International Day of Human Space Flight

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन कधी साजरा केला जातो ? 

1. 23 मार्च

2. 2 एप्रिल

3. 12 एप्रिल

4. 24 एप्रिल 

उत्तर : 12 एप्रिल

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 12 एप्रिल हा दिवस आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन (International Day of Human Space Flight) म्हणून जगभरात साजरा केला जातो.

🤔 आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ? 

• अंतराळात जाणारा पहिला अंतराळवीर युरी गागारिन (Yuri Gagarin) यांच्या स्मरणार्थ हा दिवस साजरा केला जातो. 

• युरी गागारिन हे तत्कालीन सोव्हिएत युनियनचे, म्हणजेच आताच्या रशियाचे नागरिक होते.

🧐 12 एप्रिल हाच दिवस आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन म्हणून का साजरी करतात ? 

• जगातील पहिला मानव, युरी गागारिन, यांनी 12 एप्रिल 1961 रोजी अवकाशात प्रवास केला.

• या ऐतिहासिक घटनेने संपूर्ण मानवजातीच्या हितासाठी अवकाश संशोधनाचा मार्ग मोकळा केला.

• या दिवसाचे महत्त्व ओळखून 12 एप्रिल हा दिवस आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन म्हणून साजरा करण्यात येतो. 

🏛️ संयुक्त राष्ट्र महासभेने आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन कोणत्या वर्षी घोषित केला ? 

• एप्रिल 2011 च्या ठरावात, संयुक्त राष्ट्र महासभेने (United Nations General Assembly) 12 एप्रिल हा दिवस आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन म्हणून घोषित केला.

🧐 आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन का साजरी करतात ?

🤔 आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन साजरी करण्याचे उद्दिष्ट कोणते ? 

• मानवजातीसाठी अंतराळ युगाची सुरुवात दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर साजरी करण्यासाठी, 

• अंतराळ विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या (Space Science and Technology) महत्त्वपूर्ण योगदानाची पुष्टी करण्यासाठी

• अंतराळ विज्ञानातून शाश्वत विकास उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी आणि 

• अंतराळ विज्ञाना मार्फत देश आणि लोकांचे जीवनमान उंचावण्यासाठी दरवर्षी मानवी अंतराळ उड्डाण दिन साजरी करतात. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• आंतरराष्ट्रीय मानवी अंतराळ उड्डाण दिन — 12 एप्रिल

• कारण — युरी गागारिन यांच्या ऐतिहासिक अंतराळ प्रवासाच्या स्मरणार्थ

• ऐतिहासिक अंतराळ उड्डाण — 12 एप्रिल 1961

• युरी गागारिन — अंतराळात जाणारा पहिला मानव

• देश — सोव्हिएत युनियन (आताचा रशिया)

Exercise DUSTLIK - 2026

📚 Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'दस्टलिक'( ‘DUSTLIK’) हा संयुक्त लष्करी युद्धाभ्यास भारत कोणत्या देशासोबत आयोजित करतो ?

1. कझाकिस्तान

2. किर्गिझस्तान

3. ताजिकिस्तान

4. उझबेकिस्तान

उत्तर : उझबेकिस्तान

📰 बातमी काय ?

• भारतीय सशस्त्र दल 7व्या 'दस्टलिक'( ‘DUSTLIK’) संयुक्त लष्करी सरावात सहभागी होणार असून हा सराव उझबेकिस्तानमधील नामंगन येथे आयोजित केला जात आहे.

⚔️ ‘DUSTLIK’ सराव कोणासोबत असतो ? त्याची सुरुवात केव्हा झाली ?

• प्रकार - हा भारत आणि उझबेकिस्तान यांच्यातील वार्षिक (दरवर्षी होणारा) द्विपक्षीय युद्धाभ्यास आहे.

• सुरुवात - या युद्धाभ्यासाची पहिली आवृत्ती 2019 मध्ये पार पडली होती.

• स्वरूप - हा सराव आळीपाळीने एकदा भारतात आणि एकदा उझबेकिस्तानमध्ये आयोजित केला जातो.

• 2026 ची विशेष बाब - या वर्षीच्या (2026) सरावात विशेष म्हणजे तीनही सैन्यदलांचा (Tri-Services) सहभाग आहे, ज्यामुळे संयुक्त कारवाई (Joint Operations) अधिक प्रभावी बनवण्यावर भर दिला जात आहे.

🎯 सरावाचा उद्देश काय आहे ?

• या सरावाचा मुख्य उद्देश म्हणजे दोन्ही देशांमधील संरक्षण सहकार्य वाढवणे आणि संयुक्त लष्करी क्षमता मजबूत करणे.

• विशेषतः अर्ध-डोंगराळ भागात (Semi-Mountain Terrain) कारवाई करण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

• यामध्ये

👉 संयुक्त टॅक्टिकल ड्रिल्स

👉 स्ट्राईक ऑपरेशन्स

👉 नकाशा वाचन (Land Navigation)

👉 दहशतवादी गटांचे निर्मूलन (Counter-Terror Operations) - यांचा समावेश असतो.

🌍 उझबेकिस्तान देशाबद्दल थोडक्यात माहिती : 

• स्थान - हा मध्य आशियातील एक 'लँडलॉक' (Landlocked) देश आहे.

• दोनदा लँडलॉक (Doubly Landlocked): उझबेकिस्तान हा जगातील अशा दोन देशांपैकी एक आहे जे 'दोनदा लँडलॉक' आहेत - म्हणजेच या देशाच्या शेजारील सर्व देश सुद्धा लँडलॉक आहेत. (दुसरा असा देश लिश्टनस्टाइन (Liechtenstein) आहे.)

• सीमा - कझाकस्तान, किर्गिस्तान, ताजिकिस्तान, अफगाणिस्तान आणि तुर्कमेनिस्तान.

🖌️ राजधानी - ताश्कंद

🔗 ऐतिहासिक संदर्भ ताश्कंद करार : 

• भारताचे दुसरे पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांचे 11 जानेवारी 1966 रोजी ताश्कंद येथे निधन झाले.

• 10 जानेवारी 1966 रोजी ताश्कंद शहरात शांतता करारावर स्वाक्षरी केल्यानंतर त्यांचे निधन झाले.

• हे भारताचे पहिले असे पंतप्रधान होते की त्यांचे निधन भारताच्या बाहेर झाले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• DUSTLIK — भारत–उझबेकिस्तान संयुक्त सराव

• सुरुवात — 2019

• स्वरूप — वार्षिक / आलटून-पालटून आयोजन

• 2026 - 7 वी आवृत्ती : नामंगन (उझबेकिस्तान)

• 2026 वैशिष्ट्य — तीनही सैन्यदलांचा सहभाग



Mahatma Jyotiba Phule

लेखक, विचारवंत आणि समाजसुधारक महात्मा ज्योतिबा फुले यांना जन्मदिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास- महाराष्ट्रातील समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महात्मा ज्योतिबा फुले यांचा जन्म कधी झाला ?

( सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती 2023, 2021, 2017.....)

1. 14 एप्रिल 1827

2. 14 एप्रिल 1828

3. 11 एप्रिल 1827

4. 18 एप्रिल 1827

उत्तर : 11 एप्रिल 1827

• 11 मे 1888 रोजी कोळीवाडा, मुंबई येथील जनतेने रावबहादुर वड्डेदार यांच्या हस्ते महात्मा ही पदवी बहाल करून ज्योतिबा फुले यांच्या कार्याचा गौरव केला.

महात्मा ज्योतीबा फुले यांचा जन्म केव्हा आणि कोठे झाला ? 

• महात्मा ज्योतीबा फुले यांचा जन्म 11 एप्रिल 1827 रोजी सातारा जिल्हातील कटगुण या ठिकाणी झाला. 

• पूर्ण नाव : ज्योतिराव गोविंदराव फुले

• आईचे आणि वडिलांचे नाव : महात्मा फुले यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव फुले होते तर आईचे नाव चिमनाबाई असे होते.

• मूळ आडनाव : महात्मा ज्योतिबांचे आजोबा शेवटच्या पेशव्यांच्या काळात फुलांचा व्यवसाय करीत ; त्यांचे मूळ आडनाव गोऱ्हे

असे होते परंतु व्यवसायावरून त्यांचे फुले हेच आडनाव पडले.

• संत तुकाराम, छत्रपती शिवाजी महाराज, संत कबीर यांच्या विचारांचा महात्मा फुलेंवर मोठा प्रभाव होता.

• राईट्स ऑफ मॅन या थॉमस पेन यांनी लिहिलेल्या पुस्तकाचाही महात्मा फुलेंवर मोठा प्रभाव पडला.

महात्मा ज्योतीबा फुले यांचे कार्य :

• देशात स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ महात्मा फुले यांनी रोवली.

• त्यांनी 3 ऑगस्ट 1848 रोजी पुण्यातील बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा काढली.

• 17 सप्टेंबर 1851 रोजी रास्ता पेठेत मुलींची दुसरी शाळा काढली

• तर 15 मार्च 1852 रोजी वेताळ पेठेत तिसरी शाळा काढली.

• 1863 मध्ये पुण्याच्या स्वतःच्या घरी बालहत्या प्रतिबंध गृहाची स्थापना केली.

• 24 सप्टेंबर 1873 पुणे येथे महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.

• 1865 मध्ये केशवपणाची प्रथा बंद करण्यासाठी नाव्ह्यांचा संप तळेगाव ढमढेरे व ओतूर या गावी केला.

• 1882 मध्ये शिक्षणा संदर्भातील आलेल्या हंटर कमिशन पुढे साक्ष महात्मा ज्योतीबा फुले यांनी दिली.  

• जनतेसाठी शिक्षणाची मागणी केली आणि हंटर कमिशनला प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे करावे ही विनंती केली.

• 11 मे 1888 रोजी कोळीवाडा, मुंबई येथील जनतेने रावबहादुर वड्डेदार यांच्या हस्ते महात्मा ही पदवी बहाल करून त्यांच्या कार्याचा गौरव केला.

• छत्रपती शाहू महाराजांनी महात्मा ज्योतिबा फुलेंना महाराष्ट्राचे मार्टिन ल्युथर असेल संबोधले.

• मृत्यू : 28 नोव्हेंबर 1890 रोजी वयाच्या 63 व्या वर्षी पुणे येथे त्यांचे निधन झाले.

सत्यशोधक समाज बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

सत्यशोधक समाजाची स्थापना कोणी केली ?

स्थापना : 24 सप्टेंबर 1873 पुणे येथे महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.

घोषवाक्य : सर्व साक्षी जगत्पती त्याला नको मध्यस्थी

मूळ उद्दिष्ट : बहुजन समाजास धार्मिक व सामाजिक गुलामगिरीतून मुक्त करणे हे सत्यशोधक समाजाचे मूळ उद्दिष्ट होते.

‣ मानवता, बुद्धीप्रामाण्यवाद आणि व्यक्ती स्वातंत्र्य हे सत्यशोधक समाजाचे मूळ आधार स्तंभ आहेत.

‣ सत्यशोधक समाजाची प्रार्थना रविवारी होत असे.

‣ सत्यशोधक समाजातर्फे अंबालहरी हे वृत्तपत्र चालविली जात असे.

‣ सत्यशोधक समाजाच्या पद्धतीने पहिला विवाह सीताराम अल्हाट आणि राधाबाई निंबकर यांचा झाला.

महात्मा ज्योतीबा फुले यांनी लिहिलेले महत्वाचे साहित्य :

• तृतीय रत्न 
• ब्राह्मणांचे कसब
• शिवाजी महाराजांचा पोवाडा
• गुलामगिरी
• शेतकऱ्याचे असुड 
• सार्वजनिक सत्यधर्म 
• अस्पृश्याची कैफियत इत्यादी.

महात्मा ज्योतीबा फुले यांवर सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) महाराष्ट्राचे मार्टिन ल्युथर म्हणून कोणास ओळखले जाते ? 

( MPSC ASO -2014 )

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर 

2. छत्रपती शाहू महाराज 

3. महात्मा ज्योतिबा फुले

4. वी.रा. शिंदे 

उत्तर : महात्मा ज्योतिबा फुले

• छत्रपती शाहू महाराजांनी महात्मा ज्योतिबा फुलेंना महाराष्ट्राचे मार्टिन ल्युथर असेल संबोधले.

प्रश्न) ज्योतिबा फुले यांना महात्मा ही पदवी ______ यांनी दिली.

(MPSC -PSI 2013, महाराष्ट्र पोलीस भरती)

1. सरकार 

2. पुणेकर जनता 

3. सातारकर जनता

4. मुंबईचे नागरिक

उत्तर : मुंबईचे नागरिक

11 मे 1888 रोजी कोळीवाडा, मुंबई येथील जनतेने रावबहादुर वड्डेदार यांच्या हस्ते महात्मा ही पदवी बहाल करून ज्योतिबा फुले यांच्या कार्याचा गौरव केला.

प्रश्न ) खालीलपैकी कोणत्या पहिल्या समाजसुधारकांनी मुलींच्या शिक्षणास उत्तेजन आणि प्रसारात सुरुवात केली ?

(MPSC - PSI 2016)

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर 

2. महात्मा ज्योतिबा फुले

3. श्रीमंत जयसिंगराव 

4. गोदूताई कर्वे

उत्तर : महात्मा ज्योतिबा फुले

प्रश्न ) सत्यशोधक समाजाची स्थापना कोणी केली ?

( सरळसेवा, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD , MPSC, UPSC ) 

1. आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर

2. गोपाळ गणेश आगरकर 

3. महात्मा ज्योतिबा फुले

4. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर

उत्तर : महात्मा ज्योतिबा फुले

प्रश्न ) सन 1848 मध्ये महात्मा फुले यांनी----- येथे मुलींची पहिली शाळा काढली.

(MPSC गट क , महाराष्ट्र पोलीस भरती नांदेड 2023 )

1. जेजुरी गड

2. शनिवार वाडा 

3. भिडे वाडा

4. रायगड किल्ला

उत्तर : भिडे वाडा

• 3 ऑगस्ट 1848 रोजी पुण्यातील बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात महात्मा फुले यांनी मुलींची पहिली शाळा काढली.

Government notifies 2 Key Institutions as Repositories

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच भारत सरकारने 'जैवविविधता अधिनियम, 2002' अंतर्गत खालीलपैकी कोणत्या दोन संस्थांना 'राष्ट्रीय नियुक्त नमुना भांडार' (Designated Repositories) म्हणून मान्यता दिली आहे ?

1. भारतीय वनस्पती सर्वेक्षण (BSI) आणि भारतीय प्राणी सर्वेक्षण (ZSI)

2. आघारकर संशोधन संस्था (पुणे) आणि CMLRE (कोची)

3. राष्ट्रीय समुद्र विज्ञान संस्था (गोवा) आणि NEERI (नागपूर)

4. भारतीय कृषी संशोधन संस्था (दिल्ली) आणि CDRI (लखनऊ)

उत्तर : आघारकर संशोधन संस्था (पुणे) आणि CMLRE (कोची)

📰 बातमी काय ? 

• भारत सरकारने 'जैवविविधता अधिनियम, 2002' च्या कलम 39 अंतर्गत कोची आणि पुणे येथील दोन प्रतिष्ठित संस्थांना 'राष्ट्रीय नियुक्त नमुना भांडार' (National Repositories) म्हणून मान्यता दिली आहे. 

• यामुळे आता देशातील अशा संस्थांचे जाळे 18 पर्यंत विस्तारले आहे.

🔍  'राष्ट्रीय नियुक्त निक्षेपागार' (National Repositories) नक्की काय आहे ?

✍️ व्याख्या - जैवविविधता कायदा, 2002 (Biological Diversity Act, 2002) च्या कलम 39 अंतर्गत 'राष्ट्रीय नियुक्त निक्षेपागार' किंवा राष्ट्रीय नियुक्त भांडार (Designated Repositories) म्हणजे अशा सरकारी मान्यताप्राप्त संस्था, प्रयोगशाळा किंवा विद्यापीठे, ज्या जैविक संसाधने (Biological Resources) आणि त्यांच्याशी संबंधित माहिती (Associated Information) सुरक्षितपणे जपून ठेवण्याचे आणि त्यांचे दस्तऐवजीकरण (Documentation) करण्याचे कायदेशीर काम करतात.

• ही एक प्रकारची सरकारी 'तिजोरी' आहे, जिथे पैशांऐवजी निसर्गातील मौल्यवान 'प्रमाणक नमुने' (Voucher Specimens) सुरक्षित ठेवले जातात.

🛡️ संरक्षण - नवीन शोधलेल्या प्रजातींचे नमुने येथे जमा करणे कायद्याने बंधनकारक आहे, ज्यामुळे 'जैविक चोरी' (Biopiracy) रोखता येते.

 ⚖️ कायदेशीर हक्क - येथे नमुना जमा करणे म्हणजे त्या प्रजातीवर भारताचा 'सार्वभौम हक्क' (Sovereign Right) प्रस्थापित करणे होय.

📍 नवीन नियुक्त झालेली दोन महत्त्वाची केंद्रे कोणती ?

1️⃣ रेफरल सेंटर 'भवसागर' (CMLRE, कोची) 🌊

• संस्था : सेंटर फॉर मरीन लिविंग रिसोर्सेस अँड इकोलॉजी (CMLRE).

• लक्ष्य (Focus): 'खोल समुद्रातील जीवसृष्टी'साठी (Deep-Sea Biodiversity) राष्ट्रीय निक्षेपागार (भांडार) म्हणून ओळखले जाते.

• संग्रह: येथे 3,500 पेक्षा जास्त 'वर्गिकीनुसार ओळख पटवलेले' (Taxonomically identified) नमुने जतन केले आहेत.

• महत्त्व: भारताच्या अद्याप न शोधलेल्या अथांग समुद्री संपत्तीचे जतन करणारे हे देशातील एकमेव समर्पित केंद्र आहे.

• मंत्रालय : पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या (Ministry of Earth Sciences) अंतर्गत काम करते.

2️⃣ MACS सूक्ष्मजीव आणि कवक संकलन (ARI, पुणे) 🔬

• संस्था : आघारकर संशोधन संस्था (Agharkar Research Institute) , पुणे

• लक्ष्य (Focus): 'सूक्ष्मजीव' (Microbes) आणि 'कवक' (Fungi) हे केंद्र सूक्ष्मजीवांच्या (Microbial cultures) संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे.

• वैशिष्ट्य : हे केंद्र 'विना-ऑक्सिजन जगणारे' (Anaerobic) आणि 'अत्यंत कठीण हवामानात जगणारे' (Extremophilic) सूक्ष्मजीव जतन करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे.

• उपयोग: या नमुन्यांचा वापर औषधनिर्मिती, प्रगत शेती आणि उद्योगांमधील संशोधनासाठी (Bioactive compounds) केला जाईल.

💡 या निर्णयाचे महत्त्व (Significance) : 

🚫 जैविक चोरीला लगाम (Anti-Biopiracy): परदेशी कंपन्या आपल्या नैसर्गिक संपत्तीवर चोरून स्वतःचा हक्क (Patent) सांगू शकणार नाहीत.

📂 भौगोलिक संदर्भ डेटाबेस (Georeferenced Database): शास्त्रज्ञांना प्रजातींचे वितरण आणि त्यांची उत्क्रांती समजून घेण्यासाठी एकाच ठिकाणी अचूक माहिती उपलब्ध होईल.

🤝 न्याय्य लाभ विभागणी (Benefit Sharing): या संसाधनांच्या वापरामुळे मिळणारा आर्थिक फायदा स्थानिक समुदायांपर्यंत पोहोचवण्यास मदत होईल.

🌳 जैवविविधता कायदा, 2002 (Biological Diversity Act, 2002) 

• हा कायदा 1992 च्या 'कन्व्हेंशन ऑन बायोलॉजिकल डायव्हर्सिटी' (CBD) मधील जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यासाठी करण्यात आला.

✍️ मुख्य उद्दिष्टे:

1. जैवविविधतेचे संवर्धन (Conservation).

2. जैव संसाधनांचा शाश्वत वापर (Sustainable Use).

3. न्याय्य आणि समान लाभ विभागणी (ABS) - जैव संसाधनांच्या वापरापासून मिळणाऱ्या फायद्यांचे स्थानिक समुदायांसोबत समान वाटप.

✅ त्रिस्तरीय संरचना (Three-Tier Structure) - 

भारतात या कायद्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी खालीलप्रमाणे रचना आहे:

1. राष्ट्रीय स्तरावर : नॅशनल बायोडायव्हर्सिटी अथॉरिटी (NBA) - मुख्यालय: चेन्नई.

2. राज्य स्तरावर : स्टेट बायोडायव्हर्सिटी बोर्ड (SBB) - उदाहरणार्थ. महाराष्ट्र राज्य जैवविविधता मंडळ.

3. स्थानिक स्तरावर : बायोडायव्हर्सिटी मॅनेजमेंट कमिटी (BMC) - त्यांचे मुख्य कार्य 'लोक जैवविविधता नोंदवही' (PBR) तयार करणे हे आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• राष्ट्रीय भांडार — जैव नमुने साठवण संस्था

• कायदा — जैवविविधता अधिनियम, 2002 (कलम 39)

• संस्था — CMLRE (कोची)— समुद्री जैवविविधता

• संस्था — ARI (पुणे) — सूक्ष्मजीव व बुरशी

• एकूण राष्ट्रीय भांडारे (National Repositories) - 18

ISRO's 'MITRA' mission

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) एप्रिल 2026 मध्ये 'मित्रा' (MITRA) ही विशेष मोहीम खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी आयोजित केली ?

1. श्रीहरीकोटा, आंध्र प्रदेश

2. थुंबा, केरळ

3. जयपूर, राजस्थान

4. लेह, लडाख

उत्तर : लेह, लडाख

📰 बातमी काय ? 

• भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) 2 ते 9 एप्रिल 2026 या कालावधीत लेह (लडाख) येथे 'मित्रा' (MITRA) मोहिमेचे आयोजन केले आहे. 

• मानवी अंतराळ मोहिमांमधील सुरक्षा आणि कामगिरी तपासण्यासाठी ही एक महत्त्वाची चाचणी आहे.

🔍 'मित्रा' (MITRA) मोहीम नक्की काय आहे ?

• MITRA पूर्ण नाव : मॅपिंग ऑफ इंटरऑपरेबल ट्रेड्स अँड रिस्पॉन्स असेसमेंट (Mapping of Interoperable Traits and Response Assessment).

• स्थळ : लेह, लडाख (समुद्रसपाटीपासून सुमारे 3,500 मीटर उंचीवर).

🧐 लेह-लडाखची निवड का ? (Scientific Reason)

• लेह हे समुद्रसपाटीपासून सुमारे 3,500 मीटर उंचीवर आहे.

• येथील वातावरणामध्ये 'अल्प प्राणवायू' (Hypoxia), कडाक्याची थंडी आणि विलगता (Isolation) असते, जी अंतराळातील परिस्थितीशी जुळती मिळती आहे.

• म्हणूनच वैज्ञानिक भाषेत याला मानवी अंतराळ उड्डाणासाठी 'नैसर्गिक अनुरूप' (Natural Analogue) असे म्हटले जाते.

🎯 मोहिमेची मुख्य उद्दिष्टे (Main Objectives) :

🛰️ संवाद चाचणी : अंतराळवीर आणि 'ग्राउंड टीम' (Ground Teams) मधील समन्वय तपासणे.

🧠 निर्णयक्षमता : तणाव आणि एकाकीपणात मानवी निर्णय घेण्याच्या क्षमतेचे मूल्यमापन करणे.

🤝 सांघिक कार्य : टीम म्हणून काम करण्याची क्षमता आणि कामगिरीवर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास करणे.

🎓 प्रशिक्षण : गगनयान मोहिमेसाठी मानवी घटकांवर आधारित प्रशिक्षण धोरणे विकसित करणे.

🤝 सहकार्य आणि संघटना (Collaboration)

• डिझाइन : ही मोहीम ISRO आणि 'इन्स्टिट्यूट ऑफ एरोस्पेस मेडिसिन' (भारतीय हवाई दल) यांनी संयुक्तपणे राबवली आहे.

🇮🇳 गगनयान मोहिमेसाठी महत्त्व (Significance for Gaganyaan)

'गगनयान' ही भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम आहे. त्यादृष्टीने 'मित्रा' मोहिमेतून मिळणारा डेटा खालील बाबींसाठी निर्णायक ठरेल:

1. मानवी अनुकूलन : तणाव आणि एकाकीपणात अंतराळवीर स्वतःला कसे जुळवून घेतात ?

2. कामगिरी : शारीरिक आणि 'संज्ञानात्मक कामगिरी' (Cognitive Performance) कशी राहते ?

3. भूमिका वाटप : अंतराळवीरांच्या निवडीसाठी आणि त्यांच्या जबाबदाऱ्या ठरवण्यासाठी या माहितीचा वापर होईल.

🚀 गगनयान मोहिमे बद्दल रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• गगनयान : भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम, ज्यामध्ये 3 अंतराळवीरांना 400 किमी कक्षेत 3 दिवसांसाठी पाठवले जाणार आहे.

• LVM3 रॉकेट : या मोहिमेसाठी LVM3 हे प्रक्षेपक वाहन वापरले जाईल.

• या मोहिमेच्या यशानंतर भारत मानवी अंतराळ मोहिमा राबवणारा जगातील 4 था देश ठरेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• मोहीम : मित्रा (MITRA) 

• उद्देश : अंतराळात मानवी प्रतिसाद अभ्यास करणे

• स्थळ : लेह, (लडाख)

• सहकार्य : इस्रो + भारतीय हवाई दल

World Homoeopathy Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक होमिओपॅथी दिन केव्हा साजरी करतात ? 

1. 26 फेब्रुवारी

2. 20 मार्च 

3. 10 एप्रिल 

4. 24 एप्रिल

उत्तर : 10 एप्रिल 

📰 बातमी काय ?

• जगभरात दरवर्षी 10 एप्रिल या दिवशी जागतिक होमिओपॅथी दिन साजरी करतात. 

• 10 एप्रिल रोजी होमिओपॅथीचे जनक डॉ. सॅम्युअल हॅनेमन (Dr. Samuel Hahnemann) यांचा जन्म झाला.

• त्यांचा जन्मदिवस हा जागतिक होमिओपॅथी दिन म्हणून साजरा केला जातो. 

🧐 होमिओपॅथिक म्हणजे काय ? 

• होमिओपॅथी (Homeopathy) हा शब्द दोन ग्रीक शब्दांपासून बनलेला आहे, होमिओज् (Homois) म्हणजे सारखा आणि पॅथोज् (Pathos) म्हणजे पीडित.

• होमिओपॅथी पद्धतीला ‘समचिकित्सा पद्धती’ असेही म्हणतात. 

• या उपचारपद्धतीचे सूत्र ‘सिमिलिया सिमिलिबस क्युरेंटर’ (Similia Similibus Curentur) म्हणजेच ‘काट्याने काटा काढणे’ हे आहे.

• होमिओपॅथिकनुसार, शरीरात स्वतःला बरे करण्याची क्षमता असते.

• होमिओपॅथी ही जगातील दुसरी सर्वात मोठी वैद्यकीय प्रणाली आहे.

• होमिओपॅथिक औषध पद्धतीच्या तत्त्वानुसार, होमिओपॅथिक औषधे शरीराची स्व-उपचार क्षमता वाढवतात.

• यामध्ये, रोगाची लक्षणे शरीराकडून पुन्हा निरोगी होण्यासाठी मिळालेली प्रतिक्रिया मानली जातात.

• होमिओपॅथी रुग्णाची जीवनशैली सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित करते.

• ही पद्धत कोणत्याही दुष्परिणामांशिवाय उपचार मानली जाते.

• होमिओपॅथिक औषधे प्राणी, वनस्पती, खनिज आणि इतर नैसर्गिक पदार्थांच्या अवशेषांपासून तयार केली जातात.

👨‍⚕️ डॉ. सॅम्युअल हॅनेमन यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• Dr. Samuel Hahnemann

• डॉ. सॅम्युअल हॅनिमन हे जर्मन वैद्य आणि रसायनशास्त्रज्ञ होते.

• त्यांचा जन्म 10 एप्रिल 1755 रोजी जर्मनी मध्ये झाला. 

• डॉ. सॅम्युअल हॅनिमन यांनी होमिओपॅथीचा सिद्धांत विकसित केला आणि या पद्धतीचा प्रसार करण्यासाठी आपले आयुष्य समर्पित केले. 

• डॉ. सॅम्युअल हॅनिमन यांना होमिओपॅथी या चिकित्सा पद्धतीचे जनक मानले जाते.

• त्यांचा 'ऑर्गॅनॉन ऑफ मेडिसिन' (Organon of Medicine) हा अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ आजही जगभरातील होमियोपॅथीचे उपचार करणाऱ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरतो.

• डॉ. सॅम्युअल हॅनिमन यांच्या कार्याचा स न्मान करण्यासाठी दरवर्षी त्यांचा जन्मदिवस 10 एप्रिल हा जागतिक होमिओपॅथी दिवस म्हणून साजरा करण्यात येतो. 

📜 भारतातील होमियोपॅथीचा इतिहास : 

• भारताला 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीला होमियोपॅथीची ओळख झाली, तीच तिच्या हळूहळू विस्ताराची सुरुवात ठरली.

• सन 1810 च्या आसपास, सॅम्युअल हॅनेमान यांचे शिष्य जॉन मार्टिन होनिगबर्गर यांनी भारतात वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला. 

• 1839 मध्ये त्यांनी महाराजा रणजीत सिंग यांच्यावर केलेल्या यशस्वी उपचारामुळे उच्चभ्रू तसेच सामान्य जनतेमध्येही या उपचारपद्धतीचा अंगिकार करण्यात मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली.

🎯 स्वातंत्र्योत्तर काळात, भारत सरकारने होमियोपॅथीला संस्थात्मक स्वरूप देण्यासाठी उचललेली पावले पुढीलप्रमाणे - 

• 1973 : केंद्रीय होमिओपॅथी परिषदेची (Central Council of Homoeopathy) स्थापना करण्यात आली.

• 1978 : होमियोपॅथी संशोधनासाठी केंद्रीय परिषदेची (Central Council for Research in Homoeopathy) स्थापना करण्यात आली.

✍️ या उपक्रमांमुळे या क्षेत्रातील नियमन, शिक्षण आणि संशोधनाच्या कामाला अधिक बळकटी मिळाली आहे.

🏛️ सेंट्रल कौन्सिल फॉर रिसर्च इन होमियोपॅथी : 

🏛️ Central Council for Research in Homoeopathy (CCRH) : 

• नवी दिल्ली येथील सेंट्रल कौन्सिल फॉर रिसर्च इन होमियोपॅथी, वैद्यकीय पद्धती अधिक मजबूत करण्यासाठी आणि होमिओपॅथीच्या जागतिक स्वीकृतीला पाठिंबा देण्यासाठी वैज्ञानिक आणि नैतिक संशोधनाला प्रोत्साहन देते. 

• भारतभरातील 33 संस्था/युनिट्सच्या नेटवर्कद्वारे होमिओपॅथीमधील वैज्ञानिक संशोधन केले जाते.

🎯2026 साठी जागतिक होमियोपॅथी दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• "शाश्वत आरोग्यासाठी होमियोपॅथी" (Homoeopathy for Sustainable Health) ही 2026 च्या जागतिक होमियोपॅथी दिनाची मुख्य संकल्पना आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• जागतिक होमिओपॅथी दिन — 10 एप्रिल

• कारण — डॉ. सॅम्युअल हॅनेमन यांचा जन्मदिवस

• डॉ. सॅम्युअल हॅनेमन — जर्मन वैद्य व रसायनशास्त्रज्ञ

• जन्म — 10 एप्रिल 1755 (जर्मनी)

• ओळख — होमिओपॅथीचे जनक

• ग्रंथ — Organon of Medicine

• होमिओपॅथी — जगातील दुसरी सर्वात मोठी वैद्यकीय प्रणाली



Now Andhra Pradesh will have only one capital..

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे, विधेयक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) लोकसभेने संमत केलेल्या 'आंध्र प्रदेश पुनर्रचना (सुधारणा) विधेयक, 2026' या विधेयकानुसार, आंध्र प्रदेशची एकमेव आणि कायमस्वरूपी राजधानी म्हणून कोणत्या शहराला घोषित करण्यात आले आहे ?

1. विशाखापट्टणम

2. कर्नूल

3. हैदराबाद

4. अमरावती

उत्तर : अमरावती

📰 बातमी काय ?

• लोकसभेने 'आंध्र प्रदेश पुनर्रचना (सुधारणा) विधेयक, 2026' संमत केले आहे. 

• यानुसार, अमरावती ही आंध्र प्रदेशची एकमेव आणि कायमस्वरूपी राजधानी म्हणून घोषित करण्यात आली आहे.

• ही तरतूद भविष्यातील राजकीय बदलांपासून राजधानीचा दर्जा सुरक्षित ठेवते.

⚖️ कायद्यात नेमका बदल काय झाला ? 

• हे विधेयक आंध्र प्रदेश पुनर्रचना कायदा, 2014 (Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014) मधील कलम 5 (Section 5) मध्ये दुरुस्ती करते.

• मूळ कायद्यानुसार हैदराबाद ही 10 वर्षांपर्यंत आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणाची संयुक्त राजधानी होती.

• आता या दुरुस्तीमुळे “अमरावती” या शहराचा स्पष्ट उल्लेख कायद्यात करण्यात आला आहे, ज्यामुळे तिचा कायमस्वरूपी राजधानीचा दर्जा निश्चित झाला आहे.

🏛️ ‘3 राजधानी’ प्रस्ताव रद्द झाला -

• पूर्वी आंध्र प्रदेश सरकारने तीन राजधानींचा प्रस्ताव मांडला होता:

1. विशाखापट्टणम – कार्यकारी राजधानी

2. कर्नूल – न्यायिक राजधानी

3. अमरावती – विधायी राजधानी

✍️ परंतु नवीन कायद्यामुळे हा प्रस्ताव पूर्णपणे रद्द झाला आणि अमरावती ही एकमेव राजधानी ठरली.

⏳ Retrospective Effect लागू ?

• या कायद्याला 2 जून 2024 पासून मागील तारखेपासून (Retrospective Effect) लागू मानले जाईल.

• ही तारीख महत्त्वाची आहे कारण याच दिवशी हैदराबादची 10 वर्षांची संयुक्त राजधानी म्हणून असलेली मुदत संपली होती.

📜 ऐतिहासिक आणि घटनात्मक महत्त्व : 

• स्वतंत्र भारताच्या इतिहासात प्रथमच संसदेमार्फत एखाद्या विशिष्ट शहराला राज्याची कायमस्वरूपी राजधानी घोषित करण्यासाठी स्वतंत्र विधेयक आणले गेले आहे.

• हा निर्णय 2014 च्या राज्य विभाजनानंतर निर्माण झालेल्या 'तीन राजधान्यांच्या' प्रस्तावाला पूर्णविराम देतो.

🎯 या निर्णयाचे महत्त्व काय ?

• या विधेयकामुळे आंध्र प्रदेशमध्ये राजधानीच्या प्रश्नावर स्थिरता निर्माण झाली आहे.

• राजकीय बदलांमुळे राजधानी बदलण्याचा प्रश्न आता उद्भवणार नाही, त्यामुळे प्रशासनिक सातत्य आणि गुंतवणुकीसाठी स्थिर वातावरण तयार होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• विधेयक : 'आंध्र प्रदेश पुनर्रचना (सुधारणा) विधेयक, 2026' 

• राजधानी: अमरावती (कायमस्वरूपी)

• लागू तारीख: 2 जून 2024 (Retrospective)

• वैशिष्ट्य: संसदेमार्फत राजधानी निश्चित करणारा पहिला कायदा

Universal Parsi Registration Drive

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) 'जियो पारशी' (Jiyo Parsi) या योजनेचा मुख्य उद्देश कोणता आहे ?

1. पारशी तरुणांना कौशल्य प्रशिक्षण देणे.

2. पारशी समुदायातील वयोवृद्धांना पेन्शन देणे.

3. भारतातील पारशी समुदायाची घटती लोकसंख्या रोखणे.

4. पारशी मंदिरांच्या संवर्धनासाठी निधी देणे.

उत्तर : भारतातील पारशी समुदायाची घटती लोकसंख्या रोखणे.

📰 बातमी काय ?

• अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाने (Ministry of Minority Affairs) मुंबईत आयोजित केलेल्या 'सार्वत्रिक पारशी नोंदणी मोहिमे'ला (Universal Parsi Registration Drive) पारशी समुदायाकडून उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला.

• या विशेष शिबिरात 'जियो पारशी' (Jiyo Parsi) योजनेअंतर्गत सुमारे 300 हून अधिक नवीन नोंदणी करण्यात आल्या.

'सार्वत्रिक पारशी नोंदणी मोहिमे संदर्भातमहत्वाचे मुद्दे (Key Points) :

• आयोजक - केंद्रीय अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालय आणि बॉम्बे पारशी पंचायत (BPP) यांच्या संयुक्त विद्यमाने हे आयोजन करण्यात आले होते.

• उद्देश - पारशी समुदायातील जास्तीत जास्त लोकांना सरकारी योजनांचा लाभ मिळवून देणे आणि त्यांच्या लोकसंख्येच्या समस्यांवर तोडगा काढणे.

• उपक्रम - या मोहिमेत पात्र लाभार्थ्यांची 'जियो पारशी' पोर्टलवर नोंदणी करण्यात आली आणि त्यांना योजनेची माहिती देण्यात आली.

🧬 ‘जियो पारशी’ योजना म्हणजे काय ? योजना केव्हा सुरू करण्यात आली ?

• ‘जियो पारशी’ ही केंद्र सरकारची एक महत्त्वाची योजना असून तिचा मुख्य उद्देश भारतातील पारशी समाजाची घटणारी लोकसंख्या स्थिर ठेवणे आणि वाढवणे हा आहे.

• यासाठी वैज्ञानिक उपाययोजना आणि आरोग्य सहाय्याद्वारे पारशी लोकसंख्या वाढीस चालना दिली जाते.

• सुरुवात - ही योजना 2013–14 मध्ये सुरू करण्यात आली.

• स्वरूप - ही एक केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme) आहे. (म्हणजे १००% केंद्र सरकारद्वारे वित्तपुरवठा).

योजनेचे 3 प्रमुख घटक पुढीलप्रमाणे : 

1) वैद्यकीय सहाय्य (Medical Assistance) - वंध्यत्व उपचार (infertility treatment) आणि गर्भधारणेसंबंधित काळजीसाठी विशेष वैद्यकीय सहाय्य दिले जाते.

2) आरोग्य व समुदाय सहाय्य (Health of Community) - बालसंगोपन आणि वृद्ध व्यक्तींच्या देखभालीसाठी आर्थिक मदत उपलब्ध करून दिली जाते.

3) जनजागृती (Advocacy) - समाजामध्ये जागरूकता वाढवण्यासाठी तसेच लवकर विवाह आणि एकापेक्षा जास्त मुलांसाठी प्रोत्साहन यासाठी समुपदेशन, जनजागृती मोहीम आणि संपर्क कार्यक्रम राबवले जातात.

🎯 ही मोहीम का महत्त्वाची आहे ?

• पारशी समाजाची लोकसंख्या सातत्याने घटत असल्याने ही योजना त्यांच्या अस्तित्वासाठी महत्त्वाची ठरते.

• या नोंदणी मोहिमेमुळे पात्र लाभार्थ्यांना योजनांचा थेट फायदा मिळतो आणि सरकारला अंमलबजावणी अधिक प्रभावीपणे करता येते.

• यामुळे पारशी समाजाचा सांस्कृतिक वारसा जतन करण्यास मदत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• योजनेचे नाव - जियो पारशी योजना

• प्रारंभ - 2013–14

• उद्दिष्ट - पारशी लोकसंख्या वाढवणे

• सहाय्य - वैद्यकीय + आर्थिक + समुपदेशन

• अंमलबजावणी - अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय

• योजनेचे स्वरूप - केंद्रीय क्षेत्र योजना