'Qdenga' Dengue Vaccine

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताने नुकतीच मान्यता दिलेली 'Qdenga' (TAK-003) ही डेंग्यू प्रतिबंधक लस खालीलपैकी कोणत्या देशातील कंपनीने विकसित केली आहे ?

1. अमेरिका

2. जपान

3. जर्मनी

4. भारत

उत्तर : भारत

📰 बातमी काय ?

• भारतीय औषध महानियंत्रक (DCGI) अंतर्गत विषय तज्ज्ञ समितीने (SEC) ताकेडा (Takeda) कंपनीच्या TAK-003 (Qdenga) या डेंग्यू प्रतिबंधक लसीला भारतात मान्यता दिली आहे. 

• भारताने ‘Qdenga’ ही पहिली डेंग्यू लस मंजूर केली आहे.

🦟 डेंग्यू प्रतिबंधक लसीबद्दल महत्त्वाची माहिती :

• लसीचे नाव: TAK-003 (व्यापारी नाव : Qdenga).

• उत्पादक कंपनी: ताकेडा (Takeda - जपान).

• वयोगट: 4 ते 60 वयोगटातील व्यक्तींसाठी मंजूर.

💉 ‘Qdenga’ लसीचा प्रकार : 

• ‘Qdenga’ ही डेंग्यूविरुद्ध तयार केलेली 'टेट्राव्हॅलेंट' (Tetravalent) लस आहे, म्हणजेच ती डेंग्यूच्या चार प्रकारांवर (DENV-1, DENV-2, DENV-3 आणि DENV-4) काही प्रमाणात कार्य करते.

• ही लस संसर्ग पूर्णपणे थांबवत नाही, पण रुग्णाची प्रकृती गंभीर होऊ नये यासाठी मदत करते.

🎯 ही लस का महत्त्वाची आहे ?

• भारतामध्ये दरवर्षी डेंग्यूचे प्रमाण वाढताना दिसते. 

• आतापर्यंत यावर मुख्य उपाय म्हणजे डास नियंत्रण (Vector Control) होते.

• पण ही लस आल्यामुळे आता डेंग्यूविरुद्ध लढा अधिक मजबूत होणार आहे, कारण ती थेट आजाराची तीव्रता कमी करण्यावर काम करते.

⚙️ ही लस कशी वेगळी आहे ?

• या लसीचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ती घेण्यासाठी आधी डेंग्यू झाला आहे का नाही, हे तपासण्याची गरज नाही. 

• त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर लसीकरण (mass rollout) करणे सोपे होते.

• तसेच ही लस 28,000 पेक्षा जास्त लोकांवर चाचणी करून तयार करण्यात आली असून, अनेक देशांमध्ये आधीच वापरली जात आहे.

🧐 मर्यादा आणि आव्हाने : 

✍️ या लसीची काही मर्यादा देखील आहेत.

• डेंग्यूचे चार प्रकार असले तरी ही लस DENV-2 वर जास्त प्रभावी आहे, तर DENV-3 आणि DENV-4 वर तिचा प्रभाव तुलनेने कमी आहे.

• विशेषतः ज्या व्यक्तींना कधीही डेंग्यू झाला नाही (seronegative), त्यांच्यात ही लस कमी प्रभावी ठरू शकते.

• याशिवाय भारतात DENV-3 प्रकाराचे प्रमाण वाढत असल्यामुळे लसीचा एकूण परिणाम मर्यादित राहू शकतो.

• आणखी एक मोठे आव्हान म्हणजे खर्च — दोन डोससाठी सुमारे ₹6,000 ते ₹12,000 खर्च येऊ शकतो, जो सर्वांसाठी परवडणारा नाही.

🇮🇳 भारताचे पाऊल : 

• भारत स्वतःची ‘DengiAll’ नावाची लस विकसित करत आहे, जी चारही प्रकारांवर समान प्रभाव देण्याचा प्रयत्न करते. 

• ही लस 2027 पर्यंत उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे.

🦠 डेंग्यू कशामुळे होतो ? (Causes) : 

• कारणीभूत घटक : डेंग्यू हा एक विषाणूजन्य (Viral) आजार आहे.

• विषाणूचे नाव : डेंग्यू हा RNA विषाणू असून तो 'फ्लॅव्हीव्हायरस' (Flavivirus) या कुळातील आहे.

• प्रकार (Serotypes) : डेंग्यूचे प्रामुख्याने 4 प्रकार असतात; DENV-1, DENV-2, DENV-3 आणि DENV-4.

🦟 डेंग्यूचा प्रसार कसा होतो ? (Modes of Transmission) :

1) प्रसारक (Vector) - डेंग्यूचा प्रसार 'एडिस इजिप्ती' (Aedes aegypti) या जातीच्या संसर्गबाधित मादी डासाच्या चावण्यामुळे होतो.

2) डासाचे वैशिष्ट्य - या डासांच्या अंगावर पांढरे पट्टे असतात, म्हणून त्यांना 'टायगर मॉस्किटो' (Tiger Mosquito) असेही म्हणतात.

3) प्रसार चक्र - हे चक्र 'माणूस ➡️ डास ➡️ माणूस' असे चालते. 

• जेव्हा एखादा डास डेंग्यूग्रस्त रुग्णाला चावतो, तेव्हा तो विषाणू डासाच्या शरीरात प्रवेश करतो. त्यानंतर तोच डास एखाद्या निरोगी व्यक्तीला चावल्यास डेंग्यूचा संसर्ग त्या व्यक्तीला होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Qdenga Dengue Vaccine

• Qdenga — भारतात मान्यता मिळालेली पहिली पहिली डेंग्यू लस

• लसीचे नाव: TAK-003 (व्यापारी नाव : Qdenga).

• उत्पादक कंपनी: ताकेडा (Takeda - जपान).

• वयोगट: 4 ते 60 वयोगटातील व्यक्तींसाठी मंजूर.

Guru Teg Bahadur Ji

📚 Subject : GS - व्यक्ती विशेष, इतिहास - मध्ययुगीन भारतीय इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) खालीलपैकी कोणत्या कारणास्तव गुरू तेग बहादूर जी यांना 'हिंद दी चादर' म्हटले जाते ?

1. त्यांनी शीख सैन्याचे आधुनिकीकरण केले.

2. त्यांनी मुघल साम्राज्याला भारतातून हद्दपार केले.

3. त्यांनी धार्मिक स्वातंत्र्यासाठी आणि काश्मिरी ब्राह्मणांच्या रक्षणासाठी स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली.

4. त्यांनी शीख धर्माचा जगभर प्रचार केला.\

उत्तर : त्यांनी धार्मिक स्वातंत्र्यासाठी आणि काश्मिरी ब्राह्मणांच्या रक्षणासाठी स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली.

📰 बातमी काय ?

• शीख धर्माचे नववे गुरु गुरू तेग बहादूर जी यांच्या प्रकाश पर्वानिमित्त सर्वांना शुभेच्छा.

• या दिना निमित्ताने गुरु तेग बहादूर यांच्या त्याग, बलिदान आणि धार्मिक स्वातंत्र्याच्या मूल्यांची आठवण करून दिली जाते.

🤔 प्रकाश पर्व म्हणजे काय ?

• प्रकाश पर्व (प्रकाश पूरब) हे शीख धर्मातील सर्वात पवित्र सण मानले जातात, जे प्रामुख्याने शीख गुरूंच्या जन्मदिनानिमित्त साजरे केले जातात. 

• हे पर्व 'ज्ञानाचा प्रकाश' आणि 'अंधकार दूर करणे' यांचे प्रतीक आहे.

✍️ प्रारंभिक जीवन आणि गुरु पद : 

• गुरू तेग बहादूर जी यांचा जन्म 1 एप्रिल 1621 रोजी अमृतसर येथे झाला.

• त्यांचे मूळ नाव त्याग मल होते. 

• ते 6 वे शीख गुरू, गुरू हरगोविंद जी यांचे पुत्र होते.

⚔️ 'तेग बहादूर' उपाधी केव्हा आणि का मिळाली ?

• 1634 मध्ये मुघलांविरुद्ध झालेल्या 'करतारपूरच्या लढाईत' त्यांनी अभूतपूर्व शौर्य गाजवले. 

• त्यांच्या या पराक्रमामुळे त्यांना 'तेग बहादूर' (तलवारीचा महान योद्धा) म्हणून ओळखू लागले.

✍️ शीखांचे 9वे गुरू : 

• 8 वे गुरू, गुरू हरकिशन जी यांच्यानंतर गुरू तेग बहादूर जी हे शीखांचे 9 वे आध्यात्मिक गुरु बनले.

📜 आध्यात्मिक विचारधारा (Philosophy & Teachings) : 

• गुरू तेग बहादूर जी यांनी गुरू नानक देवजींचा 'एक ओंकार' (ईश्वर एक आहे) हा मूळ शिकवण पुढे नेली.

• त्यांच्या शिकवणुकीचे दोन मुख्य आधारस्तंभ होते - 1) 'निर्भय' (कुणालाही घाबरू नका) आणि 2) 'निर्वैर' (कुणाशीही शत्रुत्व ठेवू नका).

• त्यांच्यावर वडिलांच्या 'मिरी-पिरी' (लौकिक सत्ता आणि आध्यात्मिक शक्ती यांचा संगम) या तत्त्वाचा प्रभाव होता.

📜 ऐतिहासिक योगदान (Major Contributions) : 

• प्रवास - त्यांनी शीख धर्माचा प्रसार करण्यासाठी उत्तर आणि पूर्व भारत (आसाम, ढाका) येथे मोठा प्रवास केला.

• शहर स्थापना - त्यांनी शिवालिक टेकड्यांच्या पायथ्याशी 'चक नानकी' नावाचे शहर वसवले, जे आज 'आनंदपूर साहिब' या नावाने जगप्रसिद्ध आहे.

• साहित्य - त्यांनी 15 रागांमध्ये 59 शब्द आणि 57 श्लोक रचले, जे नंतर 10 वे गुरू, गुरू गोविंद सिंग जी यांनी 'गुरू ग्रंथ साहिब' मध्ये समाविष्ट केले.

🛡️ सर्वोच्च बलिदान आणि 'हिंद दी चादर' : 

• मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या धार्मिक छळवणुकीच्या काळात, काश्मिरी ब्राह्मणांच्या धार्मिक स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्यासाठी गुरू तेग बहादूर जी पुढे आले.

• बलिदान (1675) - औरंगजेबाने त्यांना इस्लाम स्वीकारण्याची सक्ती केली, परंतु त्यांनी ती नाकारली. परिणामी, दिल्लीत त्यांचा सार्वजनिकरित्या शिरच्छेद करण्यात आला. 

• त्यांच्या या योगदान आणि बलिदानामुळे त्यांना 'हिंद दी चादर' (भारताचे संरक्षण कवच) ही उपाधी मिळाली.

• त्यांच्या बलिदानामुळे त्यांचे पुत्र गुरू गोविंद सिंग जी यांनी पुढे खालसा पंथाची स्थापना करून शीख समाजाला संघटित केले.

🛕 धार्मिक स्थळे :

• गुरुद्वारा शीशगंज (दिल्ली) - या ठिकाणी त्यांचा शिरच्छेद (शीश कापणे) करण्यात आला, म्हणून या स्थानाला 'शीशगंज' असे नाव पडले

• गुरुद्वारा रकाबगंज (दिल्ली) - जिथे त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार झाले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• गुरु तेग बहादूर: 9वे शीख गुरु

• जन्म : 1 एप्रिल 1621, अमृतसर

• शिकवण : 'निर्भय' आणि 'निर्वैर'

• शहर स्थापना : चक नानकी (आनंदपूर साहिब)

• उपाधी: “हिंद दी चादर”

• बलिदान: 1675, दिल्ली (औरंगजेब काळ)

• वैशिष्ट्य: धार्मिक स्वातंत्र्यासाठी बलिदान

World Health Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी "जागतिक आरोग्य दिन" केव्हा साजरा केला जातो ? 

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती, मुंबई पोलीस 2017, SSC CHSL 2021, RRB 2019,...)

1. 7 मार्च

2. 7 एप्रिल

3. 7 मे

4. 7 जून

उत्तर : 7 एप्रिल

✅ जागतिक आरोग्य दिना बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• दरवर्षी जागतिक आरोग्य दिन 7 एप्रिल या दिवशी साजरा केला जातो. 

• जगभरात आरोग्य समस्यांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आणि लोकांना निरोगी जीवन जगण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

जागतिक आरोग्य दिन 7 एप्रिल या दिवशी का साजरा करतात ? 

• 7 एप्रिल 1948 रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेची (World Health Organization (WHO)) स्थापना झाली.

• या दिनाचे महत्त्व ओळखून जागतिक आरोग्य संघटनेचा वर्धापन दिन म्हणून दरवर्षी 7 एप्रिल हा दिवस जगभरात जागतिक आरोग्य दिन म्हणून साजरा केला जातो.

✍️ पहिला जागतिक आरोग्य दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• 7 एप्रिल 1950 रोजी पहिल्यांदा जागतिक आरोग्य दिन साजरा करण्यात आला. 

🛡️ जागतिक आरोग्य दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• “आरोग्यासाठी एकत्र : विज्ञाना सोबत उभे” (“Together for Health: Stand with Science”) ही जागतिक आरोग्य दिन 2026 ची संकल्पना आहे. 

• यंदाची संकल्पना जागतिक आरोग्य व्यवस्था बळकट करण्यासाठी विज्ञान-आधारित उपायांचे महत्त्व अधोरेखित करते.

✅ जागतिक आरोग्य संघटने बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

🧐 जागतिक आरोग्य संघटनेची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• 7 एप्रिल 1948 रोजी जागतिक आरोग्य संघटना म्हणजे वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन (WHO) या संघटनेची स्थापना झाली.

• जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) ही आंतरराष्ट्रीय सार्वजनिक आरोग्याच्या क्षेत्रात सुसंवादाचे कार्य करणारी संयुक्त राष्ट्रांची (United Nations) एक विशेष संस्था आहे.

• मुख्य कार्य : WHO चे मुख्य कार्य म्हणजे जगभरातील लोकांचे आरोग्य सुधारणे आणि आरोग्यविषयक समस्यांवर उपाय शोधणे. 

🧐 जागतिक आरोग्य संघटनेचे मुख्यालय (Headquarters) कोठे आहे ? 

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस, आरोग्यसेवा भरती, NTPC 2021, ....) 

(नोट : खूप वेळा, आणि जवळ जवळ सर्वच परीक्षांत विचारलेला प्रश्न)

उत्तर : स्वित्झर्लंड (Switzerland) देशातील जिनेव्हा (Geneva) या शहरात जागतिक आरोग्य संघटनेचे (WHO) मुख्यालय आहे. 

SAMPANN Platform

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारत सरकार आणि गोवा राज्य सरकार यांचा 'संपन्न' (SAMPANN) प्लॅटफॉर्म संबंधित करार झाला तर हा प्लॅटफॉर्म कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे ?

1. कृषी व्यवस्थापन

2. शिक्षण प्रणाली

3. आरोग्य सेवा

4. पेन्शन व्यवस्थापन

उत्तर : पेन्शन व्यवस्थापन

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने आपले महत्त्वाकांक्षी डिजिटल पेन्शन प्लॅटफॉर्म 'संपन्न' (SAMPANN) आता 'प्लॅटफॉर्म-ॲज-अ-सर्व्हिस' (PaaS) म्हणून गोवा राज्य सरकार आणि कोचीन पोर्ट ऑथॉरिटीला देण्याचा महत्त्वपूर्ण करार केला आहे.

🧐 संपन्न (SAMPANN) प्लॅटफॉर्म म्हणजे काय ?

• पूर्ण नाव : System for Accounting and Management of Pension (SAMPANN).

• स्वरूप : ही एक ऑनलाइन, एंड-टू-एंड सर्वसमावेशक पेन्शन व्यवस्थापन प्रणाली आहे.

• सुरुवात : 29 डिसेंबर 2018 रोजी हे पोर्टल राष्ट्राला समर्पित करण्यात आले.

• संबंधित मंत्रालय : दूरसंचार आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

• विभाग : हे मुख्यत्वे दूरसंचार विभागाद्वारे (Department of Telecommunications - DoT) विकसित आणि संचालित केले जाते.

• मिशन : हे 'डिजिटल इंडिया' मोहिमेचा एक भाग आहे.

🎯 संपन्न (SAMPANN) प्लॅटफॉर्म मुख्य उद्दिष्टे कोणती ?

• सुलभीकरण : पेन्शन मंजूरी, अधिकृतता, हिशेब आणि पेमेंट या गुंतागुंतीच्या प्रक्रिया एकाच डिजिटल विंडोद्वारे सुलभ करणे.

• नागरिक केंद्रित शासन : पेन्शनधारकांना सरकारी कार्यालयांमध्ये शारीरिकरित्या जाण्याची गरज कमी करणे आणि सेवा त्यांच्या दारापर्यंत पोहोचवणे.

• पारदर्शकता : पेन्शन वितरणात पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व निर्माण करणे.

🛡️ संपन्न (SAMPANN) प्लॅटफॉर्मची प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणती ?

• एंड-टू-एंड व्यवस्थापन : पेन्शन प्रकरणाची सुरुवात झाल्यापासून ते अंतिम पेन्शन खात्यात जमा होईपर्यंतच्या सर्व पायऱ्या यात समाविष्ट आहेत.

• क्लाउड-आधारित पायाभूत सुविधा : ही प्रणाली क्लाउडवर आधारित असल्याने ती सुरक्षित, स्केलेबल (विस्तारण्यायोग्य) आणि कुठूनही प्रवेश करण्यायोग्य आहे.

• थेट वितरण (Direct Disbursement) : या प्लॅटफॉर्मद्वारे दरमहा सरासरी 1,650 कोटी रुपये पेन्शन वितरित केली जाते.

• प्रचंड व्याप्ती : आतापर्यंत या प्रणालीद्वारे सुमारे 72,000 कोटी रुपयांचे पेन्शन वाटप यशस्वीरित्या पूर्ण झाले आहे.

• Platform-as-a-Service (PaaS) मॉडेल : हा प्लॅटफॉर्म इतर विभाग (उदा. टपाल विभाग) आणि राज्य सरकारांना सहजपणे वापरता येण्यासारख्या स्वरूपात डिझाइन केला आहे.

✍️ या कराराचे महत्त्व : 

• तंत्रज्ञान आधारित सेवा : हे तंत्रज्ञानाचा वापर करून सार्वजनिक सेवा वितरणातील बदलाचे प्रतिनिधित्व करते.

• राष्ट्रीय विश्वास : गोवा आणि कोचीन पोर्ट ऑथॉरिटीने या प्रणालीचा स्वीकार करणे, हे संवेदनशील आर्थिक कामांसाठी राष्ट्रीय डिजिटल पोर्टलवरील वाढता विश्वास दर्शवते.

• कमी खर्च : इतर संस्थांना स्वतःची स्वतंत्र यंत्रणा विकसित करण्याऐवजी तयार प्लॅटफॉर्म मिळाल्याने वेळ आणि पैसा यांची बचत होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'संपन्न' (SAMPANN) प्लॅटफॉर्म

• SAMPANN पूर्ण नाव : System for Accounting and Management of Pension

• स्वरूप : ऑनलाइन, एंड-टू-एंड सर्वसमावेशक पेन्शन व्यवस्थापन प्रणाली

• सुरुवात : 29 डिसेंबर 2018 

• संबंधित मंत्रालय/विभाग : दूरसंचार विभाग

• करार : गोवा राज्य सरकार आणि कोचीन पोर्ट ऑथॉरिटी सोबत

NCERT Granted Deemed University Status

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) NCERT ला नुकताच कोणता दर्जा बहाल करण्यात आला आहे ?

1. स्वायत्त संस्था

2. अभिमत विद्यापीठ

3. केंद्रीय विद्यापीठ

4. राज्य विद्यापीठ

उत्तर : अभिमत विद्यापीठ (Deemed to be University)

📰 बातमी काय ? 

• केंद्र सरकारने राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला (NCERT) 'विशिष्ट श्रेणी' अंतर्गत 'अभिमत विद्यापीठ' (Institution deemed to be University under distinct category) म्हणून मान्यता दिली आहे. 

• यामुळे NCERT च्या शैक्षणिक अधिकारात मोठी वाढ झाली आहे.

⚙️ या दर्जानंतर काय बदल होणार आहेत ?

1)पदवी प्रदान करण्याचा अधिकार (Degree-Granting Authority):

• या नवीन दर्जामुळे आता NCERT आणि तिच्या 6 प्रादेशिक संस्था (Regional Institutes) स्वतंत्रपणे स्वतःचे पदवी, पदव्युत्तर आणि डॉक्टरेट (PhD) अभ्यासक्रम सुरू करू शकतील आणि विद्यार्थ्यांना अधिकृत पदव्या प्रदान करू शकतील.

2)नियामक अनुपालन (Regulatory Compliance):

• NCERT ला आपले सर्व शैक्षणिक कार्यक्रम विद्यापीठ अनुदान आयोग ( University Grants Commission - UGC) च्या मानकांनुसार आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) 2020 च्या उद्दिष्टांशी सुसंगत ठेवावे लागतील.

3) शैक्षणिक विस्तार आणि संशोधन :

• NCERT आता नवीन संशोधन प्रकल्प, पीएच.डी. कार्यक्रम आणि नाविन्यपूर्ण अभ्यासक्रम सुरू करण्यास बांधील आहे. 

• तसेच, UGC च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार ती भारताबाहेर (Offshore) किंवा देशात इतर ठिकाणी आपली उप-केंद्रे (campus) स्थापन करू शकते.

इतर महत्त्वाच्या अटी : 

• नफा न मिळवणे (Non-Profit) - ही संस्था कोणत्याही व्यावसायिक किंवा नफा मिळवण्याच्या हेतूने चालवल्या जाणाऱ्या क्रियाकलापांमध्ये सहभागी होऊ शकत नाही.

• मान्यता (Accreditation) - संस्थेला NAAC (National Assessment and Accreditation Council - NAAC) कडून संस्थात्मक मानांकन आणि National Board of Accreditation (NBA) कडून विशिष्ट कार्यक्रमांचे रेटिंग मिळवणे अनिवार्य आहे.

• राष्ट्रीय रँकिंग (NIRF) - आता NCERT ला दरवर्षी NIRF (National Institutional Ranking Framework) रँकिंगमध्ये सहभागी व्हावे लागेल.

• डिजिटल एकत्रीकरण (ABC) - संस्थेला 'ॲकॅडमिक बँक ऑफ क्रेडिट्स' (ABC) प्रणालीचा अवलंब करणे अनिवार्य आहे, ज्यामध्ये विद्यार्थ्यांचे क्रेडिट स्कोअर डिजिटल लॉकरमध्ये साठवले जातील.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : NCERT

• नवा दर्जा : केंद्र सरकारकडून 'अभिमत विद्यापीठ' (Deemed University) म्हणून मान्यता.

• अधिकार : स्वतःचे स्वतंत्र अभ्यासक्रम सुरू करणे आणि पदवी (Degree) देण्याचा अधिकार.

• व्याप्ती : NCERT मुख्यालय आणि त्यांच्या 6 प्रादेशिक संस्था (RIE) यांना दर्जा लागू.

• नियमन: UGC चे निकष आणि NEP 2020 शी सुसंगत कार्यप्रणाली अनिवार्य.

• मर्यादा: केवळ 'नफा-रहित' (Non-Profit) तत्त्वावर कामकाज; व्यावसायिक हेतूंना मनाई.

Jan Vishwas (Amendment of Provisions) Bill, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे, विधेयक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत मंजूर करण्यात आले तर हे विधेयक खालील पैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. आधार वापराबाबत कायदे तयार करणे.

2. परकीय गुंतवणुकीवर निर्बंध घालणे.

3. किरकोळ गुन्ह्यांचे गुन्हेगारी स्वरूप रद्द करणे

4. निवडणूकीची सर्व माहिती जनतेसाठी उपलब्ध करणे.

उत्तर : किरकोळ गुन्ह्यांचे गुन्हेगारी स्वरूप रद्द करणे.

📰 बातमी काय ?

• नागरिकांवरील कायदेशीर ओझे कमी करण्यासाठी आणि व्यवसायांना चालना देण्यासाठी मांडलेले 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत मंजूर केले आहे. 

• हे विधेयक 'कमीतकमी सरकार, जास्तीत जास्त शासन' (Minimum Government, Maximum Governance) या तत्त्वावर आधारित आहे.

📜 विधेयकाची पार्श्वभूमी आणि स्वरूप : 

• हे विधेयक 2025 च्या आवृत्तीचे सुधारित स्वरूप आहे. 

• श्री. तेजस्वी सूर्या यांच्या अध्यक्षतेखालील निवड समितीने (Select Committee) 80 केंद्रीय कायद्यांमध्ये बदल करण्याची शिफारस यात केली.

🎯 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 चा मुख्य उद्देश कोणता ?

• सुमारे 1,000 पेक्षा जास्त गुन्ह्यांचे उदात्तीकरण करणे (Rationalize) आणि किरकोळ चुकांसाठी असलेली तुरुंगवासाची शिक्षा रद्द करणे.

🛡️ 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 चे प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

1) गुन्हेगारीमुक्त (Decriminalization) : 

• अनेक तांत्रिक आणि किरकोळ स्वरूपाचे गुन्हे आता 'गुन्हेगारी' (Criminal) समजले जाणार नाहीत, तर ते 'दिवाणी' (Civil) स्वरूपाचे मानले जातील.

• उदाहरणार्थ - 'औषधे आणि सौंदर्य प्रसाधने कायदा, 1940' अंतर्गत काही उल्लंघनांसाठी पूर्वी तुरुंगवास व्हायचा. आता त्याऐवजी 1 लाख रुपये दंड किंवा जप्त केलेल्या मालाच्या तिप्पट किंमत मोजावी लागेल.

2) तुरुंगवासाची तरतूद रद्द करणे (Removal of Imprisonment) :

• अनेक जुन्या कायद्यांमधील कारावासाची शिक्षा काढून टाकून केवळ आर्थिक दंडाची तरतूद करण्यात आली आहे.

• उदाहरणार्थ - 'विद्युत कायदा, 2003' आणि 'भारतीय उत्तराधिकार कायदा, 1925' मधील किरकोळ गुन्ह्यांसाठी आता तुरुंगात जावे लागणार नाही.

3) कालबाह्य गुन्हे वगळणे (Omission of Redundant Offences) : 

• काही असे गुन्हे जे आजच्या काळात निरर्थक आहेत, ते पूर्णपणे काढून टाकण्यात आले आहेत.

• उदाहरणार्थ - दिल्ली पोलीस कायद्यांतर्गत खोटी 'फायर अलार्म' देणे किंवा मृत्यू-जन्माची नोंद वेळेत न करणे.

4) सुधारणेची संधी (Warnings and Notices) : 

• दंडात्मक कारवाई करण्यापूर्वी व्यावसायिक किंवा नागरिकांना स्वतःला सुधारण्याची संधी दिली जाईल.

• ऍडव्हायझरी (Advisories)- शिकाऊ उमेदवारी (Apprentices) कायदा, 1961' अंतर्गत पहिल्या चुकीसाठी फक्त सल्ला दिला जाईल.

• सुधारणा नोटीस (Improvement Notices)- 'लीगल मेट्रोलॉजी कायदा, 2009' अंतर्गत व्यवसायांना त्रुटी सुधारण्यासाठी ठराविक वेळ दिला जाईल.

5) दंडाची स्वयंचलित वाढ (Automatic Revision) :

• विधेयकानुसार, जर एखाद्या कायद्यात वेगळी तरतूद नसेल, तर किमान दंडाच्या रकमेत दर तीन वर्षांनी 10% वाढ आपोआप केली जाईल.

⚖️ यासाठी न्यायनिवाडा यंत्रणा कशी आहे ? (Adjudication Mechanism) - 

• दंड निश्चित करण्यासाठी विशेष 'अधिनिर्णय अधिकारी' (Adjudicating Officers) नेमले जातील. 

• त्यांच्या निर्णयाविरुद्ध अपील करण्यासाठी 'अपीलीय अधिकारी' देखील असतील, ज्यामुळे न्यायालयांवरील खटल्यांचा भार कमी होईल.

✍️ 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 चे महत्त्व (Significance) : 

• Ease of Doing Business : किरकोळ तांत्रिक चुकांसाठी तुरुंगात जाण्याची भीती नसल्यामुळे उद्योजकता वाढेल.

• प्रशासकीय पारदर्शकता : ब्रिटीशकालीन कालबाह्य कायदे रद्द करून न्यायव्यवस्थेचे आधुनिकीकरण करणे.

• विश्वासावर आधारित शासन : सरकार आणि नागरिक यांच्यातील विश्वास वाढवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026

• विधेयक — संसदेच्या दोन्ही सभागृहात मंजूर

• तत्त्व — Minimum Government, Maximum Governance

• कव्हरेज — 80 केंद्रीय कायदे

• तरतुदी — 1000+ गुन्ह्यांचे पुनरावलोकन

• मुख्य बदल — गुन्हेगारी → दिवाणी (Civil Penalty)

• तुरुंगवास — किरकोळ गुन्ह्यांसाठी रद्द

Kar Saathi

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'कर साथी' (Kar Saathi) या नुकत्याच चर्चेत असलेल्या प्लॅटफॉर्मबाबत खालील विधाने विचारात घ्या :

(अ) हा प्राप्तिकर विभागाने सुरू केलेला एक AI-आधारित डिजिटल सहाय्यक आहे.

(ब) हा प्लॅटफॉर्म नवीन 'प्राप्तिकर कायदा, 2025' च्या अंमलबजावणीसाठी मदत करतो.

वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत ?

1. फक्त अ 

2. फक्त ब 

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर

4. अ आणि ब दोन्ही चूक

उत्तर : अ आणि ब दोन्ही बरोबर

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या आयकर विभागाने (Income Tax Department) कर साथी (Kar Saathi) हा AI-आधारित (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) डिजिटल सहाय्यक प्लॅटफॉर्म सुरू केला आहे. 

🤔 कर साथी (Kar Saathi) म्हणजे काय ?

• ‘कर साथी’ हा आयकर विभागाचा एक एआय-चॅटबॉट (AI-Powered Chatbot) किंवा डिजिटल सहाय्यक (Digital Assistant) आहे. 

• तो करदात्यांसाठी एक One-Stop Platform म्हणून काम करतो, जिथे कर भरणे, माहिती मिळवणे, e-verification आणि तक्रार निवारण यांसारख्या सेवा एका ठिकाणी उपलब्ध होतात.

⚙️ कर साथीचे उद्दिष्टे : 

• या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश करदात्यांसाठी कर भरण्याची प्रक्रिया सोपी आणि पारदर्शक करणे हा आहे. 

• तसेच 24 तास (24×7) उपलब्ध असलेली AI-आधारित मदत देऊन करदात्यांचा अनुभव सुधारण्यावर भर दिला जातो. 

• नवीन 'प्राप्तिकर कायदा, 2025' (Income Tax Act, 2025) मध्ये सहज संक्रमण (Smooth Transition) व्हावे, हेही या उपक्रमाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

💻 ‘कर साथी’ कसे काम करते ?

• हा प्लॅटफॉर्म सुधारित आयकर पोर्टलवर उपलब्ध असून, करदात्यांना विविध सेवांची माहिती सहज मिळते. 

• कर विवरणपत्र (ITR) भरणे, कर कपात (Deductions), नोटीस, रिफंड, फॉर्म्स आणि Compliance यासंबंधी प्रश्नांची उत्तरे AI च्या माध्यमातून लगेच दिली जातात. यामुळे प्रक्रिया जलद आणि सोपी होते.

• मार्गदर्शन : करदात्यांच्या मदतीसाठी 2,200 पेक्षा जास्त 'FAQs' (नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न) तयार करण्यात आले आहेत.

🎯 ‘कर साथी’ उपक्रमाचे महत्त्व : 

• ‘कर साथी’ मुळे करदात्यांना दैनंदिन प्रश्नांसाठी मध्यस्थांवर अवलंबून राहावे लागत नाही. 

• तसेच हा उपक्रम भारतातील AI-आधारित डिजिटल शासन (Digital Governance) मजबूत करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. यामुळे प्रशासन अधिक पारदर्शक आणि नागरिक-केंद्रित बनते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Kar Saathi

• ‘कर साथी’ — आयकर विभागाचा कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित सहाय्यक

• उद्देश — कर भरणे (ITR) सुलभ करणे आणि करदात्यांना मदत

• 24×7 सेवा — कर संबंधित प्रश्नांना तत्काळ उत्तर

• नवीन आयकर कायदा 2025 — अंमलबजावणीसाठी सहाय्य

• वैशिष्ट्य — चॅटबॉटद्वारे स्वयंचलित मार्गदर्शन

• महत्त्व — डिजिटल शासन मजबूत करणे व करदात्यांचा अनुभव सुधारणा

Helium Gas

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र (Chemistry)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) हेलियम वायूचा सर्वात महत्त्वाचा उपयोग कोणत्या क्षेत्रात होतो ?

1. खत उत्पादन

2. MRI मशीन थंड ठेवण्यासाठी

3. अन्न प्रक्रिया

4. वस्त्रोद्योग

उत्तर : MRI मशीन थंड ठेवण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• 2026 मधील पश्चिम आशियातील भू-राजकीय संकटामुळे जागतिक स्तरावर हेलियम पुरवठा विस्कळीत झाला असून, भारताच्या आयात-आधारित अवलंबित्वामुळे आरोग्य, सेमीकंडक्टर आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रांवर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

हेलियम म्हणजे नेमकं काय ?

(What is Helium?)

• गुणधर्म : हेलियम हा रंगहीन, गंधहीन, चवहीन आणि ज्वलनशील नसलेला 'अभिजात वायू' (Noble Gas) आहे.

• वैशिष्ट्य : सर्व मूलद्रव्यांमध्ये हेलियमचा उत्कलनांक (Boiling Point) आणि द्रवणांक (Melting Point) सर्वात कमी आहे. त्यामुळे अत्यंत कमी तापमानातही (Absolute Zero) तो द्रव स्वरूपात राहू शकतो.

⚙️ हेलियम पृथ्वीवर कसा मिळतो ?

• विश्वात हायड्रोजननंतर आढळणारे हेलियम हे दुसरे सर्वात मुबलक मूलद्रव्य आहे. 

• मात्र, पृथ्वीवर हेलियम दुर्मिळ आहे, कारण त्याच्या कमी घनतेमुळे तो वातावरणातून निसटून अवकाशात जातो.

👉 निर्मिती - हेलियम कृत्रिमरित्या तयार करता येत नाही. 

• नैसर्गिक वायूचे LNG (Liquefied Natural Gas) मध्ये रूपांतर करण्याच्या 'क्रायोजेनिक प्रक्रिये' दरम्यान तो एक उप-उत्पादन (By-product) म्हणून मिळवला जातो.

🎯 हेलियमचे प्रमुख उपयोग :

1) आरोग्यसेवा (Healthcare) : MRI (मॅग्नेटिक रेझोनन्स इमेजिंग) मशीनमधील 'सुपरकंडक्टिंग मॅग्नेट' थंड ठेवण्यासाठी द्रव हेलियम वापरला जातो.

2) इंधन टाक्यांचे दाब नियंत्रण : रॉकेटमधील द्रव इंधन वापरले जात असताना, इंधनाच्या टाक्यांमधील रिकामा भाग भरण्यासाठी आणि दाब राखण्यासाठी हेलियमचा वापर होतो.

3) सिस्टम क्लीनिंग (Purging) : ज्वलनशील बाष्प काढून टाकण्यासाठी, इंधन वाहिन्या स्वच्छ करण्यासाठी याचा वापर होतो.

4) सेमीकंडक्टर : कॉम्प्युटर चिप्स बनवताना थंड वातावरण आणि निष्क्रिय वातावरण (Inert atmosphere) प्रदान करण्यासाठी.

5) फायबर ऑप्टिक्स : इंटरनेट केबल्ससाठी काचेचे तंतू तयार करताना वेगवान कूलिंग एजंट म्हणून.

6) खोल समुद्रातील डायव्हिंग : व्यावसायिक डायव्हर्स 'हेलिऑक्स' (हेलियम + ऑक्सिजन) चे मिश्रण वापरतात.

7) वैज्ञानिक संशोधन : पार्टिकल ॲक्सिलरेटर (उदा. Large Hadron Collider) मध्ये चुंबकीय तापमान नियंत्रित करण्यासाठी आणि अतिसूक्ष्म गळती (Leak Detection) शोधण्यासाठी.

🧪⚛️ हेलिअम (He) या मूलद्रव्याची मुख्य रासायनिक माहिती खालीलप्रमाणे आहे :

• अणुक्रमांक (Atomic Number): 2

• अणुभार (Atomic Mass): 4.0026 amu 

• संज्ञा (Symbol): He

• मूलद्रव्याचा प्रकार : अभिजात वायू' (Noble Gas)

• अणु रचना : याच्या केंद्रकात 2 प्रोटॉन आणि 2 न्यूट्रॉन असतात, तर बाह्य कक्षेत 2 इलेक्ट्रॉन असतात. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Helium

• हेलियम अणुक्रमांक (Atomic Number) — 2

• Helium — विश्वातील दुसरे सर्वात मुबलक मूलद्रव्य

• वैशिष्ट्य — सर्वात कमी उत्कलनांक (Boiling Point) आणि द्रवणांक (Melting Point)

• स्रोत — LNG रूपांतर क्रायोजेनिक प्रक्रिये' दरम्यान एक उप-उत्पादन म्हणून

• उपयोग — MRI मशीन थंड करण्यासाठी

• उद्योग — सेमीकंडक्टर + फायबर ऑप्टिक्स उत्पादनात

• अंतराळ — रॉकेटमधील इंधन टाक्यांचे दाब नियंत्रणासाठी