाली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Nationalisation of Banks

• बँक राष्ट्रीयीकरण — सरकारी मालकीखाली बँका आणणे 

• पहिला टप्पा — 1955 (Imperial Bank → SBI)

• दुसरा टप्पा — 19 जुलै 1969 (14 बँकांचे राष्ट्रीयीकरण)

• तिसरा टप्पा — 1980 (6 बँकांचे राष्ट्रीयीकरण)

• उद्देश —

ㅤㅤㅤ‣ ग्रामीण बँकिंग विस्तार

ㅤㅤㅤ‣ शेतकरी व लघुउद्योग कर्ज

ㅤㅤㅤ‣ आर्थिक विषमता कमी करणे

World Haemophilia Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक हिमोफिलिया दिन केव्हा साजरा केला जातो ?

1. 14 एप्रिल

2. 17 एप्रिल

3. 22 एप्रिल

4. 30 एप्रिल

उत्तर : 17 एप्रिल

✍️ जागतिक हिमोफिलिया दिना बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• जागतिक हिमोफिलिया दिन दरवर्षी 17 एप्रिल रोजी साजरा केला जातो. 

• हिमोफिलिया आणि इतर रक्तस्त्राव विकारांबद्दल जागरूकता वाढवणे, उपचार आणि काळजीची उपलब्धता सुधारणे, तसेच हिमोफिलिया ग्रस्त व्यक्तींना आधार देणे हे या दिवसाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

• 1989 पासून वर्ल्ड फेडरेशन ऑफ हिमोफिलिया (WFH) या संस्थेमार्फत 17 एप्रिल रोजी जागतिक हिमोफिलिया दिन साजरा केला जातो. 

🤔 जागतिक हिमोफिलिया दिन 17 एप्रिल याच दिवशी का साजरी करतात ? 

• 1963 मध्ये फ्रँक श्नॅबेल यांनी वर्ल्ड फेडरेशन ऑफ हिमोफिलिया (World Federation of Haemophilia) या संस्थेची स्थापना केली. 

• फ्रँक श्नॅबेल (Frank Schnabel) यांच्या सन्मानार्थ 17 एप्रिल हा त्यांचा जन्मदिवस दिवस जागतिक हिमोफिलिया दिन म्हणून साजरा केला जातो. 

🧐 हिमोफिलिया म्हणजे काय ? 

🧐 What is Haemophilia ?

• हिमोफिलिया हा एक दुर्मिळ अनुवांशिक विकार आहे.

• ज्यामध्ये रक्त गोठण्याची क्षमता गंभीरपणे कमी होते,

• यात किरकोळ दुखापतींमधूनही दीर्घकाळ रक्तस्त्राव होतो.

🤔 जागतिक हिमोफिलिया दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• "निदान : काळजीची पहिली पायरी" (Diagnosis: First Step to Care) ही जागतिक हिमोफिलिया दिन 2026 ची थीम आहे.

• थीम निवडण्याचे कारण - 'वर्ल्ड फेडरेशन ऑफ हिमोफिलिया'च्या अहवालानुसार, जगभरातील हिमोफिलिया आणि इतर अनुवांशिक रक्तस्त्राव विकार असलेल्या एकूण रुग्णांपैकी जवळपास 75% लोकांचे अद्याप योग्य निदानच झालेले नाही. 

• जोपर्यंत आजाराचे अचूक निदान होत नाही, तोपर्यंत योग्य उपचार सुरू करता येत नाहीत. 

• म्हणूनच 2026 मध्ये 'लवकर निदाना'वर (Early Diagnosis) संपूर्ण जगाचे लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• जागतिक हिमोफिलिया दिन — 17 एप्रिल

• सुरुवात — 1989

• आयोजन — World Federation of Hemophilia (स्थापना 1963)

• संस्थापक — फ्रँक श्नॅबेल (Frank Schnabel)

• 17 एप्रिल — फ्रँक श्नॅबेल यांचा जन्मदिवस

• हिमोफिलिया — अनुवांशिक रक्तस्त्राव विकार

• मुख्य समस्या — रक्त गोठण्याची क्षमता कमी

• 2026 थीम — “निदान : काळजीची पहिली पायरी” (“Diagnosis: First Step to Care”)

🇮🇳 India's Global Leap in the Renewable Energy Sector 

📚 Subject : GS - पर्यावरण, रिपोर्ट

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच सरकारने दिलेल्या माहितीनुसार, नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा क्षमतेमध्ये (Renewable Energy Capacity) भारताचा जागतिक क्रमांक कितवा झाला आहे ?

1. पहिला

2. दुसरा

3. तिसरा

4. चौथा

उत्तर : तिसरा

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय नवीन आणि नूतनीकरणक्षम ऊर्जा मंत्रालयाच्या (Ministry of New and Renewable Energy) माहितीनुसार भारताने अक्षय ऊर्जा (Renewable Energy) स्थापित करण्याच्या बाबतीत ब्राझीलला मागे टाकून जागतिक स्तरावर 3 रे स्थान पटकावले आहे.

✍️ जागतिक क्रमवारी - 

• गेल्या काही वर्षांत भारताने सौर, पवन आणि इतर स्वच्छ ऊर्जेच्या क्षेत्रात मोठी प्रगती केली आहे.

• यामुळे भारत आता 1) चीन, 2)अमेरिका यानंतर जगातील तिसरा सर्वात मोठा नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादक देश बनला आहे.

📊 आकडेवारी आणि प्रगती :

1) एकूण क्षमता - भारताची एकूण अ-जीवाश्म (Non-fossil) स्थापित क्षमता 283.5 GW वर पोहोचली आहे.

2) वार्षिक वृद्धी - 2025-26 या वर्षात 55.3 GW क्षमतेची भर पडली, ही भारतातील आतापर्यंतची सर्वाधिक वार्षिक वाढ मानली जाते.

3) रुफटॉप सोलर - 

• या वाढीमध्ये Rooftop Solar चा मोठा वाटा आहे.

• सुमारे 8.7 GW क्षमता घरगुती आणि व्यावसायिक rooftop solar (छतावरील सौरऊर्जा) प्रणालीमधून वाढली आहे.

4) नवीकरणीय ऊर्जा योगदान - 

• एका टप्प्यावर भारतातील एकूण वीज निर्मितीपैकी 51.5% वीज नवीकरणीय ऊर्जेतून निर्माण झाली.

• ही भारताच्या स्वच्छ ऊर्जा संक्रमणातील मोठी कामगिरी मानली जाते.

✍️ Static GS Alert (सिलॅबस कनेक्ट):

• व्याख्या : अक्षय ऊर्जा म्हणजे निसर्गातील कधीही न संपणारे स्रोत (सौर, पवन, जलविद्युत इ.).

• नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादक जागतिक क्रमवारी - 1) चीन, 2) अमेरिका, 3) भारत 4) ब्राझील

• लक्ष्य (Target) - भारताने 2030 पर्यंत 500GW अक्षय ऊर्जेचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.

• पंचामृत ध्येय - COP26 मध्ये भारताने 2070 पर्यंत 'नेट झिरो' (Net Zero) होण्याचे आश्वासन दिले आहे.

🎯 या यशाचे महत्त्व :

• ऊर्जा सुरक्षा - कोळसा आणि तेलावरील अवलंबित्व कमी होईल.

• पर्यावरण रक्षण - कार्बन उत्सर्जन कमी होऊन हवामान बदलाशी लढण्यास मदत होईल.

• ग्रामीण विकास - 'पीएम-सूर्य घर' योजनेमुळे घराघरात सौर ऊर्जा पोहोचत आहे.

🔑 परीक्षेसाठी IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• भारताचा जागतिक क्रमांक — 3 रा

• कोणाला मागे टाकले ? - ब्राझीलला

• एकूण अ-जीवाश्म (Non-Fossil) क्षमता — 283.5 GW

• 2025–26 वाढ — 55.3 GW

• Rooftop Solar चा वाटा — 8.7 GW 

Exercise Cyclone – IV

📚 Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 साठी भारत आणि इजिप्त मधील 'सायक्लोन-IV' या सरावाचे आयोजन कोठे करण्यात आले आहे ?

1. जैसलमेर, भारत

2. कैरो, इजिप्त

3. अंशास, इजिप्त

4. पुणे, भारत

उत्तर : अंशास, इजिप्त

📰 बातमी काय ?

• भारतीय लष्कराचे विशेष दल (Special Forces) ‘Exercise Cyclone – IV’ मध्ये सहभागी होण्यासाठी इजिप्तला रवाना झाले आहेत.

⚔️ Exercise Cyclone म्हणजे काय ?

• ‘Exercise Cyclone’ हा भारत आणि इजिप्त यांच्यातील द्विपक्षीय विशेष लष्करी सराव आहे.

• या सरावामध्ये दोन्ही देशांचे विशेष दल (Special Forces) सहभागी होतात.

• हा सराव विशेषतः- दहशतवादविरोधी कारवाया, गुप्त मोहिमा (Special Operations), कठीण भौगोलिक परिस्थितीतील युद्धतंत्र यावर आधारित असतो.

सायक्लोन (CYCLONE) सरावाचे आयोजन कोठे करण्यात आले होते ? 

• 2026 मध्ये सायक्लोन (CYCLONE) या आयोजन इजिप्त देशातील अंशास (Anshas) या ठिकाणी करण्यात आले. 

• सायक्लोन (CYCLONE) या सरावाची यंदाची 4 थी आवृत्ती आहे.  

• सायक्लोन सराव हा भारत आणि इजिप्तमध्ये दर वर्षी आळीपाळीने आयोजित होणारा वार्षिक सराव उपक्रम आहे.

सरावाचा मुख्य उद्देश : 

• Interoperability - दोन्ही देशांच्या विशेष दलांमधील आंतर-कार्यक्षमता सुधारणे.

• संयुक्त नियोजन - विशेष मोहिमांचे (Special Operations) संयुक्त नियोजन करण्याची क्षमता वाढवणे.

• अनुभव देवाणघेवाण - दहशतवादविरोधी कारवाया आणि तांत्रिक सरावातील सर्वोत्तम पद्धतींची देवाणघेवाण करणे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

• भूप्रदेश - हा सराव प्रामुख्याने वाळवंटी आणि निम-वाळवंटी प्रदेशात आयोजित केला जातो, जो दोन्ही देशांमधील प्रत्यक्ष भौगोलिक परिस्थितीशी साम्य राखतो.

• तंत्र आणि कार्यपद्धती - यामध्ये प्रगत 'Tactics, Techniques, and Procedures' (TTPs) आणि टेहळणी मोहिमांवर भर दिला जातो.

• द्विपक्षीय सातत्य - या सरावाची 3 री आवृत्ती भारतात पार पडली होती, तर आता चौथी आवृत्ती इजिप्तमध्ये होत आहे, जे दोन्ही देशांमधील वाढते लष्करी संबंध दर्शवते.

सायक्लोन सरावाचे महत्त्व (Significance) : 

• प्रदेश - इजिप्त हा मध्य पूर्व आणि उत्तर आफ्रिका प्रदेशातील महत्त्वाचा देश असून, भारताच्या या क्षेत्रातील प्रभावासाठी हे संबंध मोलाचे आहेत.

• दहशतवाद विरोधी लढा - दोन्ही देश दहशतवादाच्या आव्हानांचा सामना करत असल्याने, अशा सरावांमुळे सामूहिक सुरक्षा सज्जता वाढते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• सराव नाव : सायक्लोन (Cyclone)

• सहभागी देश : भारत आणि इजिप्त

• 2026 आवृत्ती : 4 थी (IV).

• ठिकाण (2026) : अंशास (Anshas), इजिप्त

Union Territories Laws (Amendment) Bill, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे, विधेयक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) केंद्रशासित प्रदेश कायदा (सुधारणा) विधेयक, 2026 हे प्रामुख्याने कोणत्या मूळ विधेयकातील तरतुदींचा विस्तार केंद्रशासित प्रदेशांपर्यंत करण्यासाठी आणले आहे ?

1. 101 वी घटनादुरुस्ती आणि वस्तू आणि सेवा कायदा

2. 131 वी घटनादुरुस्ती आणि मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक

3. 42 वी घटनादुरुस्ती आणि लोकप्रतिनिधी कायदा

4. 105 वी घटनादुरुस्ती आणि पंचायत राज विधेयक

उत्तर : 131 वी घटनादुरुस्ती आणि मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक

📰 बातमी काय ?

• लोकसभेत 'केंद्रशासित प्रदेश कायदा (सुधारणा) विधेयक, २०२६' मांडण्यात आले. 

• हे विधेयक विशेषतः विधानसभा असलेल्या केंद्रशासित प्रदेशांसाठी (UTs) तयार करण्यात आले आहे.

📜 केंद्रशासित प्रदेश कायदा (सुधारणा) विधेयक, 2026 - विधेयकाचे स्वरूप आणि पार्श्वभूमी : 

• हे विधेयक एक पूरक कायदा (Supplementary Legislation) आहे, जो प्रामुख्याने 131 व्या घटनादुरुस्ती आणि मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक, 2026 मधील तरतुदींचा विस्तार करण्यासाठी आणला गेला आहे. 

• या विधेयकामुळे लोकसभेच्या जागांमधील वाढ आणि महिला आरक्षणाचे कायदेशीर बदल केवळ घटक राज्यांपुरते मर्यादित न राहता, ते विधानसभा असलेल्या केंद्रशासित प्रदेशांनाही (दिल्ली, पुद्दुचेरी आणि जम्मू-काश्मीर) समान रीतीने लागू होतील.

🎯 केंद्रशासित प्रदेश कायदा (सुधारणा) विधेयक, 2026 मुख्य उद्दिष्टे : 

1) मतदारसंघांची पुनर्रचना - 2011 च्या जनगणनेच्या आधारे या केंद्रशासित प्रदेशांमधील विधानसभा मतदारसंघांची पुनर्रचना (Delimitation) करणे.

2) महिला आरक्षण लागू करणे - केंद्रशासित प्रदेशांच्या विधानसभांमध्ये महिलांसाठी एक-तृतीयांश (33%) जागा आरक्षित करणे.

3) नारी शक्ती वंदन अधिनियमाची अंमलबजावणी - 2027 च्या जनगणनेच्या निकालाची वाट न पाहता, तातडीने केंद्रशासित प्रदेशांच्या स्तरावर महिला आरक्षण लागू करणे.

✍️ केंद्रशासित प्रदेश कायदा (सुधारणा) विधेयक, 2026 - महत्त्वाची वैशिष्ट्ये (Key Features) : 

1) विशिष्ट केंद्रशासित प्रदेशासाठी तरतूद - हे विधेयक प्रामुख्याने दिल्ली (NCT), पुद्दुचेरी आणि जम्मू-काश्मीरच्या विधानसभांशी संबंधित कायद्यांमध्ये सुधारणा करते.

2) जनगणनेची अट शिथिल - 

• राष्ट्रीय विधेयकाप्रमाणेच, महिला आरक्षणासाठी 2023 नंतरच्या पहिल्या जनगणनेची वाट पाहण्याची अट यात नाही.

• 2011 च्या जनगणनेनुसार प्रसिद्ध झालेल्या आकडेवारीवर आधारित मतदारसंघ पुनर्रचना (delimitation) करून आरक्षण दिले जाईल.

3) संसदीय जागांचे एकत्रीकरण - लोकसभेतील केंद्रशासित प्रदेशांच्या प्रतिनिधींची संख्या 20 वरून 35 पर्यंत वाढवण्याच्या तरतुदीला हे विधेयक संबंधित कायद्यांत (Statutes) समाविष्ट करते.

4) मतदारसंघ पुनर्रचना आयोग - मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक, 2026 (Delimitation Bill, 2026) अंतर्गत स्थापन होणाऱ्या मतदारसंघ पुनर्रचना आयोगालाच या केंद्रशासित प्रदेशांतील जागांची पुनर्रचना करण्याचे अधिकार देण्यात आले आहेत.

5) फिरते (Rotational) आरक्षण - राखीव जागा एकाच मतदारसंघात कायम न ठेवता, त्या दर निवडणुकीत रोटेशन पद्धतीने बदलल्या जातील.

🎯 विधेयकाचे महत्त्व (Significance) : 

• हे विधेयक महत्त्वपूर्ण आहे कारण यामुळे घटक राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश यांच्यातील संभाव्य कायदेशीर तफावत (Legal Discrepancy) दूर झाली आहे. 

• यामुळे 2027 च्या जनगणनेची वाट न पाहता, 2011 च्या जनगणनेचा आधार घेऊन 2029 च्या निवडणुकांमध्येच दिल्ली आणि इतर केंद्रशासित प्रदेशांत महिलांना आरक्षित जागांवर निवडणूक लढवणे शक्य होणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Union Territories Laws (Amendment) Bill — 2026

• विधेयकाचे नाव — केंद्रशासित कायदे (घटनादुरुस्ती) विधेयक 2026 

• विषय — महिला आरक्षण + मतदारसंघ पुनर्रचना

• लागू केंद्रशासित प्रदेश — दिल्ली, पुद्दुचेरी आणि जम्मू-काश्मीर

• महिला आरक्षण — 1/3 जागा

• आधार — 2011 जनगणना

• लोकसभा जागा — 20 वरून 35 पर्यंत वाढ (UT कोटा)

Government notifies Startup India Fund of Funds 2.0 with ₹10,000 crore corpus

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘Startup India Fund of Funds (FoF) 2.0’ योजनेची अंमलबजावणी कोणती संस्था करणार आहे ?

1. NABARD

2. RBI

3. SIDBI

4. NITI Aayog

उत्तर : SIDBI

📰 बातमी काय ?

• 13 एप्रिल 2026 रोजी प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार केंद्र सरकारने स्टार्टअप इंडिया फंड ऑफ फंड्स 2.0 ची अधिसूचना जारी केली आहे. 

• एकूण 10,000 कोटी रुपयांच्या निधीसह हा उपक्रम देशातल्या स्टार्टअप परिसंस्थेसाठी उद्यम आणि वाढीव भांडवल गोळा करण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आला आहे.

🚀 " स्टार्टअप इंडिया फंड ऑफ फंड्स 2.0 " म्हणजे काय ?

 ‘Startup India Fund of Funds 2.0’ 

• ‘Startup India Fund of Funds 2.0’ हा सरकारद्वारे समर्थित निधी आहे, जो थेट स्टार्टअप्समध्ये गुंतवणूक करत नाही/

• SEBI-नोंदणीकृत वैकल्पिक गुंतवणूक निधी (Alternative Investment Funds - AIFs) मध्ये गुंतवणूक करतो.

• AIFs पुढे स्टार्टअप्समध्ये पैसा गुंतवतात.

• म्हणून याला “Fund of Funds” मॉडेल म्हणतात.

📜 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी : 

• ही योजना Startup India उपक्रमाचा भाग असून,

• याआधी 2016 मध्ये Fund of Funds for Startups (FFS 1.0) सुरू करण्यात आला होता.

• FoF 2.0 हा त्याचाच पुढील टप्पा आहे, जो स्टार्टअप क्षेत्राला अधिक बळकट करण्यासाठी आणला आहे.

✍️ योजनेची वैशिष्ट्ये : 

• या योजनेअंतर्गत सरकारने ₹10,000 कोटींचा निधी उपलब्ध करून दिला आहे.

• हा निधी विशेषतः Deep-tech, नवोन्मेष (Innovation) आणि उत्पादन क्षेत्रातील (Manufacturing) स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरला जाईल.

• या माध्यमातून लहान शहरांतील स्टार्टअप्सनाही निधी मिळावा आणि देशभरात गुंतवणूक वाढावी, यावर भर दिला आहे.

• तसेच प्रारंभिक टप्प्यात (Early-Stage) भांडवलाच्या कमतरतेमुळे होणारे अपयश कमी करण्याचा प्रयत्न या योजनेत केला आहे. 

🤔 योजनेची अंमलबजावणी कोणत्या संस्थेमार्फत करण्यात येणार आहे ?

• अंमलबजावणी संस्था - भारतीय लघु उद्योग विकास बँक (Small Industries Development Bank of India - SIDBI) ही संस्था योजनेची अंमलबजावणी करेल. 

🚀 " स्टार्टअप इंडिया फंड ऑफ फंड्स 2.0 " योजनेचा फायदा (महत्त्व) : 

• भारतामध्ये स्टार्टअप परिसंस्था (Startup Ecosystem) वेगाने वाढत असले तरी अनेक नव्या कंपन्यांना सुरुवातीला निधी मिळण्यात अडचणी येतात.

• ही योजना - 

1. स्टार्टअपना भांडवल उपलब्ध करून देईल

2. नवकल्पनांना चालना देईल

3. रोजगार निर्मिती वाढवेल

4. ‘Make in India’ आणि तंत्रज्ञान विकासाला बळ देईल

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• Startup India FoF 2.0 — 10,000 कोटी निधी

• उद्देश — स्टार्टअपसाठी भांडवल उपलब्ध करणे

• अंमलबजावणी — भारतीय लघु उद्योग विकास बँक (SIDBI)

• गुंतवणूक पद्धत — AIFs मार्फत अप्रत्यक्ष गुंतवणूक

• कालावधी — 16 वी व 17 वी वित्त आयोग चक्र