NCERT Granted Deemed University Status

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) NCERT ला नुकताच कोणता दर्जा बहाल करण्यात आला आहे ?

1. स्वायत्त संस्था

2. अभिमत विद्यापीठ

3. केंद्रीय विद्यापीठ

4. राज्य विद्यापीठ

उत्तर : अभिमत विद्यापीठ (Deemed to be University)

📰 बातमी काय ? 

• केंद्र सरकारने राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला (NCERT) 'विशिष्ट श्रेणी' अंतर्गत 'अभिमत विद्यापीठ' (Institution deemed to be University under distinct category) म्हणून मान्यता दिली आहे. 

• यामुळे NCERT च्या शैक्षणिक अधिकारात मोठी वाढ झाली आहे.

⚙️ या दर्जानंतर काय बदल होणार आहेत ?

1)पदवी प्रदान करण्याचा अधिकार (Degree-Granting Authority):

• या नवीन दर्जामुळे आता NCERT आणि तिच्या 6 प्रादेशिक संस्था (Regional Institutes) स्वतंत्रपणे स्वतःचे पदवी, पदव्युत्तर आणि डॉक्टरेट (PhD) अभ्यासक्रम सुरू करू शकतील आणि विद्यार्थ्यांना अधिकृत पदव्या प्रदान करू शकतील.

2)नियामक अनुपालन (Regulatory Compliance):

• NCERT ला आपले सर्व शैक्षणिक कार्यक्रम विद्यापीठ अनुदान आयोग ( University Grants Commission - UGC) च्या मानकांनुसार आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) 2020 च्या उद्दिष्टांशी सुसंगत ठेवावे लागतील.

3) शैक्षणिक विस्तार आणि संशोधन :

• NCERT आता नवीन संशोधन प्रकल्प, पीएच.डी. कार्यक्रम आणि नाविन्यपूर्ण अभ्यासक्रम सुरू करण्यास बांधील आहे. 

• तसेच, UGC च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार ती भारताबाहेर (Offshore) किंवा देशात इतर ठिकाणी आपली उप-केंद्रे (campus) स्थापन करू शकते.

इतर महत्त्वाच्या अटी : 

• नफा न मिळवणे (Non-Profit) - ही संस्था कोणत्याही व्यावसायिक किंवा नफा मिळवण्याच्या हेतूने चालवल्या जाणाऱ्या क्रियाकलापांमध्ये सहभागी होऊ शकत नाही.

• मान्यता (Accreditation) - संस्थेला NAAC (National Assessment and Accreditation Council - NAAC) कडून संस्थात्मक मानांकन आणि National Board of Accreditation (NBA) कडून विशिष्ट कार्यक्रमांचे रेटिंग मिळवणे अनिवार्य आहे.

• राष्ट्रीय रँकिंग (NIRF) - आता NCERT ला दरवर्षी NIRF (National Institutional Ranking Framework) रँकिंगमध्ये सहभागी व्हावे लागेल.

• डिजिटल एकत्रीकरण (ABC) - संस्थेला 'ॲकॅडमिक बँक ऑफ क्रेडिट्स' (ABC) प्रणालीचा अवलंब करणे अनिवार्य आहे, ज्यामध्ये विद्यार्थ्यांचे क्रेडिट स्कोअर डिजिटल लॉकरमध्ये साठवले जातील.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : NCERT

• नवा दर्जा : केंद्र सरकारकडून 'अभिमत विद्यापीठ' (Deemed University) म्हणून मान्यता.

• अधिकार : स्वतःचे स्वतंत्र अभ्यासक्रम सुरू करणे आणि पदवी (Degree) देण्याचा अधिकार.

• व्याप्ती : NCERT मुख्यालय आणि त्यांच्या 6 प्रादेशिक संस्था (RIE) यांना दर्जा लागू.

• नियमन: UGC चे निकष आणि NEP 2020 शी सुसंगत कार्यप्रणाली अनिवार्य.

• मर्यादा: केवळ 'नफा-रहित' (Non-Profit) तत्त्वावर कामकाज; व्यावसायिक हेतूंना मनाई.

Jan Vishwas (Amendment of Provisions) Bill, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे, विधेयक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत मंजूर करण्यात आले तर हे विधेयक खालील पैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. आधार वापराबाबत कायदे तयार करणे.

2. परकीय गुंतवणुकीवर निर्बंध घालणे.

3. किरकोळ गुन्ह्यांचे गुन्हेगारी स्वरूप रद्द करणे

4. निवडणूकीची सर्व माहिती जनतेसाठी उपलब्ध करणे.

उत्तर : किरकोळ गुन्ह्यांचे गुन्हेगारी स्वरूप रद्द करणे.

📰 बातमी काय ?

• नागरिकांवरील कायदेशीर ओझे कमी करण्यासाठी आणि व्यवसायांना चालना देण्यासाठी मांडलेले 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 संसदेच्या दोन्ही सभागृहांत मंजूर केले आहे. 

• हे विधेयक 'कमीतकमी सरकार, जास्तीत जास्त शासन' (Minimum Government, Maximum Governance) या तत्त्वावर आधारित आहे.

📜 विधेयकाची पार्श्वभूमी आणि स्वरूप : 

• हे विधेयक 2025 च्या आवृत्तीचे सुधारित स्वरूप आहे. 

• श्री. तेजस्वी सूर्या यांच्या अध्यक्षतेखालील निवड समितीने (Select Committee) 80 केंद्रीय कायद्यांमध्ये बदल करण्याची शिफारस यात केली.

🎯 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 चा मुख्य उद्देश कोणता ?

• सुमारे 1,000 पेक्षा जास्त गुन्ह्यांचे उदात्तीकरण करणे (Rationalize) आणि किरकोळ चुकांसाठी असलेली तुरुंगवासाची शिक्षा रद्द करणे.

🛡️ 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 चे प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

1) गुन्हेगारीमुक्त (Decriminalization) : 

• अनेक तांत्रिक आणि किरकोळ स्वरूपाचे गुन्हे आता 'गुन्हेगारी' (Criminal) समजले जाणार नाहीत, तर ते 'दिवाणी' (Civil) स्वरूपाचे मानले जातील.

• उदाहरणार्थ - 'औषधे आणि सौंदर्य प्रसाधने कायदा, 1940' अंतर्गत काही उल्लंघनांसाठी पूर्वी तुरुंगवास व्हायचा. आता त्याऐवजी 1 लाख रुपये दंड किंवा जप्त केलेल्या मालाच्या तिप्पट किंमत मोजावी लागेल.

2) तुरुंगवासाची तरतूद रद्द करणे (Removal of Imprisonment) :

• अनेक जुन्या कायद्यांमधील कारावासाची शिक्षा काढून टाकून केवळ आर्थिक दंडाची तरतूद करण्यात आली आहे.

• उदाहरणार्थ - 'विद्युत कायदा, 2003' आणि 'भारतीय उत्तराधिकार कायदा, 1925' मधील किरकोळ गुन्ह्यांसाठी आता तुरुंगात जावे लागणार नाही.

3) कालबाह्य गुन्हे वगळणे (Omission of Redundant Offences) : 

• काही असे गुन्हे जे आजच्या काळात निरर्थक आहेत, ते पूर्णपणे काढून टाकण्यात आले आहेत.

• उदाहरणार्थ - दिल्ली पोलीस कायद्यांतर्गत खोटी 'फायर अलार्म' देणे किंवा मृत्यू-जन्माची नोंद वेळेत न करणे.

4) सुधारणेची संधी (Warnings and Notices) : 

• दंडात्मक कारवाई करण्यापूर्वी व्यावसायिक किंवा नागरिकांना स्वतःला सुधारण्याची संधी दिली जाईल.

• ऍडव्हायझरी (Advisories)- शिकाऊ उमेदवारी (Apprentices) कायदा, 1961' अंतर्गत पहिल्या चुकीसाठी फक्त सल्ला दिला जाईल.

• सुधारणा नोटीस (Improvement Notices)- 'लीगल मेट्रोलॉजी कायदा, 2009' अंतर्गत व्यवसायांना त्रुटी सुधारण्यासाठी ठराविक वेळ दिला जाईल.

5) दंडाची स्वयंचलित वाढ (Automatic Revision) :

• विधेयकानुसार, जर एखाद्या कायद्यात वेगळी तरतूद नसेल, तर किमान दंडाच्या रकमेत दर तीन वर्षांनी 10% वाढ आपोआप केली जाईल.

⚖️ यासाठी न्यायनिवाडा यंत्रणा कशी आहे ? (Adjudication Mechanism) - 

• दंड निश्चित करण्यासाठी विशेष 'अधिनिर्णय अधिकारी' (Adjudicating Officers) नेमले जातील. 

• त्यांच्या निर्णयाविरुद्ध अपील करण्यासाठी 'अपीलीय अधिकारी' देखील असतील, ज्यामुळे न्यायालयांवरील खटल्यांचा भार कमी होईल.

✍️ 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026 चे महत्त्व (Significance) : 

• Ease of Doing Business : किरकोळ तांत्रिक चुकांसाठी तुरुंगात जाण्याची भीती नसल्यामुळे उद्योजकता वाढेल.

• प्रशासकीय पारदर्शकता : ब्रिटीशकालीन कालबाह्य कायदे रद्द करून न्यायव्यवस्थेचे आधुनिकीकरण करणे.

• विश्वासावर आधारित शासन : सरकार आणि नागरिक यांच्यातील विश्वास वाढवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'जन विश्वास (तरतुदींमध्ये सुधारणा) विधेयक, 2026

• विधेयक — संसदेच्या दोन्ही सभागृहात मंजूर

• तत्त्व — Minimum Government, Maximum Governance

• कव्हरेज — 80 केंद्रीय कायदे

• तरतुदी — 1000+ गुन्ह्यांचे पुनरावलोकन

• मुख्य बदल — गुन्हेगारी → दिवाणी (Civil Penalty)

• तुरुंगवास — किरकोळ गुन्ह्यांसाठी रद्द

Kar Saathi

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'कर साथी' (Kar Saathi) या नुकत्याच चर्चेत असलेल्या प्लॅटफॉर्मबाबत खालील विधाने विचारात घ्या :

(अ) हा प्राप्तिकर विभागाने सुरू केलेला एक AI-आधारित डिजिटल सहाय्यक आहे.

(ब) हा प्लॅटफॉर्म नवीन 'प्राप्तिकर कायदा, 2025' च्या अंमलबजावणीसाठी मदत करतो.

वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत ?

1. फक्त अ 

2. फक्त ब 

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर

4. अ आणि ब दोन्ही चूक

उत्तर : अ आणि ब दोन्ही बरोबर

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या आयकर विभागाने (Income Tax Department) कर साथी (Kar Saathi) हा AI-आधारित (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) डिजिटल सहाय्यक प्लॅटफॉर्म सुरू केला आहे. 

🤔 कर साथी (Kar Saathi) म्हणजे काय ?

• ‘कर साथी’ हा आयकर विभागाचा एक एआय-चॅटबॉट (AI-Powered Chatbot) किंवा डिजिटल सहाय्यक (Digital Assistant) आहे. 

• तो करदात्यांसाठी एक One-Stop Platform म्हणून काम करतो, जिथे कर भरणे, माहिती मिळवणे, e-verification आणि तक्रार निवारण यांसारख्या सेवा एका ठिकाणी उपलब्ध होतात.

⚙️ कर साथीचे उद्दिष्टे : 

• या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश करदात्यांसाठी कर भरण्याची प्रक्रिया सोपी आणि पारदर्शक करणे हा आहे. 

• तसेच 24 तास (24×7) उपलब्ध असलेली AI-आधारित मदत देऊन करदात्यांचा अनुभव सुधारण्यावर भर दिला जातो. 

• नवीन 'प्राप्तिकर कायदा, 2025' (Income Tax Act, 2025) मध्ये सहज संक्रमण (Smooth Transition) व्हावे, हेही या उपक्रमाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

💻 ‘कर साथी’ कसे काम करते ?

• हा प्लॅटफॉर्म सुधारित आयकर पोर्टलवर उपलब्ध असून, करदात्यांना विविध सेवांची माहिती सहज मिळते. 

• कर विवरणपत्र (ITR) भरणे, कर कपात (Deductions), नोटीस, रिफंड, फॉर्म्स आणि Compliance यासंबंधी प्रश्नांची उत्तरे AI च्या माध्यमातून लगेच दिली जातात. यामुळे प्रक्रिया जलद आणि सोपी होते.

• मार्गदर्शन : करदात्यांच्या मदतीसाठी 2,200 पेक्षा जास्त 'FAQs' (नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न) तयार करण्यात आले आहेत.

🎯 ‘कर साथी’ उपक्रमाचे महत्त्व : 

• ‘कर साथी’ मुळे करदात्यांना दैनंदिन प्रश्नांसाठी मध्यस्थांवर अवलंबून राहावे लागत नाही. 

• तसेच हा उपक्रम भारतातील AI-आधारित डिजिटल शासन (Digital Governance) मजबूत करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. यामुळे प्रशासन अधिक पारदर्शक आणि नागरिक-केंद्रित बनते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Kar Saathi

• ‘कर साथी’ — आयकर विभागाचा कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित सहाय्यक

• उद्देश — कर भरणे (ITR) सुलभ करणे आणि करदात्यांना मदत

• 24×7 सेवा — कर संबंधित प्रश्नांना तत्काळ उत्तर

• नवीन आयकर कायदा 2025 — अंमलबजावणीसाठी सहाय्य

• वैशिष्ट्य — चॅटबॉटद्वारे स्वयंचलित मार्गदर्शन

• महत्त्व — डिजिटल शासन मजबूत करणे व करदात्यांचा अनुभव सुधारणा

Helium Gas

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र (Chemistry)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) हेलियम वायूचा सर्वात महत्त्वाचा उपयोग कोणत्या क्षेत्रात होतो ?

1. खत उत्पादन

2. MRI मशीन थंड ठेवण्यासाठी

3. अन्न प्रक्रिया

4. वस्त्रोद्योग

उत्तर : MRI मशीन थंड ठेवण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• 2026 मधील पश्चिम आशियातील भू-राजकीय संकटामुळे जागतिक स्तरावर हेलियम पुरवठा विस्कळीत झाला असून, भारताच्या आयात-आधारित अवलंबित्वामुळे आरोग्य, सेमीकंडक्टर आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रांवर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

हेलियम म्हणजे नेमकं काय ?

(What is Helium?)

• गुणधर्म : हेलियम हा रंगहीन, गंधहीन, चवहीन आणि ज्वलनशील नसलेला 'अभिजात वायू' (Noble Gas) आहे.

• वैशिष्ट्य : सर्व मूलद्रव्यांमध्ये हेलियमचा उत्कलनांक (Boiling Point) आणि द्रवणांक (Melting Point) सर्वात कमी आहे. त्यामुळे अत्यंत कमी तापमानातही (Absolute Zero) तो द्रव स्वरूपात राहू शकतो.

⚙️ हेलियम पृथ्वीवर कसा मिळतो ?

• विश्वात हायड्रोजननंतर आढळणारे हेलियम हे दुसरे सर्वात मुबलक मूलद्रव्य आहे. 

• मात्र, पृथ्वीवर हेलियम दुर्मिळ आहे, कारण त्याच्या कमी घनतेमुळे तो वातावरणातून निसटून अवकाशात जातो.

👉 निर्मिती - हेलियम कृत्रिमरित्या तयार करता येत नाही. 

• नैसर्गिक वायूचे LNG (Liquefied Natural Gas) मध्ये रूपांतर करण्याच्या 'क्रायोजेनिक प्रक्रिये' दरम्यान तो एक उप-उत्पादन (By-product) म्हणून मिळवला जातो.

🎯 हेलियमचे प्रमुख उपयोग :

1) आरोग्यसेवा (Healthcare) : MRI (मॅग्नेटिक रेझोनन्स इमेजिंग) मशीनमधील 'सुपरकंडक्टिंग मॅग्नेट' थंड ठेवण्यासाठी द्रव हेलियम वापरला जातो.

2) इंधन टाक्यांचे दाब नियंत्रण : रॉकेटमधील द्रव इंधन वापरले जात असताना, इंधनाच्या टाक्यांमधील रिकामा भाग भरण्यासाठी आणि दाब राखण्यासाठी हेलियमचा वापर होतो.

3) सिस्टम क्लीनिंग (Purging) : ज्वलनशील बाष्प काढून टाकण्यासाठी, इंधन वाहिन्या स्वच्छ करण्यासाठी याचा वापर होतो.

4) सेमीकंडक्टर : कॉम्प्युटर चिप्स बनवताना थंड वातावरण आणि निष्क्रिय वातावरण (Inert atmosphere) प्रदान करण्यासाठी.

5) फायबर ऑप्टिक्स : इंटरनेट केबल्ससाठी काचेचे तंतू तयार करताना वेगवान कूलिंग एजंट म्हणून.

6) खोल समुद्रातील डायव्हिंग : व्यावसायिक डायव्हर्स 'हेलिऑक्स' (हेलियम + ऑक्सिजन) चे मिश्रण वापरतात.

7) वैज्ञानिक संशोधन : पार्टिकल ॲक्सिलरेटर (उदा. Large Hadron Collider) मध्ये चुंबकीय तापमान नियंत्रित करण्यासाठी आणि अतिसूक्ष्म गळती (Leak Detection) शोधण्यासाठी.

🧪⚛️ हेलिअम (He) या मूलद्रव्याची मुख्य रासायनिक माहिती खालीलप्रमाणे आहे :

• अणुक्रमांक (Atomic Number): 2

• अणुभार (Atomic Mass): 4.0026 amu 

• संज्ञा (Symbol): He

• मूलद्रव्याचा प्रकार : अभिजात वायू' (Noble Gas)

• अणु रचना : याच्या केंद्रकात 2 प्रोटॉन आणि 2 न्यूट्रॉन असतात, तर बाह्य कक्षेत 2 इलेक्ट्रॉन असतात. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Helium

• हेलियम अणुक्रमांक (Atomic Number) — 2

• Helium — विश्वातील दुसरे सर्वात मुबलक मूलद्रव्य

• वैशिष्ट्य — सर्वात कमी उत्कलनांक (Boiling Point) आणि द्रवणांक (Melting Point)

• स्रोत — LNG रूपांतर क्रायोजेनिक प्रक्रिये' दरम्यान एक उप-उत्पादन म्हणून

• उपयोग — MRI मशीन थंड करण्यासाठी

• उद्योग — सेमीकंडक्टर + फायबर ऑप्टिक्स उत्पादनात

• अंतराळ — रॉकेटमधील इंधन टाक्यांचे दाब नियंत्रणासाठी

India’s Golden Canvas : ‘Yashoda-Krishna’ Fetches Record ₹167.2 Crore

📚 Subject : GS - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे लिलावात सर्वाधिक किमतीला विकली गेलेली 'यशोदा आणि कृष्ण' ही चित्रकला कोणत्या चित्रकाराची आहे ?

1. अबनिंद्रनाथ टागोर

2. एम. एफ. हुसेन

3. अमृता शेरगिल

4. राजा रवि वर्मा

उत्तर : राजा रवि वर्मा

📰 बातमी काय ?

• प्रसिद्ध चित्रकार राजा रवि वर्मा यांचे 'यशोदा आणि कृष्ण’ हे चित्र अलीकडे लिलावात ₹167.2 कोटींना विकले गेले. 

• त्यामुळे ते आधुनिक भारतीय कलेतील सर्वाधिक किमतीला विकले गेलेले चित्र ठरले.

🤔 राजा रवि वर्मा कोण होते ?

• राजा रवि वर्मा (1848–1906) हे भारतातील महान चित्रकारांपैकी एक होते. 

• त्यांना आधुनिक भारतीय कलेचे जनक (Father of Modern Indian Art) मानले जाते. 

• त्यांनी भारतीय विषयांना पाश्चात्य चित्रशैलीशी जोडून एक नवीन कलादृष्टी निर्माण केली.

🧾 जन्म व कौशल्य : 

• जन्म : राजा रवि वर्मा यांचा जन्म 1848 मध्ये त्रावणकोर (आताचे केरळ) येथील राजघराण्यात झाला.

• कौशल्य : त्यांनी तैलचित्रे (Oil Painting) आणि युरोपियन वास्तववाद (Realism) या तंत्रांचा अभ्यास केला, जो त्या काळी भारतीय कलाकारांसाठी अपरिचित होता.

🎨 कलेची वैशिष्ट्ये : 

• राजा रवि वर्मा यांनी युरोपियन तैलचित्र तंत्राचा (उदा. पर्स्पेक्टिव्ह आणि चियारोस्क्युरो) यांचा वापर करून भारतीय पुराणकथा आणि सामाजिक जीवन चित्रित केले. 

• त्यामुळे त्यांच्या चित्रांमध्ये वास्तववादीपणा आणि सौंदर्य दोन्ही दिसून येते.

🖨️ कलेचे लोकशाहीकरण :

• 1894 मध्ये त्यांनी लिथोग्राफिक प्रेस सुरू करून आपल्या चित्रांचे मोठ्या प्रमाणावर मुद्रित प्रती (oleographs) तयार केले.

• यामुळे कला केवळ उच्चभ्रू लोकांपुरती मर्यादित न राहता सर्वसामान्य भारतीयांच्या घराघरात पोहोचली.

• देवतांच्या प्रतिमांचे सुलभीकरण व सर्वमान्यता : राजा रवी वर्मा यांनी आपल्या कुंचल्यातून साकारलेली हिंदू देवी-देवतांची रूपे भारतीय लोकमानसावर इतकी खोलवर बिंबली आहेत की, आजही आपण जेव्हा देवांचे स्मरण करतो, तेव्हा डोळ्यांसमोर त्यांनी रेखाटलेली तीच चित्रे उभी राहतात.

🖼️ प्रमुख चित्रे :

• यशोदा आणि कृष्ण : 1890 च्या दशकात काढलेले मातृत्वाचे सुंदर चित्रण, ज्याने अलीकडेच विक्रीचा विक्रम मोडला.

• सरस्वती आणि लक्ष्मी : ज्ञान आणि संपत्तीच्या देवींची त्यांची ही चित्रे कॅलेंडर आर्टसाठी मानक ठरली.

• शकुंतला : महाभारतातील शकुंतला दुष्यंताची वाट पाहत मागे वळून पाहतानाचे प्रसिद्ध चित्र.

✍️ राजा रवि वर्मा यांच्या कार्याचे महत्त्व : 

• त्यांनी पारंपारिक भारतीय कला आणि आधुनिक युग यांच्यातील दरी सांधली, ज्याचा प्रभाव भारतीय चित्रपटसृष्टीवरही (उदाहरणार्थ- दादासाहेब फाळके) पडला.

• त्यामुळे राजा रवि वर्मा यांच्या कलाकृतींना त्यांच्या सांस्कृतिक मूल्यामुळे 'राष्ट्रीय संपत्ती' (National Treasure) म्हणून वर्गीकृत करण्यात आले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• 'यशोदा आणि कृष्ण’ चित्र : विक्रमी 167.2 कोटी रु.

• चित्रकार : राजा रवि वर्मा

• जन्म : त्रावणकोर (केरळ)

• ओळख : आधुनिक भारतीय कलेचे जनक

• विशेष : कलेचे लोकशाहीकरण करण्यासाठी लिथोग्राफिक प्रेसची स्थापना

Sadhna Saptah 2026

📚 Subject : GS - शासन व्यवहार (Governance), सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच ‘साधना सप्ताह 2026’ (Sadhna Saptah 2026) या देशव्यापी मोहिमेचा प्रारंभ करण्यात आला तर ही मोहिम खालील पैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. कृषी उत्पादन वाढवण्यासाठी

2. सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या क्षमता बांधणीसाठी

3. योग आणि आयुर्वेद विकासासाठी

4. महिल आरोग्य सेवा सुधारण्यासाठी

उत्तर : सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या क्षमता बांधणीसाठी

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी 'मिशन कर्मयोगी' अंतर्गत सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या कार्यक्षमतेत वाढ करण्यासाठी 'साधना सप्ताह 2026' या देशव्यापी मोहिमेचा प्रारंभ केला आहे.

🤔 ‘साधना सप्ताह 2026’ म्हणजे काय ?

• हा केंद्र सरकारच्या कार्मिक आणि प्रशिक्षण विभागामार्फत (Department of Personnel and Training - DoPT) राबवला जाणारा एक आठवडाभराचा राष्ट्रीय क्षमता बांधणी कार्यक्रम आहे. 

• केंद्रीय मंत्रालये, विभाग, संस्था आणि राज्य सरकारांमधील सनदी सेवक (Civil Servants) यामध्ये सहभागी होतात.

• हा कार्यक्रम 'मिशन कर्मयोगी' या राष्ट्रीय कार्यक्रमाचा एक भाग आहे.

⚙️ ‘साधना सप्ताह 2026’ चे उद्दिष्टे : 

• नागरी सेवकांची कार्यक्षमता, कौशल्ये आणि निर्णयक्षमता वाढवणे.

• “विकसित भारत” या दृष्टीकोनाशी सुसंगत अशी प्रशासन व्यवस्था तयार करणे आणि 

• भविष्यासाठी सज्ज आणि 'नागरिक-केंद्रित' प्रशासन घडवणे. हे या मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्टे आहेत.

💻 ‘साधना सप्ताह 2026’ कार्यक्रमाची रचना : 

1) सहभाग - या उपक्रमात देशभरातील केंद्र आणि राज्य अशा दोन्ही स्तरांवरील अधिकारी सहभागी होतात, त्यामुळे प्रशासनात एकसमान दृष्टिकोन तयार होतो. 

2) iGOT प्लॅटफॉर्मचा वापर - प्रशिक्षणासाठी iGOT Karmayogi या डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर केला जातो, ज्यामुळे ऑनलाइन आणि सतत शिक्षणाची सुविधा मिळते. 

3) विविध विषयांचे प्रशिक्षण - 

• या कार्यक्रमात वर्तनात्मक (Behavioural), कार्यात्मक (Functional) आणि विषय-विशिष्ट (Domain) असे विविध प्रकारचे कोर्सेस समाविष्ट आहेत. 

• याशिवाय तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), प्रशासन सुधारणा आणि भारतीय ज्ञान प्रणाली यांसारख्या भविष्योन्मुख विषयांवरही विशेष भर दिला जातो.

✍️ ‘साधना सप्ताह 2026’ उपक्रमाचे महत्त्व : 

• हा उपक्रम प्रशासन अधिक कार्यक्षम आणि उत्तरदायी बनवण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. 

• प्रशिक्षित आणि कौशल्यपूर्ण सनदी अधिकारी असल्यास शासन सेवा अधिक वेगाने आणि पारदर्शकपणे नागरिकांपर्यंत पोहोचतात. 

• त्यामुळे नागरिक-केंद्रित (Citizen-Centric) प्रशासनाची संकल्पना अधिक मजबूत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ‘साधना सप्ताह 2026’

• योजना : मिशन कर्मयोगी अंतर्गत

• विभाग : DoPT (कार्मिक आणि प्रशिक्षण विभाग).

• मुख्य उद्दिष्टे : भविष्यासाठी सज्ज आणि 'नागरिक-केंद्रित' प्रशासन घडवणे

• सहभाग : केंद्र आणि राज्य सरकारांमधील सनदी सेवक 

Who is the first woman commissioner of BMC ?

📚 Subject : GS - नियुक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (BMC) इतिहासात पहिल्या महिला महानगरपालिका आयुक्त (Municipal Commissioner) म्हणून कोणाची नियुक्ती झाली ?

1. स्मिता सभरवाल

2. दुर्गा शक्ती नागपाल

3. इरा सिंघल

4. अश्विनी भिडे

उत्तर : अश्विनी भिडे

📰 बातमी काय ?

• भारतीय प्रशासकीय सेवेतील (IAS) वरिष्ठ अधिकारी अश्विनी भिडे (Ashwini Bhide) यांची बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (BMC) महानगरपालिका आयुक्त म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे. 

• या नियुक्तीमुळे त्या BMC च्या 160 वर्षांच्या इतिहासातील पहिल्या महिला आयुक्त ठरल्या, ज्यामुळे हा एक ऐतिहासिक टप्पा मानला जातो.

🤔 BMC आयुक्त पदाचे महत्त्व काय आहे ?

• महानगरपालिका आयुक्त हे शहर प्रशासनाचे प्रमुख अधिकारी असतात. 

• मुंबईसारख्या मोठ्या महानगरात हे पद अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते, कारण शहरातील पायाभूत सुविधा, स्वच्छता, वाहतूक व्यवस्थापन, आपत्ती व्यवस्थापन आणि नागरिकांना दिल्या जाणाऱ्या सेवा या सर्व जबाबदाऱ्या या पदावर असतात.

✍️ अश्विनी भिडे यांचा प्रशासकीय प्रवास : 

• अश्विनी भिडे यांनी महाराष्ट्रातील विविध महत्त्वाच्या पदांवर काम केले आहे. 

• त्यांनी कोल्हापूरपासून आपल्या सेवेला सुरुवात केली आणि नागपूर व सिंधुदुर्ग जिल्हा परिषदांच्या CEO म्हणूनही काम केले. 

• तसेच त्यांनी मुंबई महानगर क्षेत्र विकास प्राधिकरण (MMRDA) येथे अतिरिक्त आयुक्त (Additional Commissioner) म्हणून काम केले आहे. 

• त्या मुख्यमंत्री कार्यालयात अतिरिक्त मुख्य सचिव (Additional Chief Secretary) पदावरही कार्यरत होत्या.

🚇 मुंबईची मेट्रो वुमन' (“Metro Woman of Mumbai”) का म्हटले जाते ?

• अश्विनी भिडे या मुंबई मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (MMRC) च्या प्रमुख म्हणूनही काम पाहत आहेत. 

• त्यांच्या नेतृत्वाखाली मुंबईतील पहिल्या भूमिगत मेट्रो कॉरिडॉर (कुलाबा ते सीप्झ) चे काम अत्यंत प्रभावीपणे राबवण्यात आले.

• त्यामुळे अश्विनी भिडे यांना मुंबईची मेट्रो वुमन' (Metro Woman of Mumbai) म्हणून ओळखले जाते.

🏛️ बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC) — 

• बृहन्मुंबई महानगरपालिका ही भारतातील सर्वात श्रीमंत आणि महत्त्वाच्या महानगरपालिकांपैकी एक आहे. 

• तिचे कामकाज Brihanmumbai Municipal Corporation Act 1888 अंतर्गत चालते.

• महानगरपालिकेचे प्रशासकीय प्रमुख म्हणून 'महानगरपालिका आयुक्त' काम पाहतात, ज्यांची नियुक्ती राज्य सरकार करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• अश्विनी भिडे — BMC च्या पहिल्या महिला आयुक्त

• ओळख — “मुंबईची मेट्रो वुमन”

• BMC (बृहन्मुंबई महानगरपालिका) — भारतातील सर्वात महत्त्वाची/श्रीमंत महानगरपालिका

• 160+ वर्षांचा इतिहास — पहिली महिला आयुक्त (Historic Milestone)

• कायदा — Brihanmumbai Municipal Corporation Act 1888

Samrat Samprati

📚 Subject : GS - प्राचीन भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘सम्राट सम्प्रती’ प्रामुख्याने कोणत्या धर्माच्या प्रसारासाठी ओळखले जातात ?

1. जैन धर्म

2. बौद्ध धर्म

3. हिंदू धर्म

4. शीख धर्म

उत्तर : जैन धर्म

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी ‘महावीर जयंती’च्या निमित्ताने गुजरातमधील कोबा, गांधीनगर येथे ‘सम्राट सम्प्रती’ संग्रहालयाचे उद्घाटन केले.

👑 सम्राट सम्प्रती कोण होते ?

• सम्राट सम्प्रती हे मौर्य साम्राज्याचे पाचवे सम्राट होते.

• ते महान सम्राट अशोक यांचे नातू आणि सम्राट कुणाल यांचे पुत्र होते. 

• सम्राट अशोक यांच्या मृत्यूनंतर मौर्य साम्राज्य त्यांच्या नातवांमध्ये विभागले गेले, त्यामध्ये सम्राट सम्प्रती यांचाही समावेश होता.

📜 धार्मिक भूमिका आणि ओळख :

• मौर्य काळात विविध धर्मांना महत्त्व मिळाले होते.

• जसे चंद्रगुप्त मौर्य जैन धर्माशी, सम्राट अशोक बौद्ध धर्माशी संबंधित होते, तसेच सम्राट सम्प्रती हे जैन धर्माच्या प्रसारासाठी ओळखले जातात.

• सम्राट सम्प्रती यांना अनेकदा “जैन धर्माचे अशोक” (Jain Ashoka) असेही म्हटले जाते.

🛕 सम्राट सम्प्रती यांचे जैन धर्माच्या प्रसारातील योगदान :

• सम्राट सम्प्रती यांनी जैन धर्माचा प्रसार केवळ विचारांपुरता मर्यादित ठेवला नाही, तर त्याला भौतिक स्वरूप दिले.

• त्यांनी भारतातील अनेक भागांमध्ये जैन धर्म रुजवण्यासाठी सक्रिय प्रयत्न केले. 

• विशेषतः आंध्र प्रदेश, तमिळनाडू, कर्नाटक, महाराष्ट्र, गुजरात आणि राजस्थान या भागांमध्ये जैन धर्माचा प्रभाव वाढवण्यात त्यांची मोठी भूमिका होती.

• यासोबतच, परंपरागत जैन ग्रंथांनुसार त्यांनी सुमारे 1,25,000 नवीन जैन मंदिरे (Derasars) बांधली आणि 36,000 जुन्या मंदिरांचे पुनरुज्जीवन केले.

• यामुळे जैन धर्माला एक स्थिर आणि दृश्यमान ओळख मिळाली.

🌍 या संग्रहालयाचे महत्त्व :

• गांधीनगर येथील ‘सम्राट सम्प्रती संग्रहालय’ हे जैन इतिहास आणि संस्कृती जतन करण्यासाठी तयार करण्यात आले आहे.

• यामुळे -

👉 जैन धर्माच्या इतिहासाची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचेल

👉 सम्राट सम्प्रती यांच्या कार्याची जाणीव वाढेल

👉 सांस्कृतिक वारसा जपण्यास मदत होईल

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : सम्राट सम्प्रती

• सम्राट सम्प्रती — मौर्य सम्राट (सम्राटअशोक यांचे नातू)

• कालखंड — सु. 224–215 BCE

• धर्म — जैन धर्म (श्वेतांबर परंपरा)

• उपाधी — “जैन धर्माचे अशोक”

• कार्य — जैन धर्माचा व्यापक प्रसार

• मंदिरे — 1,25,000 नवीन + 36,000 पुनरुज्जीवित