Universal Parsi Registration Drive

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) 'जियो पारशी' (Jiyo Parsi) या योजनेचा मुख्य उद्देश कोणता आहे ?

1. पारशी तरुणांना कौशल्य प्रशिक्षण देणे.

2. पारशी समुदायातील वयोवृद्धांना पेन्शन देणे.

3. भारतातील पारशी समुदायाची घटती लोकसंख्या रोखणे.

4. पारशी मंदिरांच्या संवर्धनासाठी निधी देणे.

उत्तर : भारतातील पारशी समुदायाची घटती लोकसंख्या रोखणे.

📰 बातमी काय ?

• अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाने (Ministry of Minority Affairs) मुंबईत आयोजित केलेल्या 'सार्वत्रिक पारशी नोंदणी मोहिमे'ला (Universal Parsi Registration Drive) पारशी समुदायाकडून उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला.

• या विशेष शिबिरात 'जियो पारशी' (Jiyo Parsi) योजनेअंतर्गत सुमारे 300 हून अधिक नवीन नोंदणी करण्यात आल्या.

'सार्वत्रिक पारशी नोंदणी मोहिमे संदर्भातमहत्वाचे मुद्दे (Key Points) :

• आयोजक - केंद्रीय अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालय आणि बॉम्बे पारशी पंचायत (BPP) यांच्या संयुक्त विद्यमाने हे आयोजन करण्यात आले होते.

• उद्देश - पारशी समुदायातील जास्तीत जास्त लोकांना सरकारी योजनांचा लाभ मिळवून देणे आणि त्यांच्या लोकसंख्येच्या समस्यांवर तोडगा काढणे.

• उपक्रम - या मोहिमेत पात्र लाभार्थ्यांची 'जियो पारशी' पोर्टलवर नोंदणी करण्यात आली आणि त्यांना योजनेची माहिती देण्यात आली.

🧬 ‘जियो पारशी’ योजना म्हणजे काय ? योजना केव्हा सुरू करण्यात आली ?

• ‘जियो पारशी’ ही केंद्र सरकारची एक महत्त्वाची योजना असून तिचा मुख्य उद्देश भारतातील पारशी समाजाची घटणारी लोकसंख्या स्थिर ठेवणे आणि वाढवणे हा आहे.

• यासाठी वैज्ञानिक उपाययोजना आणि आरोग्य सहाय्याद्वारे पारशी लोकसंख्या वाढीस चालना दिली जाते.

• सुरुवात - ही योजना 2013–14 मध्ये सुरू करण्यात आली.

• स्वरूप - ही एक केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme) आहे. (म्हणजे १००% केंद्र सरकारद्वारे वित्तपुरवठा).

योजनेचे 3 प्रमुख घटक पुढीलप्रमाणे : 

1) वैद्यकीय सहाय्य (Medical Assistance) - वंध्यत्व उपचार (infertility treatment) आणि गर्भधारणेसंबंधित काळजीसाठी विशेष वैद्यकीय सहाय्य दिले जाते.

2) आरोग्य व समुदाय सहाय्य (Health of Community) - बालसंगोपन आणि वृद्ध व्यक्तींच्या देखभालीसाठी आर्थिक मदत उपलब्ध करून दिली जाते.

3) जनजागृती (Advocacy) - समाजामध्ये जागरूकता वाढवण्यासाठी तसेच लवकर विवाह आणि एकापेक्षा जास्त मुलांसाठी प्रोत्साहन यासाठी समुपदेशन, जनजागृती मोहीम आणि संपर्क कार्यक्रम राबवले जातात.

🎯 ही मोहीम का महत्त्वाची आहे ?

• पारशी समाजाची लोकसंख्या सातत्याने घटत असल्याने ही योजना त्यांच्या अस्तित्वासाठी महत्त्वाची ठरते.

• या नोंदणी मोहिमेमुळे पात्र लाभार्थ्यांना योजनांचा थेट फायदा मिळतो आणि सरकारला अंमलबजावणी अधिक प्रभावीपणे करता येते.

• यामुळे पारशी समाजाचा सांस्कृतिक वारसा जतन करण्यास मदत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• योजनेचे नाव - जियो पारशी योजना

• प्रारंभ - 2013–14

• उद्दिष्ट - पारशी लोकसंख्या वाढवणे

• सहाय्य - वैद्यकीय + आर्थिक + समुपदेशन

• अंमलबजावणी - अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय

• योजनेचे स्वरूप - केंद्रीय क्षेत्र योजना

India Conducted First BRICS Youth Coordination Meeting 2026

📚 Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताच्या अध्यक्षतेखाली पार पडलेल्या पहिल्या 'BRICS युवा समन्वय बैठक 2026' चे आयोजन कोणत्या मंत्रालयाने केले ?

1. परराष्ट्र मंत्रालय

2. गृह मंत्रालय

3. युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय

4. शिक्षण मंत्रालय

उत्तर : युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय 

📰 बातमी काय ?

• भारताने आपल्या BRICS अध्यक्षपदाच्या (Chairship) काळात पहिली 'BRICS युवा समन्वय बैठक (BRICS Youth Coordination Meeting) आभासी (virtual) पद्धतीने आयोजित केली. 

• या बैठकीद्वारे BRICS देशांमधील युवक सहकार्याला नवी सुरुवात मिळाली.

🤔 ही बैठक का महत्त्वाची आहे ?

• ही बैठक युवकांमधील सहकार्य, नवोपक्रम (Innovation) आणि शाश्वत विकास (Sustainability) यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी आयोजित करण्यात आली. 

• विविध BRICS देशांतील प्रतिनिधींनी सहभाग घेतल्यामुळे भविष्यातील संयुक्त उपक्रमांसाठी दिशा निश्चित करण्यात मदत झाली.

🏛️ आयोजन व थीम :

• आयोजक - ही बैठक युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार. (Ministry of Youth Affairs and Sports) यांच्या अंतर्गत आयोजित करण्यात आली.

• मुख्य संकल्पना (Theme) - “ लवचिकता, नाविन्य, सहकार्य आणि शाश्वततेसाठी बांधणी .” (Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability)

⚙️ 'BRICS युथ ट्रॅक 2026' (BRICS Youth Track 2026) — 

• या बैठकीत भारताने BRICS Youth Track 2026 साठीचा रोडमॅप सादर केला. 

• यामध्ये विविध कार्यक्रमांचा समावेश आहे, जसे की युवक मंच, स्वयंसेवा उपक्रम, परिषद आणि मंत्रीस्तरीय बैठक. 

• यामुळे वर्षभर युवकांशी संबंधित उपक्रम राबवले जाणार आहेत.

🌍 प्राधान्य क्षेत्रे : 

• या उपक्रमात शिक्षण व कौशल्य विकास, उद्योजकता, विज्ञान व नवोपक्रम, सामाजिक सहभाग, समावेशकता, आरोग्य, क्रीडा, पर्यावरण आणि शाश्वतता यांसारख्या क्षेत्रांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. 

• तसेच युवकांमधील संवाद आणि देवाणघेवाण (exchange) वाढवण्यावरही लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.

🌐 भारताच्या अध्यक्षपदाचे महत्त्व : 

• ही बैठक भारताच्या BRICS अध्यक्षपदाच्या काळातील एक महत्त्वाची सुरुवात ठरली. 

• यामुळे पुढील वर्षभरात होणाऱ्या युवक संबंधित उपक्रमांसाठी मजबूत पाया तयार झाला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• पहिली BRICS Youth Coordination Meeting — भारताच्या अध्यक्षपदात आयोजित

• आयोजक — युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार.

• उद्देश — BRICS देशांमधील युवक सहकार्य वाढवणे

• थीम — “ लवचिकता, नाविन्य, सहकार्य आणि शाश्वततेसाठी बांधणी .”

• प्राधान्य क्षेत्रे — शिक्षण, कौशल्य, नवोपक्रम, पर्यावरण

आर्टेमिस II मोहीम

Artemis II Mission

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आर्टेमिस II या मोहिमेबाबत कोणते विधान चुकीचे आहे ?

1. 1972 नंतर ही नासाची पहिली मानवी चंद्र मोहीम आहे.

2. या मोहिमेत एकूण 4 अंतराळवीर सहभागी आहेत.

3. यात रशियाच्या 'रोसकॉसमॉस' संस्थेचा सहभाग आहे.

4. या मोहिमेने अपोलो 13 चा विक्रम मोडीत काढला आहे.

उत्तर : यात रशियाच्या🇷🇺'रोसकॉसमॉस' संस्थेचा सहभाग आहे. - हे विधान चुकीचे आहे.

• स्पष्टीकरण - यात नासा आणि कॅनडा यांचा सहभाग आहे, रशियाचा नाही.

📰 बातमी काय ?

• NASA च्या आर्टेमिस II (Artemis II) मोहिमेने मानवाने अंतराळात केलेल्या सर्वाधिक अंतराचा नवीन विक्रम नोंदवला आहे.

• या मोहिमेत अंतराळवीरांनी पृथ्वीपासून सुमारे 252,756 मैल अंतर गाठले, जे 1970 मधील Apollo 13 च्या विक्रमापेक्षा जास्त आहे.

• ही मोहीम मानवाला पुन्हा चंद्राभोवती घेऊन जाणारी एक महत्त्वाची पायरी मानली जाते.

🚀 Artemis II म्हणजे काय ?

• Artemis II ही मानवासह चंद्राभोवती जाणारी मोहीम असून ती Artemis कार्यक्रमातील पहिली Crewed Flight आहे.

• Apollo 17 (1972) नंतरची ही पहिली मानवी चंद्राभोवतीची मोहीम आहे, त्यामुळे तिचे ऐतिहासिक महत्त्व मोठे आहे.

👨‍🚀 मोहिमेची रचना आणि सहकार्य : 

• या मोहिमेत एकूण 4 अंतराळवीर आहेत.

• यामध्ये 3 अंतराळवीर NASA कडून आणि 1 अंतराळवीर कॅनडियन स्पेस एजन्सी (Canadian Space Agency) सहभागी झाले आहे.

🛰️ मिशन कसे कार्य करते ?

• प्रक्षेपण (Launch) - ही मोहीम Space Launch System (SLS) रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आली.

• अंतराळयान (Spacecraft) - या मोहिमेत Orion Spacecraft वापरले गेले आहे, जे भविष्यातील Deep Space Missions साठी तयार केलेले आहे.

• मार्ग (Trajectory) - ही मोहीम 'फ्री-रिटर्न लूनर फ्लायबाय' (Free-Return Trajectory) वापरते, म्हणजेच यान चंद्राभोवती फिरून पुन्हा पृथ्वीवर सुरक्षित परत येते.

🌕 मोहिमेतील महत्त्वाचे टप्पे कोणते ?

1) चंद्राच्या अत्यंत जवळून प्रवास (~4067 मैल) : 

• हे यान चंद्राच्या पृष्ठभागापासून केवळ 4067 मैल (सुमारे 6545 किमी) अंतरावरून जाईल.

• महत्त्व - इतक्या जवळून प्रवास केल्यामुळे चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा वापर करून यानाला पृथ्वीकडे वळणे (U-Turn घेणे) सोपे जाते. यामुळे इंधनाची बचत होते.

2) चंद्राच्या 'पलीकडील' भागाचे निरीक्षण (Observation of Moon’s Far Side): 

• चंद्राची एक बाजू पृथ्वीवरून कधीच दिसत नाही, तिला 'Far Side' किंवा 'डार्क साईड' म्हणतात.

• महत्त्व - आर्टेमिस 2 मधील अंतराळवीर स्वतःच्या डोळ्यांनी हा भाग पाहणारे 50 वर्षांनंतरचे पहिले मानव असतील.

• या भागातील विवरे (Craters) आणि भूभागाचा अभ्यास भविष्यातील लँडिंगसाठी महत्त्वाचा आहे.

3) अंतराळातील सूर्यग्रहण (Solar Eclipse) : 

• प्रवासादरम्यान एक असा टप्पा येईल जिथे पृथ्वी, चंद्र आणि सूर्य एका रेषेत येतील.

• महत्त्व - अंतराळवीरांना पृथ्वीच्या वातावरणातून दिसणाऱ्या ग्रहणापेक्षा वेगळे, अंतराळातून दिसणारे विलोभनीय सूर्यग्रहण पाहता येईल.

• या काळात सौर ऊर्जेवर (Solar Panels) होणारा परिणाम अभ्यासला जाईल.

4) नियोजित 'कम्युनिकेशन ब्लॅकआउट' (Planned Communication Blackout) :

• जेव्हा ओरियन यान चंद्राच्या 'Far Side' ला (मागच्या बाजूला) जाईल, तेव्हा चंद्राचा मोठा आकार पृथ्वी आणि यान यांच्यामध्ये येईल. यामुळे रेडिओ लहरी अडथळल्या जातील.

• महत्त्व - या काळात काही मिनिटांसाठी पृथ्वीवरील नियंत्रण कक्षाशी (NASA Control Room) संपर्क पूर्णपणे तुटेल. 

• अंतराळवीरांना पूर्णपणे 'ऑटोमॅटिक' यंत्रणेवर अवलंबून राहावे लागेल. 

• ही कोणत्याही अंतराळ मोहिमेतील सर्वात तणावपूर्ण पण महत्त्वाची वेळ असते.

🌍 या मोहिमेचे महत्त्व काय ?

• भविष्यातील चंद्र मोहिमांसाठी पाया - या मोहिमेतून मिळालेली माहिती (Images, Telemetry) भविष्यातील Artemis Missions साठी उपयोगी ठरणार आहे.

• मानवाचे चंद्रावर पुनरागमन - ही मोहीम भविष्यातील चंद्रावर Landing (Artemis III) साठी Groundwork तयार करते.

• दीर्घकालीन उपस्थिती - चंद्रावर दीर्घकालीन मानवी उपस्थिती निर्माण करण्याच्या दिशेने ही एक महत्त्वाची पायरी आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• Artemis II: NASA ची Crewed Lunar Flyby Mission

• विक्रम: ~252,756 मैल (Apollo 13 पेक्षा जास्त)

• अंतराळयान : Orion

• रॉकेट: Space Launch System (SLS)

• सहकार्य: NASA + Canadian Space Agency

• वैशिष्ट्य: Free-Return Trajectory 

Chief Minister Rural Livestock Entrepreneurship Scheme

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - महाराष्ट्र, अर्थशास्त्र - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच ‘मुख्यमंत्री ग्रामीण पशुधन उद्योजकता योजना’ कोणत्या राज्य सरकारने सुरू केली ?

1. मध्य प्रदेश

2. महाराष्ट्र

3. आंध्र प्रदेश

4. राजस्थान

उत्तर : महाराष्ट्र

📰 बातमी काय ?

• ग्रामीण भागातील पशुपालकांना उद्योजक करण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने मुख्यमंत्री ग्रामीण पशुधन उद्योजकता योजना ही महत्त्वकांक्षी योजना जाहीर झाली आहे. 

• या योजनेचा लाभ जास्तीत जास्त पशुपालकांना मिळावा, यासाठी यंत्रणांनी पशुपालकांपर्यंत योजनेची माहिती पोहचवावी, असे निर्देश पशुसंवर्धन मंत्री पंकजा मुंडे यांनी दिले.

🔍 योजना नेमकी काय आहे?

• ही योजना ग्रामीण भागातील पशुपालन व्यवसायाला पारंपरिक उपजीविकेपासून व्यावसायिक उद्योजकतेकडे नेणारी एक महत्त्वाची राज्य सरकारची योजना आहे.

• दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, शेळी-मेंढी पालन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक मदत आणि तांत्रिक मार्गदर्शन देऊन शेतकरी आणि युवकांना उद्योजक बनवणे हा योजनेचा केंद्रबिंदू आहे.

ऐतिहासिक व धोरणात्मक पार्श्वभूमी : 

• महाराष्ट्र हे पशुसंवर्धनाला कृषीचा दर्जा देणारे देशातील पहिले राज्य आहे.

• राज्याच्या ‘Vision Document’ मध्ये कृषी आणि पशुसंवर्धन या दोन्ही क्षेत्रांचा एकत्रित विचार करून ग्रामीण अर्थव्यवस्था मजबूत करण्यावर भर देण्यात आला आहे.

• त्याचाच पुढील टप्पा म्हणून ही योजना राबवली जात आहे.

⚙️ योजनेची कार्यपद्धती :

• आर्थिक व तांत्रिक सहाय्य - लाभार्थ्यांना व्यवसाय सुरू करण्यासाठी निधी, प्रशिक्षण आणि तांत्रिक मार्गदर्शन दिले जाते.

• आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर - कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) व आधुनिक पद्धतींच्या साहाय्याने उत्पादनक्षमता वाढवण्यावर भर.

• किसान क्रेडिट कार्ड (KCC) - पशुपालकांना सुलभ कर्ज सुविधा उपलब्ध करून देणे.

• पायाभूत सुविधा व मनुष्यबळ - पशुवैद्यकीय सेवा, पायाभूत सुविधा आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळ वाढवणे.

🤝 अंमलबजावणी यंत्रणा - 

• जिल्हा व तालुका स्तरावर शिबिरे

• लाभार्थी निवड प्रक्रिया

• महिनानिहाय आढावा (Monitoring)

• पारदर्शक अंमलबजावणी

🎯 योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे :

• ग्रामीण युवकांना उद्योजक बनवणे - पशुपालनाला व्यवसायिक स्वरूप देऊन रोजगार निर्मिती.

• उत्पन्न वाढवणे - दूध, अंडी, मांस यांसारख्या नियमित उत्पन्न स्रोतांद्वारे आर्थिक स्थैर्य.

• स्थानिक रोजगार निर्माण करणे - गावातच रोजगार उपलब्ध करून स्थलांतर कमी करणे.

• “एक जिल्हा – एक उत्पादन” (ODOP) - प्रत्येक जिल्ह्यात विशिष्ट पशुधन उत्पादन विकसित करणे.

• ब्रँडिंग व मूल्यवर्धन (Value Addition) - उदा. अंड्याचा ब्रँड तयार करणे, दुग्धजन्य पदार्थ प्रक्रिया.

📊 महत्त्वाची वैशिष्ट्ये (Features) : 

• बहुविध पशुधन व्यवसायांचा समावेश - दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, शेळी-मेंढी पालन तसेच वराहपालनावर भर.

• तंत्रज्ञान-आधारित पशुपालन - AI चा वापर करून उत्पादकता वाढवणे.

• योजनांची पुनर्रचना - पशुसंवर्धन विभागातील सुमारे 27 योजनांचे पुनर्गठन.

• आर्थिक तरतूद - अर्थसंकल्पात पशुसंर्वधन विभागाकरिता सुमारे 4552 कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : मुख्यमंत्री ग्रामीण पशुधन उद्योजकता योजना

• राज्य → महाराष्ट्र

• उद्देश → पशुपालनातून उद्योजकता + रोजगार

• क्षेत्रे → दुग्ध, कुक्कुट, शेळी-मेंढी, वराहपालन

• बजेट → ₹4552 कोटी

• महाराष्ट्र → पशुसंवर्धनाला कृषीचा दर्जा देणारे पहिले राज्य

Arab League Appoints New Secretary-General

📚 Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'लीग ऑफ अरब स्टेट्स' (अरब लीग) चे पुढील महासचिव (Secretary-General') म्हणून कोणाची निवड करण्यात आली आहे ?

1. अहमद अबुल घैत

2. मोहम्मद बिन सलमान

3. नबील फहमी

4. यांपैकी नाही 

उत्तर : नबील फहमी (Nabil Fahmy)

📰 बातमी काय ?

• 2026 मध्ये अरब लीगच्या परिषदेनं (Council) इजिप्तचे माजी परराष्ट्रमंत्री नबील फहमी (Nabil Fahmy) यांची पुढील महासचिव (Secretary-General') म्हणून निवड मंजूर केली आहे.

• ही निवड संघटनेतील नेतृत्व बदल आणि प्रादेशिक राजकारणातील बदलत्या समीकरणांच्या पार्श्वभूमीवर महत्त्वाची मानली जाते.

• त्यांचा कार्यकाळ 1 जुलै 2026 पासून 5 वर्षांसाठी सुरू होईल.

• ते विद्यमान महासचिव अहमद अबुल घैत (Ahmed Aboul Gheit) यांची जागा घेणार आहेत.

🌍 अरब लीग म्हणजे काय ? 

• अरब लीग (Arab League) ही एक प्रादेशिक संघटना असून तिची स्थापना 1945 मध्ये झाली.

• यात सध्या 22 अरब देशांचा समावेश आहे, जे मुख्यतः पश्चिम आशिया आणि उत्तर आफ्रिका या भागात आहेत.

📜 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि स्थापना : 

• अरब लीगची स्थापना दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या बदलत्या जागतिक परिस्थितीत झाली.

• 1944 मधील अलेक्झांड्रिया प्रोटोकॉलच्या (Alexandria Protocol) आधारे ही संघटना उभी राहिली.

• स्थापना : 22 मार्च 1945 (कैरो, इजिप्त येथे)

• मुख्यालय : कैरो (इजिप्त)

• त्या काळात वसाहतवादातून मुक्त होणाऱ्या अरब देशांना एकत्र आणणे आणि पॅलेस्टाईन प्रश्नावर एकसंध भूमिका घेणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.

🎯अरब लीग ची उद्दिष्टे आणि कार्यपद्धती कशी आहे ?

• सहकार्य (Cooperation) - राजकीय, आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात सदस्य देशांमध्ये समन्वय वाढवणे हे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

• विवाद निवारण (Mediation) - सदस्य देशांमधील व बाह्य देशांबरोबरचे वाद शांततेने सोडवण्यासाठी मध्यस्थीची भूमिका निभावते.

• सुरक्षा व्यवस्था (Collective Security) - 1950 च्या 'संयुक्त संरक्षण आणि आर्थिक सहकार्य करारा' नुसार सदस्य देशांनी एकत्रित संरक्षणासाठी सहकार्य करणे अपेक्षित आहे.

⚠️ मुख्य समस्या आणि मर्यादा : 

• सैल संरचना (Loose Confederation) - ही संघटना खूपच सैल प्रकारची असल्यामुळे निर्णयांची अंमलबजावणी कमकुवत राहते.

• अंतर्गत मतभेद - सदस्य देशांमधील राजकीय मतभेदांमुळे एकसंध भूमिका घेणे कठीण जाते.

• प्रभाव कमी होणे - संघर्ष निवारणात मर्यादित यश आणि जागतिक स्तरावर कमी होत चाललेला प्रभाव ही मोठी समस्या आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अरब लीग

• स्थापना : 22 मार्च 1945 (कैरो, इजिप्त येथे)

• आधार : 1944 अलेक्झांड्रिया प्रोटोकॉल

• मुख्यालय : कैरो (इजिप्त)

• सदस्य देश : 22 (पश्चिम आशिया + उत्तर आफ्रिका)

• मुख्य उद्दिष्ट: अरब एकता आणि सहकार्य

What is the 'Yuvika' program ?

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'युविका' (YUVIKA) हा उपक्रम खालीलपैकी कोणत्या संस्थेद्वारे राबवला जातो ?

1. संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) 

2. भाभा अणुशक्ती संशोधन केंद्र (BARC)

3. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO)

4. हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) 

उत्तर : भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO)

📰 बातमी काय ?

• लोकसभेत केंद्रीय मंत्र्यांनी नुकतीच माहिती दिली की, 'युविका' कार्यक्रमांतर्गत आतापर्यंत 1320 विद्यार्थ्यांनी लाभ घेतला असून, या उपक्रमामुळे शालेय विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि अंतराळ विज्ञानाबद्दलची ओढ निर्माण करण्यात मोठे यश आले आहे.

🧐 ‘युविका (YUVIKA)’ कार्यक्रम म्हणजे नेमकं काय ?

• पूर्ण नाव : युवा विज्ञानी कार्यक्रम (Young Scientist Programme).

• स्वरूप : हा एक विशेष 'निवासी प्रशिक्षण' (Residential Training) उपक्रम आहे.

• उद्देश : शालेय विद्यार्थ्यांना अंतराळ तंत्रज्ञान, अंतराळ विज्ञान आणि त्यातील उपयोजनांची प्राथमिक माहिती देणे.

🎯🎯 आयोजक, पात्रता आणि लक्ष्य :

• आयोजक : या कार्यक्रमाचे आयोजन भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) द्वारे केले जाते.

• पात्रता : हा कार्यक्रम प्रामुख्याने देशभरातील इयत्ता 9 वी मध्ये शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी डिझाइन केला आहे.

• लक्ष्य : तरुण पिढीला अंतराळ विज्ञान आणि तंत्रज्ञान या क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी प्रोत्साहित करणे.

⚙️ हा कार्यक्रम कसा राबवला जातो ?

1) निवड प्रक्रिया : विद्यार्थ्यांची निवड त्यांच्या शैक्षणिक गुणांच्या ऑनलाइन स्क्रिनिंगवर आणि त्यानंतर घेतलेल्या ऑनलाइन क्विझ (प्रश्नमंजुषा) स्पर्धेतील कामगिरीवर आधारित असते.

2) पारदर्शकता : विद्यार्थ्यांच्या प्रमाणपत्रांची पडताळणी करून संपूर्ण प्रक्रिया अत्यंत पारदर्शक पद्धतीने राबविली जाते.

3) समावेशकता (आरक्षण) : ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांसाठी या कार्यक्रमात १५ टक्के आरक्षण ठेवण्यात आले आहे, जेणेकरून देशाच्या कानाकोपऱ्यातील प्रतिभेला संधी मिळेल.

✍️✍️ ‘युविका (YUVIKA)’ कार्यक्रमाचे महत्त्व :

• आतापर्यंत एकूण 1,320 विद्यार्थ्यांनी या उपक्रमाचा यशस्वीपणे लाभ घेतला आहे.

• वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करून देशाला 'वैज्ञानिकदृष्ट्या सक्षम राष्ट्र' बनवण्याच्या दृष्टीने हे एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

• इयत्ता 9वी च्या टप्प्यावर विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन केल्यामुळे, त्यांना भविष्यातील करिअरची निवड करताना या क्षेत्राचा गांभीर्याने विचार करता येतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : YUVIKA

• युविका — ISRO चा विद्यार्थी कार्यक्रम

• पूर्ण रूप — Yuva Vigyani Karyakram

• लक्ष्य गट — इयत्ता 9 वी विद्यार्थी

• स्वरूप — 'निवासी प्रशिक्षण' (Residential Training) उपक्रम.

'Qdenga' Dengue Vaccine

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताने नुकतीच मान्यता दिलेली 'Qdenga' (TAK-003) ही डेंग्यू प्रतिबंधक लस खालीलपैकी कोणत्या देशातील कंपनीने विकसित केली आहे ?

1. अमेरिका

2. जपान

3. जर्मनी

4. भारत

उत्तर : भारत

📰 बातमी काय ?

• भारतीय औषध महानियंत्रक (DCGI) अंतर्गत विषय तज्ज्ञ समितीने (SEC) ताकेडा (Takeda) कंपनीच्या TAK-003 (Qdenga) या डेंग्यू प्रतिबंधक लसीला भारतात मान्यता दिली आहे. 

• भारताने ‘Qdenga’ ही पहिली डेंग्यू लस मंजूर केली आहे.

🦟 डेंग्यू प्रतिबंधक लसीबद्दल महत्त्वाची माहिती :

• लसीचे नाव: TAK-003 (व्यापारी नाव : Qdenga).

• उत्पादक कंपनी: ताकेडा (Takeda - जपान).

• वयोगट: 4 ते 60 वयोगटातील व्यक्तींसाठी मंजूर.

💉 ‘Qdenga’ लसीचा प्रकार : 

• ‘Qdenga’ ही डेंग्यूविरुद्ध तयार केलेली 'टेट्राव्हॅलेंट' (Tetravalent) लस आहे, म्हणजेच ती डेंग्यूच्या चार प्रकारांवर (DENV-1, DENV-2, DENV-3 आणि DENV-4) काही प्रमाणात कार्य करते.

• ही लस संसर्ग पूर्णपणे थांबवत नाही, पण रुग्णाची प्रकृती गंभीर होऊ नये यासाठी मदत करते.

🎯 ही लस का महत्त्वाची आहे ?

• भारतामध्ये दरवर्षी डेंग्यूचे प्रमाण वाढताना दिसते. 

• आतापर्यंत यावर मुख्य उपाय म्हणजे डास नियंत्रण (Vector Control) होते.

• पण ही लस आल्यामुळे आता डेंग्यूविरुद्ध लढा अधिक मजबूत होणार आहे, कारण ती थेट आजाराची तीव्रता कमी करण्यावर काम करते.

⚙️ ही लस कशी वेगळी आहे ?

• या लसीचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ती घेण्यासाठी आधी डेंग्यू झाला आहे का नाही, हे तपासण्याची गरज नाही. 

• त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर लसीकरण (mass rollout) करणे सोपे होते.

• तसेच ही लस 28,000 पेक्षा जास्त लोकांवर चाचणी करून तयार करण्यात आली असून, अनेक देशांमध्ये आधीच वापरली जात आहे.

🧐 मर्यादा आणि आव्हाने : 

✍️ या लसीची काही मर्यादा देखील आहेत.

• डेंग्यूचे चार प्रकार असले तरी ही लस DENV-2 वर जास्त प्रभावी आहे, तर DENV-3 आणि DENV-4 वर तिचा प्रभाव तुलनेने कमी आहे.

• विशेषतः ज्या व्यक्तींना कधीही डेंग्यू झाला नाही (seronegative), त्यांच्यात ही लस कमी प्रभावी ठरू शकते.

• याशिवाय भारतात DENV-3 प्रकाराचे प्रमाण वाढत असल्यामुळे लसीचा एकूण परिणाम मर्यादित राहू शकतो.

• आणखी एक मोठे आव्हान म्हणजे खर्च — दोन डोससाठी सुमारे ₹6,000 ते ₹12,000 खर्च येऊ शकतो, जो सर्वांसाठी परवडणारा नाही.

🇮🇳 भारताचे पाऊल : 

• भारत स्वतःची ‘DengiAll’ नावाची लस विकसित करत आहे, जी चारही प्रकारांवर समान प्रभाव देण्याचा प्रयत्न करते. 

• ही लस 2027 पर्यंत उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे.

🦠 डेंग्यू कशामुळे होतो ? (Causes) : 

• कारणीभूत घटक : डेंग्यू हा एक विषाणूजन्य (Viral) आजार आहे.

• विषाणूचे नाव : डेंग्यू हा RNA विषाणू असून तो 'फ्लॅव्हीव्हायरस' (Flavivirus) या कुळातील आहे.

• प्रकार (Serotypes) : डेंग्यूचे प्रामुख्याने 4 प्रकार असतात; DENV-1, DENV-2, DENV-3 आणि DENV-4.

🦟 डेंग्यूचा प्रसार कसा होतो ? (Modes of Transmission) :

1) प्रसारक (Vector) - डेंग्यूचा प्रसार 'एडिस इजिप्ती' (Aedes aegypti) या जातीच्या संसर्गबाधित मादी डासाच्या चावण्यामुळे होतो.

2) डासाचे वैशिष्ट्य - या डासांच्या अंगावर पांढरे पट्टे असतात, म्हणून त्यांना 'टायगर मॉस्किटो' (Tiger Mosquito) असेही म्हणतात.

3) प्रसार चक्र - हे चक्र 'माणूस ➡️ डास ➡️ माणूस' असे चालते. 

• जेव्हा एखादा डास डेंग्यूग्रस्त रुग्णाला चावतो, तेव्हा तो विषाणू डासाच्या शरीरात प्रवेश करतो. त्यानंतर तोच डास एखाद्या निरोगी व्यक्तीला चावल्यास डेंग्यूचा संसर्ग त्या व्यक्तीला होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Qdenga Dengue Vaccine

• Qdenga — भारतात मान्यता मिळालेली पहिली पहिली डेंग्यू लस

• लसीचे नाव: TAK-003 (व्यापारी नाव : Qdenga).

• उत्पादक कंपनी: ताकेडा (Takeda - जपान).

• वयोगट: 4 ते 60 वयोगटातील व्यक्तींसाठी मंजूर.

Guru Teg Bahadur Ji

📚 Subject : GS - व्यक्ती विशेष, इतिहास - मध्ययुगीन भारतीय इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) खालीलपैकी कोणत्या कारणास्तव गुरू तेग बहादूर जी यांना 'हिंद दी चादर' म्हटले जाते ?

1. त्यांनी शीख सैन्याचे आधुनिकीकरण केले.

2. त्यांनी मुघल साम्राज्याला भारतातून हद्दपार केले.

3. त्यांनी धार्मिक स्वातंत्र्यासाठी आणि काश्मिरी ब्राह्मणांच्या रक्षणासाठी स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली.

4. त्यांनी शीख धर्माचा जगभर प्रचार केला.\

उत्तर : त्यांनी धार्मिक स्वातंत्र्यासाठी आणि काश्मिरी ब्राह्मणांच्या रक्षणासाठी स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली.

📰 बातमी काय ?

• शीख धर्माचे नववे गुरु गुरू तेग बहादूर जी यांच्या प्रकाश पर्वानिमित्त सर्वांना शुभेच्छा.

• या दिना निमित्ताने गुरु तेग बहादूर यांच्या त्याग, बलिदान आणि धार्मिक स्वातंत्र्याच्या मूल्यांची आठवण करून दिली जाते.

🤔 प्रकाश पर्व म्हणजे काय ?

• प्रकाश पर्व (प्रकाश पूरब) हे शीख धर्मातील सर्वात पवित्र सण मानले जातात, जे प्रामुख्याने शीख गुरूंच्या जन्मदिनानिमित्त साजरे केले जातात. 

• हे पर्व 'ज्ञानाचा प्रकाश' आणि 'अंधकार दूर करणे' यांचे प्रतीक आहे.

✍️ प्रारंभिक जीवन आणि गुरु पद : 

• गुरू तेग बहादूर जी यांचा जन्म 1 एप्रिल 1621 रोजी अमृतसर येथे झाला.

• त्यांचे मूळ नाव त्याग मल होते. 

• ते 6 वे शीख गुरू, गुरू हरगोविंद जी यांचे पुत्र होते.

⚔️ 'तेग बहादूर' उपाधी केव्हा आणि का मिळाली ?

• 1634 मध्ये मुघलांविरुद्ध झालेल्या 'करतारपूरच्या लढाईत' त्यांनी अभूतपूर्व शौर्य गाजवले. 

• त्यांच्या या पराक्रमामुळे त्यांना 'तेग बहादूर' (तलवारीचा महान योद्धा) म्हणून ओळखू लागले.

✍️ शीखांचे 9वे गुरू : 

• 8 वे गुरू, गुरू हरकिशन जी यांच्यानंतर गुरू तेग बहादूर जी हे शीखांचे 9 वे आध्यात्मिक गुरु बनले.

📜 आध्यात्मिक विचारधारा (Philosophy & Teachings) : 

• गुरू तेग बहादूर जी यांनी गुरू नानक देवजींचा 'एक ओंकार' (ईश्वर एक आहे) हा मूळ शिकवण पुढे नेली.

• त्यांच्या शिकवणुकीचे दोन मुख्य आधारस्तंभ होते - 1) 'निर्भय' (कुणालाही घाबरू नका) आणि 2) 'निर्वैर' (कुणाशीही शत्रुत्व ठेवू नका).

• त्यांच्यावर वडिलांच्या 'मिरी-पिरी' (लौकिक सत्ता आणि आध्यात्मिक शक्ती यांचा संगम) या तत्त्वाचा प्रभाव होता.

📜 ऐतिहासिक योगदान (Major Contributions) : 

• प्रवास - त्यांनी शीख धर्माचा प्रसार करण्यासाठी उत्तर आणि पूर्व भारत (आसाम, ढाका) येथे मोठा प्रवास केला.

• शहर स्थापना - त्यांनी शिवालिक टेकड्यांच्या पायथ्याशी 'चक नानकी' नावाचे शहर वसवले, जे आज 'आनंदपूर साहिब' या नावाने जगप्रसिद्ध आहे.

• साहित्य - त्यांनी 15 रागांमध्ये 59 शब्द आणि 57 श्लोक रचले, जे नंतर 10 वे गुरू, गुरू गोविंद सिंग जी यांनी 'गुरू ग्रंथ साहिब' मध्ये समाविष्ट केले.

🛡️ सर्वोच्च बलिदान आणि 'हिंद दी चादर' : 

• मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या धार्मिक छळवणुकीच्या काळात, काश्मिरी ब्राह्मणांच्या धार्मिक स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्यासाठी गुरू तेग बहादूर जी पुढे आले.

• बलिदान (1675) - औरंगजेबाने त्यांना इस्लाम स्वीकारण्याची सक्ती केली, परंतु त्यांनी ती नाकारली. परिणामी, दिल्लीत त्यांचा सार्वजनिकरित्या शिरच्छेद करण्यात आला. 

• त्यांच्या या योगदान आणि बलिदानामुळे त्यांना 'हिंद दी चादर' (भारताचे संरक्षण कवच) ही उपाधी मिळाली.

• त्यांच्या बलिदानामुळे त्यांचे पुत्र गुरू गोविंद सिंग जी यांनी पुढे खालसा पंथाची स्थापना करून शीख समाजाला संघटित केले.

🛕 धार्मिक स्थळे :

• गुरुद्वारा शीशगंज (दिल्ली) - या ठिकाणी त्यांचा शिरच्छेद (शीश कापणे) करण्यात आला, म्हणून या स्थानाला 'शीशगंज' असे नाव पडले

• गुरुद्वारा रकाबगंज (दिल्ली) - जिथे त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार झाले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• गुरु तेग बहादूर: 9वे शीख गुरु

• जन्म : 1 एप्रिल 1621, अमृतसर

• शिकवण : 'निर्भय' आणि 'निर्वैर'

• शहर स्थापना : चक नानकी (आनंदपूर साहिब)

• उपाधी: “हिंद दी चादर”

• बलिदान: 1675, दिल्ली (औरंगजेब काळ)

• वैशिष्ट्य: धार्मिक स्वातंत्र्यासाठी बलिदान