Jan Vishwas (Amendment of Provisions) Bill, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे, विधेयक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत मंजूर करण्यात आले तर हे विधेयक खालील पैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. आधार वापराबाबत कायदे तयार करणे.

2. परकीय गुंतवणुकीवर निर्बंध घालणे.

3. किरकोळ गुन्ह्यांचे गुन्हेगारी स्वरूप रद्द करणे

4. निवडणूकीची सर्व माहिती जनतेसाठी उपलब्ध करणे.

उत्तर : किरकोळ गुन्ह्यांचे गुन्हेगारी स्वरूप रद्द करणे.

📰 बातमी काय ?

• नागरिकांवरील कायदेशीर ओझे कमी करण्यासाठी आणि व्यवसायांना चालना देण्यासाठी मांडलेले 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत मंजूर केले आहे. 

• हे विधेयक 'कमीतकमी सरकार, जास्तीत जास्त शासन' (Minimum Government, Maximum Governance) या तत्त्वावर आधारित आहे.

📜 विधेयकाची पार्श्वभूमी आणि स्वरूप : 

• हे विधेयक 2025 च्या आवृत्तीचे सुधारित स्वरूप आहे. 

• श्री. तेजस्वी सूर्या यांच्या अध्यक्षतेखालील निवड समितीने (Select Committee) 80 केंद्रीय कायद्यांमध्ये बदल करण्याची शिफारस यात केली.

🎯 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 चा मुख्य उद्देश कोणता ?

• सुमारे 1,000 पेक्षा जास्त गुन्ह्यांचे उदात्तीकरण करणे (Rationalize) आणि किरकोळ चुकांसाठी असलेली तुरुंगवासाची शिक्षा रद्द करणे.

🛡️ 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 चे प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

1) गुन्हेगारीमुक्त (Decriminalization) : 

• अनेक तांत्रिक आणि किरकोळ स्वरूपाचे गुन्हे आता 'गुन्हेगारी' (Criminal) समजले जाणार नाहीत, तर ते 'दिवाणी' (Civil) स्वरूपाचे मानले जातील.

• उदाहरणार्थ - 'औषधे आणि सौंदर्य प्रसाधने कायदा, 1940' अंतर्गत काही उल्लंघनांसाठी पूर्वी तुरुंगवास व्हायचा. आता त्याऐवजी 1 लाख रुपये दंड किंवा जप्त केलेल्या मालाच्या तिप्पट किंमत मोजावी लागेल.

2) तुरुंगवासाची तरतूद रद्द करणे (Removal of Imprisonment) :

• अनेक जुन्या कायद्यांमधील कारावासाची शिक्षा काढून टाकून केवळ आर्थिक दंडाची तरतूद करण्यात आली आहे.

• उदाहरणार्थ - 'विद्युत कायदा, 2003' आणि 'भारतीय उत्तराधिकार कायदा, 1925' मधील किरकोळ गुन्ह्यांसाठी आता तुरुंगात जावे लागणार नाही.

3) कालबाह्य गुन्हे वगळणे (Omission of Redundant Offences) : 

• काही असे गुन्हे जे आजच्या काळात निरर्थक आहेत, ते पूर्णपणे काढून टाकण्यात आले आहेत.

• उदाहरणार्थ - दिल्ली पोलीस कायद्यांतर्गत खोटी 'फायर अलार्म' देणे किंवा मृत्यू-जन्माची नोंद वेळेत न करणे.

4) सुधारणेची संधी (Warnings and Notices) : 

• दंडात्मक कारवाई करण्यापूर्वी व्यावसायिक किंवा नागरिकांना स्वतःला सुधारण्याची संधी दिली जाईल.

• ऍडव्हायझरी (Advisories)- शिकाऊ उमेदवारी (Apprentices) कायदा, 1961' अंतर्गत पहिल्या चुकीसाठी फक्त सल्ला दिला जाईल.

• सुधारणा नोटीस (Improvement Notices)- 'लीगल मेट्रोलॉजी कायदा, 2009' अंतर्गत व्यवसायांना त्रुटी सुधारण्यासाठी ठराविक वेळ दिला जाईल.

5) दंडाची स्वयंचलित वाढ (Automatic Revision) :

• विधेयकानुसार, जर एखाद्या कायद्यात वेगळी तरतूद नसेल, तर किमान दंडाच्या रकमेत दर तीन वर्षांनी 10% वाढ आपोआप केली जाईल.

⚖️ यासाठी न्यायनिवाडा यंत्रणा कशी आहे ? (Adjudication Mechanism) - 

• दंड निश्चित करण्यासाठी विशेष 'अधिनिर्णय अधिकारी' (Adjudicating Officers) नेमले जातील. 

• त्यांच्या निर्णयाविरुद्ध अपील करण्यासाठी 'अपीलीय अधिकारी' देखील असतील, ज्यामुळे न्यायालयांवरील खटल्यांचा भार कमी होईल.

✍️ 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 चे महत्त्व (Significance) : 

• Ease of Doing Business : किरकोळ तांत्रिक चुकांसाठी तुरुंगात जाण्याची भीती नसल्यामुळे उद्योजकता वाढेल.

• प्रशासकीय पारदर्शकता : ब्रिटीशकालीन कालबाह्य कायदे रद्द करून न्यायव्यवस्थेचे आधुनिकीकरण करणे.

• विश्वासावर आधारित शासन : सरकार आणि नागरिक यांच्यातील विश्वास वाढवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026

• विधेयक — संसदेच्या दोन्ही सभागृहात मंजूर

• तत्त्व — Minimum Government, Maximum Governance

• कव्हरेज — 80 केंद्रीय कायदे

• तरतुदी — 1000+ गुन्ह्यांचे पुनरावलोकन

• मुख्य बदल — गुन्हेगारी → दिवाणी (Civil Penalty)

• तुरुंगवास — किरकोळ गुन्ह्यांसाठी रद्द

Kar Saathi

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'कर साथी' (Kar Saathi) या नुकत्याच चर्चेत असलेल्या प्लॅटफॉर्मबाबत खालील विधाने विचारात घ्या :

(अ) हा प्राप्तिकर विभागाने सुरू केलेला एक AI-आधारित डिजिटल सहाय्यक आहे.

(ब) हा प्लॅटफॉर्म नवीन 'प्राप्तिकर कायदा, 2025' च्या अंमलबजावणीसाठी मदत करतो.

वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत ?

1. फक्त अ 

2. फक्त ब 

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर

4. अ आणि ब दोन्ही चूक

उत्तर : अ आणि ब दोन्ही बरोबर

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या आयकर विभागाने (Income Tax Department) कर साथी (Kar Saathi) हा AI-आधारित (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) डिजिटल सहाय्यक प्लॅटफॉर्म सुरू केला आहे. 

🤔 कर साथी (Kar Saathi) म्हणजे काय ?

• ‘कर साथी’ हा आयकर विभागाचा एक एआय-चॅटबॉट (AI-Powered Chatbot) किंवा डिजिटल सहाय्यक (Digital Assistant) आहे. 

• तो करदात्यांसाठी एक One-Stop Platform म्हणून काम करतो, जिथे कर भरणे, माहिती मिळवणे, e-verification आणि तक्रार निवारण यांसारख्या सेवा एका ठिकाणी उपलब्ध होतात.

⚙️ कर साथीचे उद्दिष्टे : 

• या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश करदात्यांसाठी कर भरण्याची प्रक्रिया सोपी आणि पारदर्शक करणे हा आहे. 

• तसेच 24 तास (24×7) उपलब्ध असलेली AI-आधारित मदत देऊन करदात्यांचा अनुभव सुधारण्यावर भर दिला जातो. 

• नवीन 'प्राप्तिकर कायदा, 2025' (Income Tax Act, 2025) मध्ये सहज संक्रमण (Smooth Transition) व्हावे, हेही या उपक्रमाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

💻 ‘कर साथी’ कसे काम करते ?

• हा प्लॅटफॉर्म सुधारित आयकर पोर्टलवर उपलब्ध असून, करदात्यांना विविध सेवांची माहिती सहज मिळते. 

• कर विवरणपत्र (ITR) भरणे, कर कपात (Deductions), नोटीस, रिफंड, फॉर्म्स आणि Compliance यासंबंधी प्रश्नांची उत्तरे AI च्या माध्यमातून लगेच दिली जातात. यामुळे प्रक्रिया जलद आणि सोपी होते.

• मार्गदर्शन : करदात्यांच्या मदतीसाठी 2,200 पेक्षा जास्त 'FAQs' (नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न) तयार करण्यात आले आहेत.

🎯 ‘कर साथी’ उपक्रमाचे महत्त्व : 

• ‘कर साथी’ मुळे करदात्यांना दैनंदिन प्रश्नांसाठी मध्यस्थांवर अवलंबून राहावे लागत नाही. 

• तसेच हा उपक्रम भारतातील AI-आधारित डिजिटल शासन (Digital Governance) मजबूत करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. यामुळे प्रशासन अधिक पारदर्शक आणि नागरिक-केंद्रित बनते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Kar Saathi

• ‘कर साथी’ — आयकर विभागाचा कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित सहाय्यक

• उद्देश — कर भरणे (ITR) सुलभ करणे आणि करदात्यांना मदत

• 24×7 सेवा — कर संबंधित प्रश्नांना तत्काळ उत्तर

• नवीन आयकर कायदा 2025 — अंमलबजावणीसाठी सहाय्य

• वैशिष्ट्य — चॅटबॉटद्वारे स्वयंचलित मार्गदर्शन

• महत्त्व — डिजिटल शासन मजबूत करणे व करदात्यांचा अनुभव सुधारणा

Helium Gas

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र (Chemistry)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) हेलियम वायूचा सर्वात महत्त्वाचा उपयोग कोणत्या क्षेत्रात होतो ?

1. खत उत्पादन

2. MRI मशीन थंड ठेवण्यासाठी

3. अन्न प्रक्रिया

4. वस्त्रोद्योग

उत्तर : MRI मशीन थंड ठेवण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• 2026 मधील पश्चिम आशियातील भू-राजकीय संकटामुळे जागतिक स्तरावर हेलियम पुरवठा विस्कळीत झाला असून, भारताच्या आयात-आधारित अवलंबित्वामुळे आरोग्य, सेमीकंडक्टर आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रांवर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

हेलियम म्हणजे नेमकं काय ?

(What is Helium?)

• गुणधर्म : हेलियम हा रंगहीन, गंधहीन, चवहीन आणि ज्वलनशील नसलेला 'अभिजात वायू' (Noble Gas) आहे.

• वैशिष्ट्य : सर्व मूलद्रव्यांमध्ये हेलियमचा उत्कलनांक (Boiling Point) आणि द्रवणांक (Melting Point) सर्वात कमी आहे. त्यामुळे अत्यंत कमी तापमानातही (Absolute Zero) तो द्रव स्वरूपात राहू शकतो.

⚙️ हेलियम पृथ्वीवर कसा मिळतो ?

• विश्वात हायड्रोजननंतर आढळणारे हेलियम हे दुसरे सर्वात मुबलक मूलद्रव्य आहे. 

• मात्र, पृथ्वीवर हेलियम दुर्मिळ आहे, कारण त्याच्या कमी घनतेमुळे तो वातावरणातून निसटून अवकाशात जातो.

👉 निर्मिती - हेलियम कृत्रिमरित्या तयार करता येत नाही. 

• नैसर्गिक वायूचे LNG (Liquefied Natural Gas) मध्ये रूपांतर करण्याच्या 'क्रायोजेनिक प्रक्रिये' दरम्यान तो एक उप-उत्पादन (By-product) म्हणून मिळवला जातो.

🎯 हेलियमचे प्रमुख उपयोग :

1) आरोग्यसेवा (Healthcare) : MRI (मॅग्नेटिक रेझोनन्स इमेजिंग) मशीनमधील 'सुपरकंडक्टिंग मॅग्नेट' थंड ठेवण्यासाठी द्रव हेलियम वापरला जातो.

2) इंधन टाक्यांचे दाब नियंत्रण : रॉकेटमधील द्रव इंधन वापरले जात असताना, इंधनाच्या टाक्यांमधील रिकामा भाग भरण्यासाठी आणि दाब राखण्यासाठी हेलियमचा वापर होतो.

3) सिस्टम क्लीनिंग (Purging) : ज्वलनशील बाष्प काढून टाकण्यासाठी, इंधन वाहिन्या स्वच्छ करण्यासाठी याचा वापर होतो.

4) सेमीकंडक्टर : कॉम्प्युटर चिप्स बनवताना थंड वातावरण आणि निष्क्रिय वातावरण (Inert atmosphere) प्रदान करण्यासाठी.

5) फायबर ऑप्टिक्स : इंटरनेट केबल्ससाठी काचेचे तंतू तयार करताना वेगवान कूलिंग एजंट म्हणून.

6) खोल समुद्रातील डायव्हिंग : व्यावसायिक डायव्हर्स 'हेलिऑक्स' (हेलियम + ऑक्सिजन) चे मिश्रण वापरतात.

7) वैज्ञानिक संशोधन : पार्टिकल ॲक्सिलरेटर (उदा. Large Hadron Collider) मध्ये चुंबकीय तापमान नियंत्रित करण्यासाठी आणि अतिसूक्ष्म गळती (Leak Detection) शोधण्यासाठी.

🧪⚛️ हेलिअम (He) या मूलद्रव्याची मुख्य रासायनिक माहिती खालीलप्रमाणे आहे :

• अणुक्रमांक (Atomic Number): 2

• अणुभार (Atomic Mass): 4.0026 amu 

• संज्ञा (Symbol): He

• मूलद्रव्याचा प्रकार : अभिजात वायू' (Noble Gas)

• अणु रचना : याच्या केंद्रकात 2 प्रोटॉन आणि 2 न्यूट्रॉन असतात, तर बाह्य कक्षेत 2 इलेक्ट्रॉन असतात. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Helium

• हेलियम अणुक्रमांक (Atomic Number) — 2

• Helium — विश्वातील दुसरे सर्वात मुबलक मूलद्रव्य

• वैशिष्ट्य — सर्वात कमी उत्कलनांक (Boiling Point) आणि द्रवणांक (Melting Point)

• स्रोत — LNG रूपांतर क्रायोजेनिक प्रक्रिये' दरम्यान एक उप-उत्पादन म्हणून

• उपयोग — MRI मशीन थंड करण्यासाठी

• उद्योग — सेमीकंडक्टर + फायबर ऑप्टिक्स उत्पादनात

• अंतराळ — रॉकेटमधील इंधन टाक्यांचे दाब नियंत्रणासाठी

India’s Golden Canvas : ‘Yashoda-Krishna’ Fetches Record ₹167.2 Crore

📚 Subject : GS - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे लिलावात सर्वाधिक किमतीला विकली गेलेली 'यशोदा आणि कृष्ण' ही चित्रकला कोणत्या चित्रकाराची आहे ?

1. अबनिंद्रनाथ टागोर

2. एम. एफ. हुसेन

3. अमृता शेरगिल

4. राजा रवि वर्मा

उत्तर : राजा रवि वर्मा

📰 बातमी काय ?

• प्रसिद्ध चित्रकार राजा रवि वर्मा यांचे 'यशोदा आणि कृष्ण’ हे चित्र अलीकडे लिलावात ₹167.2 कोटींना विकले गेले. 

• त्यामुळे ते आधुनिक भारतीय कलेतील सर्वाधिक किमतीला विकले गेलेले चित्र ठरले.

🤔 राजा रवि वर्मा कोण होते ?

• राजा रवि वर्मा (1848–1906) हे भारतातील महान चित्रकारांपैकी एक होते. 

• त्यांना आधुनिक भारतीय कलेचे जनक (Father of Modern Indian Art) मानले जाते. 

• त्यांनी भारतीय विषयांना पाश्चात्य चित्रशैलीशी जोडून एक नवीन कलादृष्टी निर्माण केली.

🧾 जन्म व कौशल्य : 

• जन्म : राजा रवि वर्मा यांचा जन्म 1848 मध्ये त्रावणकोर (आताचे केरळ) येथील राजघराण्यात झाला.

• कौशल्य : त्यांनी तैलचित्रे (Oil Painting) आणि युरोपियन वास्तववाद (Realism) या तंत्रांचा अभ्यास केला, जो त्या काळी भारतीय कलाकारांसाठी अपरिचित होता.

🎨 कलेची वैशिष्ट्ये : 

• राजा रवि वर्मा यांनी युरोपियन तैलचित्र तंत्राचा (उदा. पर्स्पेक्टिव्ह आणि चियारोस्क्युरो) यांचा वापर करून भारतीय पुराणकथा आणि सामाजिक जीवन चित्रित केले. 

• त्यामुळे त्यांच्या चित्रांमध्ये वास्तववादीपणा आणि सौंदर्य दोन्ही दिसून येते.

🖨️ कलेचे लोकशाहीकरण :

• 1894 मध्ये त्यांनी लिथोग्राफिक प्रेस सुरू करून आपल्या चित्रांचे मोठ्या प्रमाणावर मुद्रित प्रती (oleographs) तयार केले.

• यामुळे कला केवळ उच्चभ्रू लोकांपुरती मर्यादित न राहता सर्वसामान्य भारतीयांच्या घराघरात पोहोचली.

• देवतांच्या प्रतिमांचे सुलभीकरण व सर्वमान्यता : राजा रवी वर्मा यांनी आपल्या कुंचल्यातून साकारलेली हिंदू देवी-देवतांची रूपे भारतीय लोकमानसावर इतकी खोलवर बिंबली आहेत की, आजही आपण जेव्हा देवांचे स्मरण करतो, तेव्हा डोळ्यांसमोर त्यांनी रेखाटलेली तीच चित्रे उभी राहतात.

🖼️ प्रमुख चित्रे :

• यशोदा आणि कृष्ण : 1890 च्या दशकात काढलेले मातृत्वाचे सुंदर चित्रण, ज्याने अलीकडेच विक्रीचा विक्रम मोडला.

• सरस्वती आणि लक्ष्मी : ज्ञान आणि संपत्तीच्या देवींची त्यांची ही चित्रे कॅलेंडर आर्टसाठी मानक ठरली.

• शकुंतला : महाभारतातील शकुंतला दुष्यंताची वाट पाहत मागे वळून पाहतानाचे प्रसिद्ध चित्र.

✍️ राजा रवि वर्मा यांच्या कार्याचे महत्त्व : 

• त्यांनी पारंपारिक भारतीय कला आणि आधुनिक युग यांच्यातील दरी सांधली, ज्याचा प्रभाव भारतीय चित्रपटसृष्टीवरही (उदाहरणार्थ- दादासाहेब फाळके) पडला.

• त्यामुळे राजा रवि वर्मा यांच्या कलाकृतींना त्यांच्या सांस्कृतिक मूल्यामुळे 'राष्ट्रीय संपत्ती' (National Treasure) म्हणून वर्गीकृत करण्यात आले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• 'यशोदा आणि कृष्ण’ चित्र : विक्रमी 167.2 कोटी रु.

• चित्रकार : राजा रवि वर्मा

• जन्म : त्रावणकोर (केरळ)

• ओळख : आधुनिक भारतीय कलेचे जनक

• विशेष : कलेचे लोकशाहीकरण करण्यासाठी लिथोग्राफिक प्रेसची स्थापना

Sadhna Saptah 2026

📚 Subject : GS - शासन व्यवहार (Governance), सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच ‘साधना सप्ताह 2026’ (Sadhna Saptah 2026) या देशव्यापी मोहिमेचा प्रारंभ करण्यात आला तर ही मोहिम खालील पैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. कृषी उत्पादन वाढवण्यासाठी

2. सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या क्षमता बांधणीसाठी

3. योग आणि आयुर्वेद विकासासाठी

4. महिल आरोग्य सेवा सुधारण्यासाठी

उत्तर : सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या क्षमता बांधणीसाठी

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी 'मिशन कर्मयोगी' अंतर्गत सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या कार्यक्षमतेत वाढ करण्यासाठी 'साधना सप्ताह 2026' या देशव्यापी मोहिमेचा प्रारंभ केला आहे.

🤔 ‘साधना सप्ताह 2026’ म्हणजे काय ?

• हा केंद्र सरकारच्या कार्मिक आणि प्रशिक्षण विभागामार्फत (Department of Personnel and Training - DoPT) राबवला जाणारा एक आठवडाभराचा राष्ट्रीय क्षमता बांधणी कार्यक्रम आहे. 

• केंद्रीय मंत्रालये, विभाग, संस्था आणि राज्य सरकारांमधील सनदी सेवक (Civil Servants) यामध्ये सहभागी होतात.

• हा कार्यक्रम 'मिशन कर्मयोगी' या राष्ट्रीय कार्यक्रमाचा एक भाग आहे.

⚙️ ‘साधना सप्ताह 2026’ चे उद्दिष्टे : 

• नागरी सेवकांची कार्यक्षमता, कौशल्ये आणि निर्णयक्षमता वाढवणे.

• “विकसित भारत” या दृष्टीकोनाशी सुसंगत अशी प्रशासन व्यवस्था तयार करणे आणि 

• भविष्यासाठी सज्ज आणि 'नागरिक-केंद्रित' प्रशासन घडवणे. हे या मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्टे आहेत.

💻 ‘साधना सप्ताह 2026’ कार्यक्रमाची रचना : 

1) सहभाग - या उपक्रमात देशभरातील केंद्र आणि राज्य अशा दोन्ही स्तरांवरील अधिकारी सहभागी होतात, त्यामुळे प्रशासनात एकसमान दृष्टिकोन तयार होतो. 

2) iGOT प्लॅटफॉर्मचा वापर - प्रशिक्षणासाठी iGOT Karmayogi या डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर केला जातो, ज्यामुळे ऑनलाइन आणि सतत शिक्षणाची सुविधा मिळते. 

3) विविध विषयांचे प्रशिक्षण - 

• या कार्यक्रमात वर्तनात्मक (Behavioural), कार्यात्मक (Functional) आणि विषय-विशिष्ट (Domain) असे विविध प्रकारचे कोर्सेस समाविष्ट आहेत. 

• याशिवाय तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), प्रशासन सुधारणा आणि भारतीय ज्ञान प्रणाली यांसारख्या भविष्योन्मुख विषयांवरही विशेष भर दिला जातो.

✍️ ‘साधना सप्ताह 2026’ उपक्रमाचे महत्त्व : 

• हा उपक्रम प्रशासन अधिक कार्यक्षम आणि उत्तरदायी बनवण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. 

• प्रशिक्षित आणि कौशल्यपूर्ण सनदी अधिकारी असल्यास शासन सेवा अधिक वेगाने आणि पारदर्शकपणे नागरिकांपर्यंत पोहोचतात. 

• त्यामुळे नागरिक-केंद्रित (Citizen-Centric) प्रशासनाची संकल्पना अधिक मजबूत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ‘साधना सप्ताह 2026’

• योजना : मिशन कर्मयोगी अंतर्गत

• विभाग : DoPT (कार्मिक आणि प्रशिक्षण विभाग).

• मुख्य उद्दिष्टे : भविष्यासाठी सज्ज आणि 'नागरिक-केंद्रित' प्रशासन घडवणे

• सहभाग : केंद्र आणि राज्य सरकारांमधील सनदी सेवक 

Who is the first woman commissioner of BMC ?

📚 Subject : GS - नियुक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (BMC) इतिहासात पहिल्या महिला महानगरपालिका आयुक्त (Municipal Commissioner) म्हणून कोणाची नियुक्ती झाली ?

1. स्मिता सभरवाल

2. दुर्गा शक्ती नागपाल

3. इरा सिंघल

4. अश्विनी भिडे

उत्तर : अश्विनी भिडे

📰 बातमी काय ?

• भारतीय प्रशासकीय सेवेतील (IAS) वरिष्ठ अधिकारी अश्विनी भिडे (Ashwini Bhide) यांची बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (BMC) महानगरपालिका आयुक्त म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे. 

• या नियुक्तीमुळे त्या BMC च्या 160 वर्षांच्या इतिहासातील पहिल्या महिला आयुक्त ठरल्या, ज्यामुळे हा एक ऐतिहासिक टप्पा मानला जातो.

🤔 BMC आयुक्त पदाचे महत्त्व काय आहे ?

• महानगरपालिका आयुक्त हे शहर प्रशासनाचे प्रमुख अधिकारी असतात. 

• मुंबईसारख्या मोठ्या महानगरात हे पद अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते, कारण शहरातील पायाभूत सुविधा, स्वच्छता, वाहतूक व्यवस्थापन, आपत्ती व्यवस्थापन आणि नागरिकांना दिल्या जाणाऱ्या सेवा या सर्व जबाबदाऱ्या या पदावर असतात.

✍️ अश्विनी भिडे यांचा प्रशासकीय प्रवास : 

• अश्विनी भिडे यांनी महाराष्ट्रातील विविध महत्त्वाच्या पदांवर काम केले आहे. 

• त्यांनी कोल्हापूरपासून आपल्या सेवेला सुरुवात केली आणि नागपूर व सिंधुदुर्ग जिल्हा परिषदांच्या CEO म्हणूनही काम केले. 

• तसेच त्यांनी मुंबई महानगर क्षेत्र विकास प्राधिकरण (MMRDA) येथे अतिरिक्त आयुक्त (Additional Commissioner) म्हणून काम केले आहे. 

• त्या मुख्यमंत्री कार्यालयात अतिरिक्त मुख्य सचिव (Additional Chief Secretary) पदावरही कार्यरत होत्या.

🚇 मुंबईची मेट्रो वुमन' (“Metro Woman of Mumbai”) का म्हटले जाते ?

• अश्विनी भिडे या मुंबई मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (MMRC) च्या प्रमुख म्हणूनही काम पाहत आहेत. 

• त्यांच्या नेतृत्वाखाली मुंबईतील पहिल्या भूमिगत मेट्रो कॉरिडॉर (कुलाबा ते सीप्झ) चे काम अत्यंत प्रभावीपणे राबवण्यात आले.

• त्यामुळे अश्विनी भिडे यांना मुंबईची मेट्रो वुमन' (Metro Woman of Mumbai) म्हणून ओळखले जाते.

🏛️ बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC) — 

• बृहन्मुंबई महानगरपालिका ही भारतातील सर्वात श्रीमंत आणि महत्त्वाच्या महानगरपालिकांपैकी एक आहे. 

• तिचे कामकाज Brihanmumbai Municipal Corporation Act 1888 अंतर्गत चालते.

• महानगरपालिकेचे प्रशासकीय प्रमुख म्हणून 'महानगरपालिका आयुक्त' काम पाहतात, ज्यांची नियुक्ती राज्य सरकार करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• अश्विनी भिडे — BMC च्या पहिल्या महिला आयुक्त

• ओळख — “मुंबईची मेट्रो वुमन”

• BMC (बृहन्मुंबई महानगरपालिका) — भारतातील सर्वात महत्त्वाची/श्रीमंत महानगरपालिका

• 160+ वर्षांचा इतिहास — पहिली महिला आयुक्त (Historic Milestone)

• कायदा — Brihanmumbai Municipal Corporation Act 1888

Samrat Samprati

📚 Subject : GS - प्राचीन भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘सम्राट सम्प्रती’ प्रामुख्याने कोणत्या धर्माच्या प्रसारासाठी ओळखले जातात ?

1. जैन धर्म

2. बौद्ध धर्म

3. हिंदू धर्म

4. शीख धर्म

उत्तर : जैन धर्म

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी ‘महावीर जयंती’च्या निमित्ताने गुजरातमधील कोबा, गांधीनगर येथे ‘सम्राट सम्प्रती’ संग्रहालयाचे उद्घाटन केले.

👑 सम्राट सम्प्रती कोण होते ?

• सम्राट सम्प्रती हे मौर्य साम्राज्याचे पाचवे सम्राट होते.

• ते महान सम्राट अशोक यांचे नातू आणि सम्राट कुणाल यांचे पुत्र होते. 

• सम्राट अशोक यांच्या मृत्यूनंतर मौर्य साम्राज्य त्यांच्या नातवांमध्ये विभागले गेले, त्यामध्ये सम्राट सम्प्रती यांचाही समावेश होता.

📜 धार्मिक भूमिका आणि ओळख :

• मौर्य काळात विविध धर्मांना महत्त्व मिळाले होते.

• जसे चंद्रगुप्त मौर्य जैन धर्माशी, सम्राट अशोक बौद्ध धर्माशी संबंधित होते, तसेच सम्राट सम्प्रती हे जैन धर्माच्या प्रसारासाठी ओळखले जातात.

• सम्राट सम्प्रती यांना अनेकदा “जैन धर्माचे अशोक” (Jain Ashoka) असेही म्हटले जाते.

🛕 सम्राट सम्प्रती यांचे जैन धर्माच्या प्रसारातील योगदान :

• सम्राट सम्प्रती यांनी जैन धर्माचा प्रसार केवळ विचारांपुरता मर्यादित ठेवला नाही, तर त्याला भौतिक स्वरूप दिले.

• त्यांनी भारतातील अनेक भागांमध्ये जैन धर्म रुजवण्यासाठी सक्रिय प्रयत्न केले. 

• विशेषतः आंध्र प्रदेश, तमिळनाडू, कर्नाटक, महाराष्ट्र, गुजरात आणि राजस्थान या भागांमध्ये जैन धर्माचा प्रभाव वाढवण्यात त्यांची मोठी भूमिका होती.

• यासोबतच, परंपरागत जैन ग्रंथांनुसार त्यांनी सुमारे 1,25,000 नवीन जैन मंदिरे (Derasars) बांधली आणि 36,000 जुन्या मंदिरांचे पुनरुज्जीवन केले.

• यामुळे जैन धर्माला एक स्थिर आणि दृश्यमान ओळख मिळाली.

🌍 या संग्रहालयाचे महत्त्व :

• गांधीनगर येथील ‘सम्राट सम्प्रती संग्रहालय’ हे जैन इतिहास आणि संस्कृती जतन करण्यासाठी तयार करण्यात आले आहे.

• यामुळे -

👉 जैन धर्माच्या इतिहासाची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचेल

👉 सम्राट सम्प्रती यांच्या कार्याची जाणीव वाढेल

👉 सांस्कृतिक वारसा जपण्यास मदत होईल

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : सम्राट सम्प्रती

• सम्राट सम्प्रती — मौर्य सम्राट (सम्राटअशोक यांचे नातू)

• कालखंड — सु. 224–215 BCE

• धर्म — जैन धर्म (श्वेतांबर परंपरा)

• उपाधी — “जैन धर्माचे अशोक”

• कार्य — जैन धर्माचा व्यापक प्रसार

• मंदिरे — 1,25,000 नवीन + 36,000 पुनरुज्जीवित

Exercise Dweep Shakti

📚 Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'द्वीप शक्ती' (Dweep Shakti) सरावाबाबत खालीलपैकी योग्य विधान निवडा :

1. हा केवळ नौदलाचा सराव आहे

2. हा भारत-रशिया द्विपक्षीय सराव आहे.

3. हा त्रिसेवा संयुक्त लष्करी सराव आहे

4. हा भारत-जपान द्विपक्षीय सराव आहे.

उत्तर : हा त्रिसेवा संयुक्त लष्करी सराव आहे

📰 बातमी काय ?

• अलिकडेच भारतीय लष्कर, नौदल आणि वायुसेना या तिन्ही दलांनी मिळून 'द्वीप शक्ती' हा उच्च-तीव्रतेचा त्रि-सेवा (Tri-Service) सराव यशस्वीरित्या पूर्ण केला आहे. 

• या सरावातून सेना, नौदल आणि वायुसेना यांच्यातील समन्वय आणि बेट क्षेत्रांच्या संरक्षणाची क्षमता प्रभावीपणे प्रदर्शित झाली.

🤔 'द्वीप शक्ती' सराव म्हणजे काय ?

• ‘Dweep Shakti’ हा भारताचा एक मोठ्या प्रमाणावर होणारा त्रिसेवा (भारतीय लष्कर, नौदल आणि वायुसेना) संयुक्त सराव आहे. 

• या सरावाचा मुख्य उद्देश किनारी आणि बेट भागातील युद्धसज्जता तपासणे हा आहे. 

• विशेषतः दूरस्थ बेटांचे संरक्षण आणि जलद सैन्य तैनाती (rapid deployment) यावर भर दिला जातो.

📍 'द्वीप शक्ती' सराव कुठे आणि कोणाच्या नेतृत्वाखाली झाला ?

• आयोजक : हा सराव अंदमान आणि निकोबार कमांड (Andaman and Nicobar Command) च्या नेतृत्वाखाली आयोजित करण्यात आला होता.

• ठिकाण : अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह.

• महत्त्व : अंदमान आणि निकोबार कमांड ही भारतातील एकमेव थिएटर कमांड (Theater Command) आहे, जिथे तिन्ही दले एकाच नेतृत्वाखाली काम करतात.

⚙️ 'द्वीप शक्ती' सरावाची उद्दिष्टे आणि संकल्पना स्पष्टता : 

• या सरावाचा मुख्य हेतू म्हणजे तीनही दलांनी एकत्रितपणे काम करताना त्यांच्या समन्वय क्षमतेत वाढ करणे. 

• जल-स्थल (Amphibious) हल्ल्यांमध्ये अचूकता आणणे, 

• जलद प्रतिसाद यंत्रणा विकसित करणे आणि 

• वास्तविक युद्धस्थितीत एकसंध (Cohesive) दल म्हणून कार्य करणे - हे या सरावाचे केंद्रबिंदू आहेत.

🚀 'द्वीप शक्ती'  सरावाची वैशिष्ट्ये : 

• या सरावात समुद्रातून जमिनीवर सैनिक उतरवण्याचा (amphibious assault) सराव करण्यात आला. 

• समुद्री मार्गांवर नियंत्रण प्रस्थापित करण्यासाठी विविध ड्रिल्स घेतल्या गेल्या.

• किनाऱ्यावर टँक आणि बख्तरबंद वाहने उतरवून लॉजिस्टिक क्षमतांची चाचणी घेण्यात आली. 

• याशिवाय ड्रोन स्वार्मिंग आणि इलेक्ट्रॉनिक युद्ध प्रणालींचा वापर करून आधुनिक तंत्रज्ञानाचीही चाचणी घेण्यात आली. 

• युद्धभूमीवर किंवा कोणत्याही मोहिमेत जमीन, पाणी आणि आकाश या तिन्ही ठिकाणांहून काम करणाऱ्या दलांना एकमेकांशी एकाच वेळी (तातडीने) संपर्क साधता यावा आणि माहितीची देवाणघेवाण करता यावी, यासाठी विशेष सराव करण्यात आले.

🌍 'द्वीप शक्ती' सरावाचे महत्त्व : 

• हा सराव भारताच्या बेट क्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. 

• भारताची सागरी सीमा आणि विशेष आर्थिक क्षेत्राचे (Exclusive Economic Zone - EEZ) सुरक्षित ठेवण्यासाठी जलद प्रतिसाद देण्याची क्षमता यातून वाढते. 

• इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रातील वाढत्या स्पर्धेच्या पार्श्वभूमीवर हा सराव भारताची सागरी ताकद (maritime power) मजबूत करतो. 

• भारताच्या बेटांना 'अनसिंकेबल एअरक्राफ्ट कॅरियर्स' (कधीही न बुडणाऱ्या विमानवाहू नौका) मानले जाते; त्यांचे संरक्षण करण्याची भारताची तयारी यातून सिद्ध झाली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Exercise Dweep Shakti

• 'द्वीप शक्ती'— भारतीय लष्कर, नौदल आणि वायुसेना यांचा संयुक्त लष्करी सराव

• आयोजक — अंदमान आणि निकोबार कमांड

• स्थान — अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह

• मुख्य फोकस — बेट संरक्षण + जलद सैन्य तैनाती