9th Indian Ocean Conference

📚 Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 9व्या 'हिंदी महासागर परिषदे'चे आयोजन नुकतेच कोणत्या देशात करण्यात आले ?

1. मालदीव

2. भारत

3. श्रीलंका

4. मॉरिशस

उत्तर : मॉरिशस

📰 बातमी काय ?

• मॉरिशसमध्ये पार पडलेल्या 9 व्या हिंदी महासागर परिषदेत भारताने पश्चिम आशियातील संघर्षावर चिंता व्यक्त केली आणि हिंदी महासागर क्षेत्रात शांतता, सुरक्षित सागरी वाहतूक आणि स्थिरतेची गरज अधोरेखित केली.

• ठिकाण - 9 वी हिंदी महासागर परिषद मॉरिशस येथे पार पडली.

🌊 हिंदी महासागर परिषद (Indian Ocean Conference) म्हणजे काय ?

• हिंदी महासागर परिषद ही हिंदी महासागर क्षेत्रातील महत्त्वाच्या प्रादेशिक प्रश्नांवर चर्चा करण्यासाठी आयोजित केली जाणारी आंतरराष्ट्रीय परिषद आहे.

• ही परिषद 2016 मध्ये सुरूवात 'इंडिया फाउंडेशन' आणि विविध प्रादेशिक थिंक टँक यांच्या सहकार्याने करण्यात आली.

• स्वरूप - हे हिंदी महासागर क्षेत्रातील (IOR) 40 हून अधिक देशांचे एक महत्त्वाचे सल्लागार व्यासपीठ आहे.

🎯 परिषदेचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

• हिंद महासागर क्षेत्रातील सागरी सुरक्षा, व्यापार, ऊर्जा पुरवठा, प्रादेशिक सहकार्य या विषयांवर समन्वय वाढवणे हा या परिषदेचा मुख्य उद्देश आहे.

✍️ हिंदी महासागर क्षेत्राचे (IOR) महत्त्व : 

1) व्याप्ती - 

• हिंदी महासागर क्षेत्र आफ्रिका ते ऑस्ट्रेलिया पर्यंत पसरलेले असून जगातील जवळपास 20% जलक्षेत्र व्यापते.

• 70 दशलक्ष चौ. किमी पेक्षा जास्त क्षेत्र

2) लोकसंख्या -

• जगातील सुमारे 40% लोकसंख्या या क्षेत्रातील 35 हून अधिक किनारी देशांमध्ये राहते.

3) व्यापार केंद्र -

• जगातील निम्मी कंटेनर जहाजे, एक तृतीयांश (1/3) बल्क कार्गो आणि दोन तृतीयांश (2/3) तेल वाहतूक याच क्षेत्रातून होते.

4) भारताची भूमिका - 

• भारत या क्षेत्रात 'प्रमुख सुरक्षा पुरवठादार' (Net Security Provider) आणि प्रमुख स्थिर शक्ती म्हणून काम करतो.

• ही परिषद भारताच्या SAGAR (Security and Growth for All in the Region) या दृष्टिकोनावर आधारित आहे.

9 व्या हिंदी महासागर परिषदेतील महत्त्वाचे मुद्दे व राजकीय घडामोडी : 

1) पश्चिम आशिया संघर्ष - 

• भारताने पश्चिम आशियातील वाढत्या संघर्षावर चिंता व्यक्त केली. 

• नागरी पायाभूत सुविधा आणि व्यापारी जहाजांवरील हल्ल्यांना कडक विरोध दर्शवला.

2) ऊर्जा सुरक्षा - संघर्षामुळे ऊर्जा सुरक्षा, व्यापार आणि खत पुरवठा साखळीवर होणाऱ्या परिणामांवर चर्चा करण्यात आली.

3) मालदीवची अनुपस्थिती - छागोस बेटांच्या (Chagos Islands) प्रादेशिक वादामुळे मॉरिशस आणि मालदीवचे राजनैतिक संबंध स्थगित असल्याने मालदीवचा कोणताही प्रतिनिधी या परिषदेला उपस्थित नव्हता.

4) SAARC चे पुनरुज्जीवन - बांगलादेशने प्रादेशिक सहकार्य मजबूत करण्यासाठी 'सार्क' (SAARC) संघटनेला पुन्हा सक्रिय करण्यावर भर दिला.

🤝 भारत-मॉरिशस ऊर्जा करार : 

• प्रादेशिक अस्थिरतेपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी भारत मॉरिशसला तेल आणि गॅस पुरवठा करण्यासाठी एक अंतिम करार करत आहे. यामुळे मॉरिशसची ऊर्जा सुरक्षा बळकट होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Indian Ocean Conference

• 9 वी हिंदी महासागर परिषद — 2026

• यजमान देश — मॉरिशस

• फोकस — सागरी सुरक्षा व प्रादेशिक सहकार्य

• भारत–मॉरिशस — ऊर्जा सहकार्य (Oil & Gas Pact)

• बांगलादेश भूमिका — SAARC पुनरुज्जीवनाची मागणी

• गैरहजर देश — मालदीव

e-SafeHER Cyber Security Awareness Programme

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच सुरू करण्यात आलेला ‘e-SafeHER’ सायबर सुरक्षा जागरूकता उपक्रम मुख्यतः कोणासाठी सुरू करण्यात आला आहे ?

1. शालेय विद्यार्थी

2. शेतकरी

3. ग्रामीण महिला

4. सरकारी कर्मचारी

उत्तर : ग्रामीण महिला

📰 बातमी काय ?

• ग्रामीण भागातील महिलांना सुरक्षित डिजिटल व्यवहार आणि सायबर सुरक्षेबाबत जागरूक करण्यासाठी e-SafeHER सायबर सुरक्षा जागरूकता उपक्रम (‘e-SafeHER Cyber Security Awareness Programme’) सुरू करण्यात आला आहे.

💻 ‘e-SafeHER’ सायबर सुरक्षा जागरूकता कार्यक्रम म्हणजे काय ?

• ‘e-SafeHER’ हा ग्रामीण भागातील महिलांना डिजिटल युगात सुरक्षित करण्यासाठी आणि त्यांच्यात सायबर साक्षरता वाढवण्यासाठी सुरू करण्यात आलेला उपक्रम आहे.

• यात डिजिटल व्यवहार, ऑनलाइन फसवणूक, सायबर धोके आणि सुरक्षित इंटरनेट वापर याबाबत महिलांना प्रशिक्षण दिले जाणार आहे.

• उद्देश - या उपक्रमाचा उद्देश सुमारे 10 लाख महिलांना डिजिटल जगात सुरक्षितपणे सहभागी होण्यासाठी सक्षम करणे हा आहे.

🏛️ हा उपक्रम कोण राबवत आहे ?

• प्रायोजक मंत्रालय : इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY).

• अंमलबजावणी संस्था : C-DAC (सेंटर फॉर डेव्हलपमेंट ऑफ ॲडव्हांस्ड कॉम्प्युटिंग) आणि 'रिलायन्स फाउंडेशन'.

📍 सुरुवात कुठून होणार ?

• या उपक्रमाची सुरुवात मध्य प्रदेश आणि ओडिशा येथून होणार असून पुढील टप्प्यांमध्ये संपूर्ण देशभर विस्तार केला जाणार आहे.

👩‍💻 ‘Cyber Sakhi’ संकल्पना काय आहे?

✍️ या कार्यक्रमाची वैशिष्ट्ये (Key Features) कोणती ?

1) सायबर सखी (Cyber Sakhis) - या कार्यक्रमांतर्गत प्रशिक्षित महिलांना 'सायबर सखी' म्हटले जाईल. या महिला आपल्या समुदायामध्ये डिजिटल सुरक्षिततेचा प्रसार करतील.

2) समुदाय-आधारित दृष्टिकोन - महिला बचत गटांच्या (SHGs) माध्यमातून हा कार्यक्रम राबवला जाईल, जेणेकरून तो तळागाळापर्यंत पोहोचू शकेल.

3) शाश्वत मॉडेल - नवीन पायाभूत सुविधा निर्माण करण्याऐवजी, सध्या असलेल्या महिला सक्षमीकरण आणि डिजिटल साक्षरता कार्यक्रमांमध्येच याचे एकत्रीकरण केले जाईल.

🎯 e-SafeHER सायबर सुरक्षा जागरूकता कार्यक्रमाचे महत्त्व आणि उद्दिष्टे (Significance & Objectives) : 

• समावेशकता - ग्रामीण महिलांना सुरक्षितपणे डिजिटल व्यवहारांत सहभागी करून घेणे.

• डिजिटल आत्मविश्वास - ऑनलाइन व्यवहार करताना होणारी फसवणूक टाळणे आणि महिलांचा आत्मविश्वास वाढवणे.

• लास्ट-माईल कनेक्टिव्हिटी - दुर्गम भागातील महिलांपर्यंत सायबर सुरक्षेचे ज्ञान पोहोचवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• e-SafeHER — सायबर सुरक्षा जनजागृती कार्यक्रम

• लक्ष्य — ग्रामीण महिला

• उद्देश — सुरक्षित डिजिटल व्यवहार व सायबर जागरूकता

• टार्गेट — 10 लाख महिला

• सायबर सखी — सायबर सुरक्षा मार्गदर्शक महिला

• मंत्रालय — इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY)

Subansiri Lower Hydroelectric Project

📚 Subject : GS - भूगोल - नदी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'सुवर्णसिरी नदी' (Gold River) म्हणून ओळखली जाणारी सुबनसिरी नदी खालीलपैकी कोणत्या नदीची उपनदी आहे ?

1. गंगा

2. सिंधू

3. ब्रह्मपुत्रा

4. गोदावरी

उत्तर : ब्रह्मपुत्रा

📰 बातमी काय ?

• आसाम आणि मेघालय राज्यांनी सुबनसिरी लोअर जलविद्युत प्रकल्पा'च्या (Subansiri Lower Hydroelectric Project) केंद्रीय कोट्या मधून अतिरिक्त वीज खरेदी करण्यास नकार दिला आहे.

• कारण म्हणजे या प्रकल्पातील वीज दर खूप वाढले असून, इतर स्वस्त ऊर्जा पर्याय उपलब्ध आहेत.

⚡ Subansiri Lower Hydroelectric Project म्हणजे काय ?

• Subansiri Lower Hydroelectric Project हा भारतातील सर्वात मोठ्या जलविद्युत प्रकल्पांपैकी एक आहे.

• हा प्रकल्प 2003 मध्ये मंजूर करण्यात आला असून, तो सुबनसिरी नदीवर आसाम आणि अरुणाचल प्रदेश यांच्या सीमेवर आहे.

• या प्रकल्पाची एकूण क्षमता 2000 मेगावॅट आहे. 

• हा “Run-of-the-River” प्रकारचा प्रकल्प आहे, म्हणजे मोठे जलसाठे न करता नदीच्या प्रवाहावर आधारित वीज निर्मिती होते.

• सध्या या प्रकल्पातील 8 पैकी फक्त 3 युनिट्स कार्यरत आहेत.

💰 वीज दराचा मुद्दा : 

• या प्रकल्पाचे बांधकाम 2011 ते 2019 या काळात थांबले होते, त्यामुळे खर्च मोठ्या प्रमाणात वाढला.

• याचा परिणाम असा झाला की वीज दर - 

👉 पूर्वी 2 रुपये प्रति युनिटपेक्षा कमी होता

👉 आता 7.70 रुपये प्रति युनिटपेक्षा जास्त झाला आहे

✍️ हा दर राष्ट्रीय सरासरी जलविद्युत दर - 3.15रुपये प्रति युनिट पेक्षा खूप जास्त आहे.

• म्हणूनच राज्यांनी हा वीजपुरवठा महाग असल्याचे सांगून नाकारला आहे.

🌊 सुबनसिरी नदी बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• सुबनसिरी नदी ही ब्रह्मपुत्रेची सर्वात मोठी उपनदी आहे.

• तिचा उगम तिबेट (चीन) येथे होतो आणि ती अरुणाचल प्रदेश व आसाममधून वाहत ब्रह्मपुत्रेत मिळते.

• “सुबनसिरी” या नावाचा अर्थ ‘सोन्याची नदी’ असा होतो, कारण पूर्वी तिच्या पात्रात सोन्याचे कण आढळत होते.

🌍 पर्यावरणीय आणि धोरणात्मक महत्त्व : 

• ही नदी 'इंडो-बर्मा जैवविविधता हॉटस्पॉट'चा (Indo-Burma biodiversity hotspot) भाग असून त्यामुळे जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे.

• तसेच गंगेतील डॉल्फिन (Ganges River Dolphin) ही दुर्मिळ प्रजाती येथे आढळतात.

• या नदीमध्ये जलविद्युत निर्मितीची मोठी क्षमता आहे, त्यामुळे ईशान्य भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी ती महत्त्वाची आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• सुबनसिरी जलविद्युत प्रकल्प — 2000 MW 

• प्रकार — Run-of-the-River

• स्थान — आसाम–अरुणाचल सीमा

• मंजुरी — 2003

• सुबनसिरी नदी - ब्रह्मपुत्रेची सर्वात मोठी उपनदी 

• सुबनसिरी नदी - 'इंडो-बर्मा जैवविविधता हॉटस्पॉट'चा भाग

Rongali Bihu

📚 Subject : GS - इतिहास- कला आणि संस्कृती, सण आणि उत्सव 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'रोंगाली बिहू' हा आसाममधील प्रमुख सणांपैकी एक आहे जो ------- महिन्यात साजरा केला जातो.

(SSC GD, SSC CHSL 2020)

1. मार्च

2. एप्रिल

3. जून

4. ऑक्टोबर

उत्तर : एप्रिल

बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी रोंगाली बिहू निमित्त जनतेला शुभेच्छा दिल्या.

• आसाममध्ये 14 ते 20 एप्रिल 2026 दरम्यान रोंगाली बिहू सण साजरा केला जात आहे.

रोंगाली बिहू सणा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• रोंगाली बिहू ला बोहाग बिहू म्हणूनही ओळखले जाते.

• हा सण वसंत ऋतूच्या आगमनाचे प्रतीक आहे.

• "रोंगाली" हे नाव 'रोंग' या शब्दापासून आले आहे, ज्याचा अर्थ आनंद किंवा उत्सव असा होतो.

• हा सण आसामी नवीन वर्ष आणि कृषी हंगामाची सुरुवात म्हणून संपूर्ण आसाममध्ये साजरा केला जातो.

• या उत्सवात बिहू नृत्य पारंपारिक वाद्यांच्या तालावर सादर केले जाते.

• हा सण पेरणीच्या हंगामाच्या सुरुवातीला साजरा केला जातो, जेव्हा शेतकरी नवीन पिकांसाठी जमीन तयार करतात.

आसाममध्ये बिहू सण वर्षातून किती वेळा साजरा केला जातो ?

(SSC CGL 2023)

• बिहू हा आसामचा अधिकृत सण आहे, जो वर्षातून तीनदा साजरा केला जातो.

1) रोंगाली बिहू किंवा बोहाग बिहू :

• एप्रिलमध्ये साजरा केला जातो.

• आसामी नवीन वर्ष, पेरणीच्या हंगामाच्या सुरुवातीला साजरा केला जातो

2) काटी बिहू किंवा कोंगाली बिहू : 

• ऑक्टोबरमध्ये साजरा केला जातो.

• कापणीच्या हंगामाच्या मध्यात, चांगल्या कापणीसाठी प्रार्थना करतात.

3) माघ बिहू किंवा भोगली बिहू :

• जानेवारीमध्ये साजरा केला जातो.

• आसामचा पीक कापणी चा म्हणजेच सुगीचा सण आहे.

• हा सण चांगल्या पिकासाठी देवांचे आभार मानतो.

National Fire Service Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय अग्निशमन सेवा दिन केव्हा साजरा केला जातो ?

1. 4 एप्रिल

2. 14 एप्रिल

3. 1 मे

4. 4 मे

उत्तर : 14 एप्रिल

📰 बातमी काय ?

• भारतात दरवर्षी 14 एप्रिल रोजी राष्ट्रीय अग्निशमन सेवा दिन साजरा केला जातो.

• त्याचबरोबर 14 एप्रिल ते 20 एप्रिल दरम्यान राष्ट्रीय अग्निशमन सेवा सप्ताह (National Fire Service Week) साजरा केला जातो.

🧐 राष्ट्रीय अग्निशमन सेवा दिन का साजरी करतो ?

• अग्निशमन जवानांच्या शौर्याचा आणि बलिदानाचा सन्मान करण्यासाठी

• नागरिकांना आगीमुळे होणाऱ्या नुकसानीची माहिती व्हावी, आगीपासून बचाव कसा करावा, खबरदारी कशी घ्यावी यासंदर्भात सर्वसामान्यांमध्ये जनजागृती करण्यासाठी दरवर्षी 14 एप्रिल या दिवशी राष्ट्रीय अग्निशमन सेवा दिन साजरा केला जातो.

👨🏻‍🚒 14 एप्रिल याच दिवशी राष्ट्रीय अग्निशमन सेवा दिन का साजरी करतात ? 

• 14 एप्रिल 1944 साली मुंबई बंदरावर फोर्टस्टीकेन या मालवाहू जहाजाला अचानक आग लागली. 

• या जहाजातून युद्धसामुग्री आणि स्फोटकांच्या कापसाच्या गाठींनी वाहतूक केली जात होती. 

• या भीषण आगीवर नियंत्रण मिळवण्याच्या प्रयत्नात अग्निशमन दलाचे 66 जवान शहीद झाले.

• या जवानांच्या बलिदानाच्या सन्मानार्थ देशात दरवर्षी 14 एप्रिल रोजी अग्निशमन दिन साजरा केला जात आहे.

🎯 2026 या वर्षीच्या राष्ट्रीय अग्निशमन सेवा दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• "सुरक्षित शाळा, सुरक्षित रुग्णालय आणि अग्नि सुरक्षा जागरूक समाज – आगीच्या प्रतिबंधासाठी एकत्र" 

("Safe School, Safe Hospital & Fire Safety Aware Society – Together for Fire Prevention") 

✍️ नोट :

• राष्ट्रीय अग्निशमन सेवा दिन : 14 एप्रिल

• आंतरराष्ट्रीय अग्नीशमन दिन : 4 मे

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• राष्ट्रीय अग्निशमन सेवा दिन — 14 एप्रिल

• उद्देश — अग्निशमन जवानांच्या शौर्य व बलिदानाचा सन्मान करणे

• घटना — मुंबई बंदरातील फोर्ट स्टिकीन जहाज दुर्घटना

• वर्ष — 14 एप्रिल 1944

• शहीद जवान — 66 अग्निशमन कर्मचारी

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती

Birth Anniversary of Dr. B.R. Ambedkar

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना जन्मदिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास- महाराष्ट्रातील समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म केव्हा झाला ?

1. 14 एप्रिल 1888

2. 14 एप्रिल 1891

3. 14 एप्रिल 1894

4. 14 एप्रिल 1900

उत्तर : 14 एप्रिल 1891

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा प्रवास - जीवन, इतिहास आणि कार्य

➤ जन्म आणि शिक्षण : 

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म 14,एप्रिल 1891 रोजी मध्य प्रदेशातील महू या ठिकाणी झाला.

• त्यांनी सातारा येथील स्थानिक सरकारी शाळेत शालेय शिक्षण घेतले.

• 1907 मध्ये मॅट्रिक पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी एल्फिन्स्टन महाविद्यालयातून B.A. केले.

• कोलंबिया विद्यापीठातून " प्राचीन भारतातील व्यापार " या विषयांवर त्यांनी सन 1915 मध्ये प्रबंध लिहिला आणि त्यांनी M.A ची पदवी प्राप्त केली. 

• 1916 मध्ये त्यांनी ‘भारताचा राष्ट्रीय लाभांश - एक ऐतिहासिक आणि विश्लेषणात्मक अभ्यास’ हा प्रबंध लिहिला आणि Ph.D. पदवी मिळवली.

• डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांनी लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स येथून अर्थशास्त्रात D.Sc. ही पदवी मिळवली.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कोण कोणत्या संस्था / संघटना स्थापन केल्या ?

➤ बहिष्कृत हितकारणी सभा : 

स्थापना : 20 जुलै 1924 रोजी मुंबई येथे त्यांनी बहिष्कृत हितकारणी सभेची स्थापना केली.

ब्रीदवाक्य : शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा हे या संस्थेचे ब्रीदवाक्य होते.

प्रमुख उद्दिष्ट्ये : 

• समाजात जागृती निर्माण करणे

• मानवी हक्कांचे संरक्षण करणे,

• शिक्षण देणे 

• आर्थिक स्थिती सुधारणे हे या संस्थेचे काही प्रमुख उद्दिष्ट्ये होते.

➤ समता संघ :

स्थापना : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी 4 सप्टेंबर 1927 रोजी समता संघाची स्थापना केली.

मुखपत्र : या संघाचे मुखपत्र समता हे होते.

➤ स्वतंत्र मजूर पक्ष :

स्थापना : 15 ऑगस्ट 1936 रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी स्वतंत्र मजूर पक्षाची स्थापना केली.

मुखपत्र : या पक्षाचे मुखपत्र जनता होते.

➤ अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन :

• दलितांचे राजकीय प्रतिनिधित्व करण्यावर आणि त्यांचे नागरी हक्क सुरक्षित करण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी जुलै 1942 मध्ये नागपूर येथे अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन ची स्थापना केली.

➤ महाड सत्याग्रह (महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह) : 

• 20 मार्च 1927 रोजी महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह केला.

• सार्वजनिक ठिकाणं, पाणवठे आणि चवदार तळं अस्पृश्यांसाठी खुलं करण्यात यावं यासाठी झालेल्या या सत्याग्रहात सवर्ण समाजातील नेते मंडळीही सहभागी झाली होती.

• 20 मार्च या दिवसाचे महत्त्व ओळखून हा दिवस आज 'समता दिन' (Equality Day) तसेच 'सामाजिक सबलीकरण दिन' म्हणूनही साजरा केला जातो.

➤ काळाराम मंदिर सत्याग्रह : 

• हिंदू मंदिरांमध्ये दलितांच्या प्रवेशासाठी नाशिक येथे काळाराम मंदिर सत्याग्रहाचे नेतृत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी केले.

• 2 मार्च 1930 ला सुरू झालेला हा सत्याग्रह पुढील पाच वर्षे चालला.

➤ गोलमेज परिषद आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

• 1930 ते 1932 दरम्यान लंडन येथे ब्रिटिश राजवटीत भारताच्या घटनात्मक सुधारणांवर चर्चा करण्यासाठी तीन गोलमेज परिषद आयोजित करण्यात आल्या होत्या.

• या तिन्ही गोलमेज परिषदांमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उपस्थित होते.

• दलित समाजाचे प्रतिनिधित्व करत आंबेडकरांनी दलितांना त्यांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी स्वतंत्र मतदार आणि अधिक राजकीय प्रतिनिधित्वाची मागणी केली. 

• तिन्ही गोलमेज परिषदांमध्ये त्यांच्या सहभागाने दलित समस्या आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर अधोरेखित केल्या आणि भारतातील सामाजिक आणि राजकीय सुधारणांवरील भविष्यातील चर्चेसाठी पाया घातला.

➤ पुणे करार काय होता ?

➤ पुणे करारावर कोणी सही केली ? 

• ब्रिटीश सरकारच्या जातीय निवाडा द्वारे (Communal Award) दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाची तरतूद होती.

• परंतु महात्मा गांधींनी हिंदू समाजात फूट पडेल या भीतीने याला विरोध केला आणि प्राणांतिक उपोषण सुरू केले.

• तीव्र वाटाघाटीनंतर, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महात्मा गांधी यांच्यात करार झाला ज्याला पुणे करार म्हणून ओळखले जाते.

• या करारानुसार दलितांना स्वतंत्र मतदारसंघाऐवजी राखीव मतदार संघ देण्यात आला.

• 24 सप्टेंबर 1932 रोजी पुणे करार झाला त्यावर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि काँग्रेसच्या वतीने काँग्रेसचे तत्कालिन अध्यक्ष मदन मोहन मालवीय यांनी सही केली. 

➤ संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष कोण होते ?

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते. 

• भारताच्या संविधानाचा मसुदा तयार करण्यात त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. 

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार म्हणून गौरवले जाते.

➤ स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदामंत्री कोण होते ?

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदामंत्री (First Law Minister of India) होते.

➤ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म केव्हा आणि कोठे स्विकारला ? 

• 1935 मधील येवला येथील सभेत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी " मी हिंदू म्हणून जन्माला आलो तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही." अशी घोषणा केली.

• दिनांक 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी नागपूर येथे अनेक अनुयायांसह त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला.

➤ महापरिनिर्वाण : 

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे दिल्ली येथे दिनांक 6 डिसेंबर 1956 रोजी निधन झाले.

• त्यांच्या स्मरणार्थ 6 डिसेंबर हा महापरिनिर्वाण दिन म्हणून पाळला जातो.

• मुंबईच्या दादर भागात डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचे चैत्यभूमी समाधिस्थळ आहे. 

➤ पुरस्कार आणि सन्मान : 

भारतरत्न पुरस्कार : 1990 मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना मरणोत्तर भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान, भारतरत्न पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. 

➤ पंचतीर्थ विकास : 

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या जीवनाशी संबंधित पाच ठिकाणे तीर्थक्षेत्र म्हणून विकसित करण्यात आली.

1. जन्मस्थान महू  

2. लंडनमधील स्मारक (शिक्षा भूमी) 

3. नागपुरात दीक्षाभूमी 

4. दिल्लीतील महापरिनिर्वाण भूमी 

5. मुंबईतील चैत्यभूमी 

➤ संविधान दिन साजरा : भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार म्हणून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या योगदानाच्या स्मरणार्थ 2015 पासून, 26 नोव्हेंबर हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा केला जातो. 

Emperor Penguin Declared as Endangered by IUCN

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘सेंटिनल प्रजाती’ (Sentinel Species) म्हणून अलीकडे चर्चेत असलेला एम्परर पेंग्विन (Emperor Penguin) कोणत्या खंडाशी संबंधित आहे ?

1. आफ्रिका

2. आर्क्टिक

3. अंटार्क्टिका

4. ऑस्ट्रेलिया

उत्तर : अंटार्क्टिका

📰 बातमी काय ?

• 'इंटरनॅशनल युनियन फॉर कॉन्झर्वेशन ऑफ नेचर' (IUCN) ने एम्परर पेंग्विनला 'संकटग्रस्त' (Endangered) प्रजाती म्हणून घोषित केले आहे. 

• हे पेंग्विन अंटार्क्टिका मधील हवामान बदलाचे संकेत देणारी प्रमुख प्रजाती (‘Sentinel Species’) मानले जातात.

🐧 एम्परर पेंग्विन (Emperor Penguin) बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• एम्परर पेंग्विन ही जगातील सर्वात मोठी आणि वजनाने सर्वात जड पेंग्विन प्रजाती आहे.

• यांच्या मान आणि छातीवर दिसणारी सोनेरी-केशरी रंगाची पट्टी हे त्यांचे विशेष वैशिष्ट्य आहे.

• ही प्रजाती अंटार्क्टिकामध्ये अत्यंत कठीण हवामानात जीवन जगते.

🧭 एम्परर पेंग्विन (Emperor Penguin) ची वैशिष्ट्ये : 

✍️ या पेंग्विनमध्ये अत्यंत आश्चर्यकारक जैविक अनुकूलता (Adaptations) आढळतात - 

• हे सूर्याची दिशा, पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र आणि स्मरणशक्ती वापरून लांब अंतराचा मार्ग शोधतात.

• प्रजननासाठी (Breeding) मादी अंटार्क्टिकाच्या अत्यंत थंड हिवाळ्यात अंडी घालतात.

• मादी अंडी घालून अन्नाच्या शोधात समुद्रात जाते, 

• तर नर पेंग्विन जवळपास दोन महिने अंडे आपल्या पायांवर ठेवून उबवतो आणि या काळात तो अन्न खात नाही.

• उबदार राहण्याची पद्धत (Huddling): -40°C पेक्षा कमी तापमानात हे पेंग्विन एकमेकांना चिटकून उभे राहतात आणि गोलाकार फिरतात, जेणेकरून प्रत्येकाला मधल्या उबदार भागात जाता येईल.

🌍 हवामान बदलाचा परिणाम : 

• एम्परर पेंग्विन जगण्यासाठी आणि प्रजननासाठी पूर्णपणे 'समुद्रातील बर्फावर' (Sea Ice) अवलंबून असतात.

• हा बर्फ वितळल्यास त्यांचे निवासस्थान, शिकार क्षेत्र, प्रजनन प्रक्रिया यावर गंभीर परिणाम होतो.

• जागतिक तापमानवाढ कायम राहिल्यास 2080 पर्यंत त्यांच्या लोकसंख्येत सुमारे 50% घट होण्याची शक्यता आहे.

सेंटिनल प्रजाती म्हणजे काय ? 

What are Sentinel Species?

• सेंटिनल प्रजाती म्हणजे अशा प्रजाती ज्यांच्या आरोग्यावरून संपूर्ण परिसंस्थेच्या (Ecosystem) स्थितीचा अंदाज येतो. 

• पर्यावरणातील प्रदूषण किंवा हवामान बदलाचा परिणाम या जीवांवर सर्वात आधी आणि स्पष्टपणे दिसून येतो, ज्यामुळे मानवाला पुढील धोक्याची पूर्वसूचना मिळते.

• या प्रजाती पर्यावरणातील बदलांना लवकर प्रतिसाद देतात, त्यामुळे त्या “Early Warning System” म्हणून काम करतात.

✍️ सेंटिनल प्रजाती ची (Sentinel Species) उदाहरणे - 

• 'कॅनरी' पक्षी - पूर्वी खाणींमध्ये कार्बन मोनोऑक्साइड वायू ओळखण्यासाठी 'कॅनरी' पक्ष्यांचा वापर केला जात असे.

• बेडूक - यांच्या पारदर्शक त्वचेमुळे ते प्रदूषणास अत्यंत संवेदनशील असतात.

• मधमाश्या - रासायनिक कीटकनाशकांचा परिणाम दर्शवतात

• ध्रुवीय अस्वल (Polar Bear) - आर्क्टिकमधील प्रदूषणाचे संकेत देतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Emperor Penguin

• एम्परर पेंग्विन — जगातील सर्वात मोठा पेंग्विन

• अधिवास — अंटार्क्टिका

• IUCN दर्जा — 'संकटग्रस्त' (Endangered)

• जीवन आणि प्रजनन — समुद्रातील बर्फावर' अवलंबून

• Sentinel Species — पर्यावरणीय बदलांचे संकेत देणारी प्रजाती

Jallianwala Bagh Massacre

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न 1 ) जालियनवाला बाग हत्याकांड कोणत्या दिवशी घडला ?

1. 13 एप्रिल 1909

2. 13 एप्रिल 1916

3. 13 एप्रिल 1919

4. 13 एप्रिल 1921

उत्तर : 13 एप्रिल 1919

📰 बातमी काय ? 

• 13 एप्रिल 2026 रोजी जालियनवाला बाग हत्याकांडाच्या 107 व्या स्मृतिदिनानिमित्त देशभरात शहीदांना श्रद्धांजली अर्पण करण्यात आली.

• ही घटना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील ब्रिटिशांच्या सर्वात क्रूर घटनांपैकी एक मानली जाते.

📜 पार्श्वभूमी: रौलट कायदा आणि जनक्षोभ : 

1) रौलट कायदा (1919) -

• सिडिशन कमिटीच्या (Sedition Committee) शिफारशीनुसार ब्रिटीश सरकारने हा कायदा संमत केला. 

• या कायद्यानुसार कोणत्याही भारतीयाला विनाचौकशी 2 वर्षांपर्यंत तुरुंगात डांबण्याचे अधिकार सरकारला मिळाले.

2) महात्मा गांधीजींची प्रतिक्रिया - 

• महात्मा गांधींनी याला 'काळा कायदा' संबोधले आणि 6 एप्रिल 1919 रोजी देशव्यापी हडताळ पुकारला. 

• हा त्यांच्या नेतृत्वाखालील पहिला देशव्यापी सत्याग्रह होता.

3) पंजाबमधील तणाव - 

• पंजाबमध्ये आंदोलनाला हिंसक वळण लागले होते. 

• 9 एप्रिल रोजी डॉ. सैफुद्दीन किचलू आणि डॉ. सत्यपाल या दोन प्रमुख नेत्यांना अटक करून हद्दपार करण्यात आले.

• यामुळे जनक्षोभ उसळला आणि परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर गेल्याने अमृतसरचा ताबा ब्रिगेडियर जनरल रेजिनल्ड डायर याच्याकडे सोपवण्यात आला.

⏳ हत्याकांडाची घटना : 13 एप्रिल 1919

1) निमित्त -  

• हा दिवस बैसाखी या सणाचा होता. 

• अमृतसरमधील जालियनवाला बाग या बंदिस्त मैदानावर हजारो नागरिक जमले होते.

2) सभेचे स्वरूप -  

• यातील बहुतांश लोक सणानिमित्त आलेले गावकरी होते, तर काही लोक नेत्यांच्या अटकेचा शांततापूर्ण निषेध करत होते. 

• जनरल डायरने पुकारलेल्या जमावबंदीबद्दल अनेकजण अनभिज्ञ होते.

3) नरसंहार - 

• जनरल डायरने बागेचा एकमेव अरुंद मुख्य दरवाजा लष्करी तुकडीसह अडवला. 

• जमलेल्या निशस्त्र जमावाला पांगण्याची कोणतीही पूर्वसूचना न देता त्याने थेट गोळीबाराचे आदेश दिले. 

• या अमानुष कृत्यात 1,000 पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला. यात महिला आणि लहान मुलांचाही समावेश होता.

⚖️ चौकशी समित्या :

1) हंटर कमिशन -

• ब्रिटीश सरकारने या हत्याकांडाच्या चौकशीसाठी 'डिसऑर्डर्स इन्क्वायरी कमिटी' (हंटर कमिशन) नेमली. 

• या समितीने डायरच्या कृतीवर ताशेरे ओढले आणि त्याला लष्करी सेवेतून राजीनामा देण्यास भाग पाडले, परंतु त्याच्यावर कोणतीही फौजदारी कारवाई केली नाही.

2) काँग्रेसची चौकशी समिती -

• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने हंटर कमिशनवर बहिष्कार टाकला आणि आपली स्वतःची समिती नेमली. 

• यामध्ये महात्मा गांधी, मोतीलाल नेहरू, सी.आर. दास आणि अब्बास तय्यबजी यांचा समावेश होता. 

• या समितीने या घटनेला "नियोजित अमानुषता" म्हटले.

🤔 ऐतिहासिक परिणाम आणि पडसाद : 

1) पदव्यांचा त्याग - 

• या घटनेच्या निषेधार्थ रवींद्रनाथ टागोर यांनी आपली ब्रिटीश 'नाईटहूड' (सर) पदवी त्यागली, 

• तर महात्मा गांधी यांनी 'कैसर-ए-हिंद' ('Kaiser-i-Hind') पदक सरकारला परत केले.

2) सर चेट्टूर संकरन नायर यांचा राजीनामा -  

• व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य सर चेट्टूर संकरन नायर यांनी निषेध म्हणून राजीनामा दिला. 

• त्यांनी त्यांच्या 1922 मधील 'गांधी अँड अनार्की' ('Gandhi and Anarchy') या पुस्तकात मायकेल ओ'डवायरला जबाबदार धरले.

3) असहकार चळवळ -

या हत्याकांडाने निर्माण झालेल्या संतापामुळे गांधीजींनी 1920-1922 दरम्यान असहकार चळवळ सुरू करण्याचा निर्णय घेतला.

4) क्रांतिकारी चळवळ -

या घटनेने भगतसिंग यांच्यासारख्या तरुण पिढीवर खोलवर परिणाम केला, ज्यामुळे उत्तर भारतात सशस्त्र क्रांतीचा जोर वाढला.

⚔️ ऐतिहासिक बदला (Historical Retribution) : 

• उधम सिंग - या हत्याकांडाचा बदला म्हणून 13 मार्च 1940 रोजी लंडनमध्ये उधम सिंग यांनी मायकेल ओ'डवायर (Michael O'Dwyer) याची हत्या केली.

• ओ'डवायर हा 1919 मध्ये पंजाबचा लेफ्टनंट गव्हर्नर होता आणि त्याने डायरच्या कारवाईचे अधिकृतपणे समर्थन केले होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• जालियनवाला बाग हत्याकांड — 13 एप्रिल 1919

• ठिकाण — अमृतसर (पंजाब)

• गोळीबार आदेश — जनरल रेजिनाल्ड डायर

• चौकशी — हंटर आयोग

• रवींद्रनाथ टागोर - निषेधार्थ 'नाईटहूड' (सर) पदवीचा त्याग

• महात्मा गांधी - 'कैसर-ए-हिंद' पदक सरकारला परत केले