ISRO's 'MITRA' mission

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) एप्रिल 2026 मध्ये 'मित्रा' (MITRA) ही विशेष मोहीम खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी आयोजित केली ?

1. श्रीहरीकोटा, आंध्र प्रदेश

2. थुंबा, केरळ

3. जयपूर, राजस्थान

4. लेह, लडाख

उत्तर : लेह, लडाख

📰 बातमी काय ? 

• भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) 2 ते 9 एप्रिल 2026 या कालावधीत लेह (लडाख) येथे 'मित्रा' (MITRA) मोहिमेचे आयोजन केले आहे. 

• मानवी अंतराळ मोहिमांमधील सुरक्षा आणि कामगिरी तपासण्यासाठी ही एक महत्त्वाची चाचणी आहे.

🔍 'मित्रा' (MITRA) मोहीम नक्की काय आहे ?

• MITRA पूर्ण नाव : मॅपिंग ऑफ इंटरऑपरेबल ट्रेड्स अँड रिस्पॉन्स असेसमेंट (Mapping of Interoperable Traits and Response Assessment).

• स्थळ : लेह, लडाख (समुद्रसपाटीपासून सुमारे 3,500 मीटर उंचीवर).

🧐 लेह-लडाखची निवड का ? (Scientific Reason)

• लेह हे समुद्रसपाटीपासून सुमारे 3,500 मीटर उंचीवर आहे.

• येथील वातावरणामध्ये 'अल्प प्राणवायू' (Hypoxia), कडाक्याची थंडी आणि विलगता (Isolation) असते, जी अंतराळातील परिस्थितीशी जुळती मिळती आहे.

• म्हणूनच वैज्ञानिक भाषेत याला मानवी अंतराळ उड्डाणासाठी 'नैसर्गिक अनुरूप' (Natural Analogue) असे म्हटले जाते.

🎯 मोहिमेची मुख्य उद्दिष्टे (Main Objectives) :

🛰️ संवाद चाचणी : अंतराळवीर आणि 'ग्राउंड टीम' (Ground Teams) मधील समन्वय तपासणे.

🧠 निर्णयक्षमता : तणाव आणि एकाकीपणात मानवी निर्णय घेण्याच्या क्षमतेचे मूल्यमापन करणे.

🤝 सांघिक कार्य : टीम म्हणून काम करण्याची क्षमता आणि कामगिरीवर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास करणे.

🎓 प्रशिक्षण : गगनयान मोहिमेसाठी मानवी घटकांवर आधारित प्रशिक्षण धोरणे विकसित करणे.

🤝 सहकार्य आणि संघटना (Collaboration)

• डिझाइन : ही मोहीम ISRO आणि 'इन्स्टिट्यूट ऑफ एरोस्पेस मेडिसिन' (भारतीय हवाई दल) यांनी संयुक्तपणे राबवली आहे.

🇮🇳 गगनयान मोहिमेसाठी महत्त्व (Significance for Gaganyaan)

'गगनयान' ही भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम आहे. त्यादृष्टीने 'मित्रा' मोहिमेतून मिळणारा डेटा खालील बाबींसाठी निर्णायक ठरेल:

1. मानवी अनुकूलन : तणाव आणि एकाकीपणात अंतराळवीर स्वतःला कसे जुळवून घेतात ?

2. कामगिरी : शारीरिक आणि 'संज्ञानात्मक कामगिरी' (Cognitive Performance) कशी राहते ?

3. भूमिका वाटप : अंतराळवीरांच्या निवडीसाठी आणि त्यांच्या जबाबदाऱ्या ठरवण्यासाठी या माहितीचा वापर होईल.

🚀 गगनयान मोहिमे बद्दल रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• गगनयान : भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम, ज्यामध्ये 3 अंतराळवीरांना 400 किमी कक्षेत 3 दिवसांसाठी पाठवले जाणार आहे.

• LVM3 रॉकेट : या मोहिमेसाठी LVM3 हे प्रक्षेपक वाहन वापरले जाईल.

• या मोहिमेच्या यशानंतर भारत मानवी अंतराळ मोहिमा राबवणारा जगातील 4 था देश ठरेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• मोहीम : मित्रा (MITRA) 

• उद्देश : अंतराळात मानवी प्रतिसाद अभ्यास करणे

• स्थळ : लेह, (लडाख)

• सहकार्य : इस्रो + भारतीय हवाई दल

World Homoeopathy Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक होमिओपॅथी दिन केव्हा साजरी करतात ? 

1. 26 फेब्रुवारी

2. 20 मार्च 

3. 10 एप्रिल 

4. 24 एप्रिल

उत्तर : 10 एप्रिल 

📰 बातमी काय ?

• जगभरात दरवर्षी 10 एप्रिल या दिवशी जागतिक होमिओपॅथी दिन साजरी करतात. 

• 10 एप्रिल रोजी होमिओपॅथीचे जनक डॉ. सॅम्युअल हॅनेमन (Dr. Samuel Hahnemann) यांचा जन्म झाला.

• त्यांचा जन्मदिवस हा जागतिक होमिओपॅथी दिन म्हणून साजरा केला जातो. 

🧐 होमिओपॅथिक म्हणजे काय ? 

• होमिओपॅथी (Homeopathy) हा शब्द दोन ग्रीक शब्दांपासून बनलेला आहे, होमिओज् (Homois) म्हणजे सारखा आणि पॅथोज् (Pathos) म्हणजे पीडित.

• होमिओपॅथी पद्धतीला ‘समचिकित्सा पद्धती’ असेही म्हणतात. 

• या उपचारपद्धतीचे सूत्र ‘सिमिलिया सिमिलिबस क्युरेंटर’ (Similia Similibus Curentur) म्हणजेच ‘काट्याने काटा काढणे’ हे आहे.

• होमिओपॅथिकनुसार, शरीरात स्वतःला बरे करण्याची क्षमता असते.

• होमिओपॅथी ही जगातील दुसरी सर्वात मोठी वैद्यकीय प्रणाली आहे.

• होमिओपॅथिक औषध पद्धतीच्या तत्त्वानुसार, होमिओपॅथिक औषधे शरीराची स्व-उपचार क्षमता वाढवतात.

• यामध्ये, रोगाची लक्षणे शरीराकडून पुन्हा निरोगी होण्यासाठी मिळालेली प्रतिक्रिया मानली जातात.

• होमिओपॅथी रुग्णाची जीवनशैली सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित करते.

• ही पद्धत कोणत्याही दुष्परिणामांशिवाय उपचार मानली जाते.

• होमिओपॅथिक औषधे प्राणी, वनस्पती, खनिज आणि इतर नैसर्गिक पदार्थांच्या अवशेषांपासून तयार केली जातात.

👨‍⚕️ डॉ. सॅम्युअल हॅनेमन यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• Dr. Samuel Hahnemann

• डॉ. सॅम्युअल हॅनिमन हे जर्मन वैद्य आणि रसायनशास्त्रज्ञ होते.

• त्यांचा जन्म 10 एप्रिल 1755 रोजी जर्मनी मध्ये झाला. 

• डॉ. सॅम्युअल हॅनिमन यांनी होमिओपॅथीचा सिद्धांत विकसित केला आणि या पद्धतीचा प्रसार करण्यासाठी आपले आयुष्य समर्पित केले. 

• डॉ. सॅम्युअल हॅनिमन यांना होमिओपॅथी या चिकित्सा पद्धतीचे जनक मानले जाते.

• त्यांचा 'ऑर्गॅनॉन ऑफ मेडिसिन' (Organon of Medicine) हा अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ आजही जगभरातील होमियोपॅथीचे उपचार करणाऱ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरतो.

• डॉ. सॅम्युअल हॅनिमन यांच्या कार्याचा स न्मान करण्यासाठी दरवर्षी त्यांचा जन्मदिवस 10 एप्रिल हा जागतिक होमिओपॅथी दिवस म्हणून साजरा करण्यात येतो. 

📜 भारतातील होमियोपॅथीचा इतिहास : 

• भारताला 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीला होमियोपॅथीची ओळख झाली, तीच तिच्या हळूहळू विस्ताराची सुरुवात ठरली.

• सन 1810 च्या आसपास, सॅम्युअल हॅनेमान यांचे शिष्य जॉन मार्टिन होनिगबर्गर यांनी भारतात वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला. 

• 1839 मध्ये त्यांनी महाराजा रणजीत सिंग यांच्यावर केलेल्या यशस्वी उपचारामुळे उच्चभ्रू तसेच सामान्य जनतेमध्येही या उपचारपद्धतीचा अंगिकार करण्यात मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली.

🎯 स्वातंत्र्योत्तर काळात, भारत सरकारने होमियोपॅथीला संस्थात्मक स्वरूप देण्यासाठी उचललेली पावले पुढीलप्रमाणे - 

• 1973 : केंद्रीय होमिओपॅथी परिषदेची (Central Council of Homoeopathy) स्थापना करण्यात आली.

• 1978 : होमियोपॅथी संशोधनासाठी केंद्रीय परिषदेची (Central Council for Research in Homoeopathy) स्थापना करण्यात आली.

✍️ या उपक्रमांमुळे या क्षेत्रातील नियमन, शिक्षण आणि संशोधनाच्या कामाला अधिक बळकटी मिळाली आहे.

🏛️ सेंट्रल कौन्सिल फॉर रिसर्च इन होमियोपॅथी : 

🏛️ Central Council for Research in Homoeopathy (CCRH) : 

• नवी दिल्ली येथील सेंट्रल कौन्सिल फॉर रिसर्च इन होमियोपॅथी, वैद्यकीय पद्धती अधिक मजबूत करण्यासाठी आणि होमिओपॅथीच्या जागतिक स्वीकृतीला पाठिंबा देण्यासाठी वैज्ञानिक आणि नैतिक संशोधनाला प्रोत्साहन देते. 

• भारतभरातील 33 संस्था/युनिट्सच्या नेटवर्कद्वारे होमिओपॅथीमधील वैज्ञानिक संशोधन केले जाते.

🎯2026 साठी जागतिक होमियोपॅथी दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• "शाश्वत आरोग्यासाठी होमियोपॅथी" (Homoeopathy for Sustainable Health) ही 2026 च्या जागतिक होमियोपॅथी दिनाची मुख्य संकल्पना आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• जागतिक होमिओपॅथी दिन — 10 एप्रिल

• कारण — डॉ. सॅम्युअल हॅनेमन यांचा जन्मदिवस

• डॉ. सॅम्युअल हॅनेमन — जर्मन वैद्य व रसायनशास्त्रज्ञ

• जन्म — 10 एप्रिल 1755 (जर्मनी)

• ओळख — होमिओपॅथीचे जनक

• ग्रंथ — Organon of Medicine

• होमिओपॅथी — जगातील दुसरी सर्वात मोठी वैद्यकीय प्रणाली



Now Andhra Pradesh will have only one capital..

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे, विधेयक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) लोकसभेने संमत केलेल्या 'आंध्र प्रदेश पुनर्रचना (सुधारणा) विधेयक, 2026' या विधेयकानुसार, आंध्र प्रदेशची एकमेव आणि कायमस्वरूपी राजधानी म्हणून कोणत्या शहराला घोषित करण्यात आले आहे ?

1. विशाखापट्टणम

2. कर्नूल

3. हैदराबाद

4. अमरावती

उत्तर : अमरावती

📰 बातमी काय ?

• लोकसभेने 'आंध्र प्रदेश पुनर्रचना (सुधारणा) विधेयक, 2026' संमत केले आहे. 

• यानुसार, अमरावती ही आंध्र प्रदेशची एकमेव आणि कायमस्वरूपी राजधानी म्हणून घोषित करण्यात आली आहे.

• ही तरतूद भविष्यातील राजकीय बदलांपासून राजधानीचा दर्जा सुरक्षित ठेवते.

⚖️ कायद्यात नेमका बदल काय झाला ? 

• हे विधेयक आंध्र प्रदेश पुनर्रचना कायदा, 2014 (Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014) मधील कलम 5 (Section 5) मध्ये दुरुस्ती करते.

• मूळ कायद्यानुसार हैदराबाद ही 10 वर्षांपर्यंत आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणाची संयुक्त राजधानी होती.

• आता या दुरुस्तीमुळे “अमरावती” या शहराचा स्पष्ट उल्लेख कायद्यात करण्यात आला आहे, ज्यामुळे तिचा कायमस्वरूपी राजधानीचा दर्जा निश्चित झाला आहे.

🏛️ ‘3 राजधानी’ प्रस्ताव रद्द झाला -

• पूर्वी आंध्र प्रदेश सरकारने तीन राजधानींचा प्रस्ताव मांडला होता:

1. विशाखापट्टणम – कार्यकारी राजधानी

2. कर्नूल – न्यायिक राजधानी

3. अमरावती – विधायी राजधानी

✍️ परंतु नवीन कायद्यामुळे हा प्रस्ताव पूर्णपणे रद्द झाला आणि अमरावती ही एकमेव राजधानी ठरली.

⏳ Retrospective Effect लागू ?

• या कायद्याला 2 जून 2024 पासून मागील तारखेपासून (Retrospective Effect) लागू मानले जाईल.

• ही तारीख महत्त्वाची आहे कारण याच दिवशी हैदराबादची 10 वर्षांची संयुक्त राजधानी म्हणून असलेली मुदत संपली होती.

📜 ऐतिहासिक आणि घटनात्मक महत्त्व : 

• स्वतंत्र भारताच्या इतिहासात प्रथमच संसदेमार्फत एखाद्या विशिष्ट शहराला राज्याची कायमस्वरूपी राजधानी घोषित करण्यासाठी स्वतंत्र विधेयक आणले गेले आहे.

• हा निर्णय 2014 च्या राज्य विभाजनानंतर निर्माण झालेल्या 'तीन राजधान्यांच्या' प्रस्तावाला पूर्णविराम देतो.

🎯 या निर्णयाचे महत्त्व काय ?

• या विधेयकामुळे आंध्र प्रदेशमध्ये राजधानीच्या प्रश्नावर स्थिरता निर्माण झाली आहे.

• राजकीय बदलांमुळे राजधानी बदलण्याचा प्रश्न आता उद्भवणार नाही, त्यामुळे प्रशासनिक सातत्य आणि गुंतवणुकीसाठी स्थिर वातावरण तयार होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• विधेयक : 'आंध्र प्रदेश पुनर्रचना (सुधारणा) विधेयक, 2026' 

• राजधानी: अमरावती (कायमस्वरूपी)

• लागू तारीख: 2 जून 2024 (Retrospective)

• वैशिष्ट्य: संसदेमार्फत राजधानी निश्चित करणारा पहिला कायदा

Universal Parsi Registration Drive

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) 'जियो पारशी' (Jiyo Parsi) या योजनेचा मुख्य उद्देश कोणता आहे ?

1. पारशी तरुणांना कौशल्य प्रशिक्षण देणे.

2. पारशी समुदायातील वयोवृद्धांना पेन्शन देणे.

3. भारतातील पारशी समुदायाची घटती लोकसंख्या रोखणे.

4. पारशी मंदिरांच्या संवर्धनासाठी निधी देणे.

उत्तर : भारतातील पारशी समुदायाची घटती लोकसंख्या रोखणे.

📰 बातमी काय ?

• अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाने (Ministry of Minority Affairs) मुंबईत आयोजित केलेल्या 'सार्वत्रिक पारशी नोंदणी मोहिमे'ला (Universal Parsi Registration Drive) पारशी समुदायाकडून उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला.

• या विशेष शिबिरात 'जियो पारशी' (Jiyo Parsi) योजनेअंतर्गत सुमारे 300 हून अधिक नवीन नोंदणी करण्यात आल्या.

'सार्वत्रिक पारशी नोंदणी मोहिमे संदर्भातमहत्वाचे मुद्दे (Key Points) :

• आयोजक - केंद्रीय अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालय आणि बॉम्बे पारशी पंचायत (BPP) यांच्या संयुक्त विद्यमाने हे आयोजन करण्यात आले होते.

• उद्देश - पारशी समुदायातील जास्तीत जास्त लोकांना सरकारी योजनांचा लाभ मिळवून देणे आणि त्यांच्या लोकसंख्येच्या समस्यांवर तोडगा काढणे.

• उपक्रम - या मोहिमेत पात्र लाभार्थ्यांची 'जियो पारशी' पोर्टलवर नोंदणी करण्यात आली आणि त्यांना योजनेची माहिती देण्यात आली.

🧬 ‘जियो पारशी’ योजना म्हणजे काय ? योजना केव्हा सुरू करण्यात आली ?

• ‘जियो पारशी’ ही केंद्र सरकारची एक महत्त्वाची योजना असून तिचा मुख्य उद्देश भारतातील पारशी समाजाची घटणारी लोकसंख्या स्थिर ठेवणे आणि वाढवणे हा आहे.

• यासाठी वैज्ञानिक उपाययोजना आणि आरोग्य सहाय्याद्वारे पारशी लोकसंख्या वाढीस चालना दिली जाते.

• सुरुवात - ही योजना 2013–14 मध्ये सुरू करण्यात आली.

• स्वरूप - ही एक केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme) आहे. (म्हणजे १००% केंद्र सरकारद्वारे वित्तपुरवठा).

योजनेचे 3 प्रमुख घटक पुढीलप्रमाणे : 

1) वैद्यकीय सहाय्य (Medical Assistance) - वंध्यत्व उपचार (infertility treatment) आणि गर्भधारणेसंबंधित काळजीसाठी विशेष वैद्यकीय सहाय्य दिले जाते.

2) आरोग्य व समुदाय सहाय्य (Health of Community) - बालसंगोपन आणि वृद्ध व्यक्तींच्या देखभालीसाठी आर्थिक मदत उपलब्ध करून दिली जाते.

3) जनजागृती (Advocacy) - समाजामध्ये जागरूकता वाढवण्यासाठी तसेच लवकर विवाह आणि एकापेक्षा जास्त मुलांसाठी प्रोत्साहन यासाठी समुपदेशन, जनजागृती मोहीम आणि संपर्क कार्यक्रम राबवले जातात.

🎯 ही मोहीम का महत्त्वाची आहे ?

• पारशी समाजाची लोकसंख्या सातत्याने घटत असल्याने ही योजना त्यांच्या अस्तित्वासाठी महत्त्वाची ठरते.

• या नोंदणी मोहिमेमुळे पात्र लाभार्थ्यांना योजनांचा थेट फायदा मिळतो आणि सरकारला अंमलबजावणी अधिक प्रभावीपणे करता येते.

• यामुळे पारशी समाजाचा सांस्कृतिक वारसा जतन करण्यास मदत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• योजनेचे नाव - जियो पारशी योजना

• प्रारंभ - 2013–14

• उद्दिष्ट - पारशी लोकसंख्या वाढवणे

• सहाय्य - वैद्यकीय + आर्थिक + समुपदेशन

• अंमलबजावणी - अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय

• योजनेचे स्वरूप - केंद्रीय क्षेत्र योजना

India Conducted First BRICS Youth Coordination Meeting 2026

📚 Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताच्या अध्यक्षतेखाली पार पडलेल्या पहिल्या 'BRICS युवा समन्वय बैठक 2026' चे आयोजन कोणत्या मंत्रालयाने केले ?

1. परराष्ट्र मंत्रालय

2. गृह मंत्रालय

3. युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय

4. शिक्षण मंत्रालय

उत्तर : युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय 

📰 बातमी काय ?

• भारताने आपल्या BRICS अध्यक्षपदाच्या (Chairship) काळात पहिली 'BRICS युवा समन्वय बैठक (BRICS Youth Coordination Meeting) आभासी (virtual) पद्धतीने आयोजित केली. 

• या बैठकीद्वारे BRICS देशांमधील युवक सहकार्याला नवी सुरुवात मिळाली.

🤔 ही बैठक का महत्त्वाची आहे ?

• ही बैठक युवकांमधील सहकार्य, नवोपक्रम (Innovation) आणि शाश्वत विकास (Sustainability) यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी आयोजित करण्यात आली. 

• विविध BRICS देशांतील प्रतिनिधींनी सहभाग घेतल्यामुळे भविष्यातील संयुक्त उपक्रमांसाठी दिशा निश्चित करण्यात मदत झाली.

🏛️ आयोजन व थीम :

• आयोजक - ही बैठक युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार. (Ministry of Youth Affairs and Sports) यांच्या अंतर्गत आयोजित करण्यात आली.

• मुख्य संकल्पना (Theme) - “ लवचिकता, नाविन्य, सहकार्य आणि शाश्वततेसाठी बांधणी .” (Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability)

⚙️ 'BRICS युथ ट्रॅक 2026' (BRICS Youth Track 2026) — 

• या बैठकीत भारताने BRICS Youth Track 2026 साठीचा रोडमॅप सादर केला. 

• यामध्ये विविध कार्यक्रमांचा समावेश आहे, जसे की युवक मंच, स्वयंसेवा उपक्रम, परिषद आणि मंत्रीस्तरीय बैठक. 

• यामुळे वर्षभर युवकांशी संबंधित उपक्रम राबवले जाणार आहेत.

🌍 प्राधान्य क्षेत्रे : 

• या उपक्रमात शिक्षण व कौशल्य विकास, उद्योजकता, विज्ञान व नवोपक्रम, सामाजिक सहभाग, समावेशकता, आरोग्य, क्रीडा, पर्यावरण आणि शाश्वतता यांसारख्या क्षेत्रांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. 

• तसेच युवकांमधील संवाद आणि देवाणघेवाण (exchange) वाढवण्यावरही लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.

🌐 भारताच्या अध्यक्षपदाचे महत्त्व : 

• ही बैठक भारताच्या BRICS अध्यक्षपदाच्या काळातील एक महत्त्वाची सुरुवात ठरली. 

• यामुळे पुढील वर्षभरात होणाऱ्या युवक संबंधित उपक्रमांसाठी मजबूत पाया तयार झाला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• पहिली BRICS Youth Coordination Meeting — भारताच्या अध्यक्षपदात आयोजित

• आयोजक — युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार.

• उद्देश — BRICS देशांमधील युवक सहकार्य वाढवणे

• थीम — “ लवचिकता, नाविन्य, सहकार्य आणि शाश्वततेसाठी बांधणी .”

• प्राधान्य क्षेत्रे — शिक्षण, कौशल्य, नवोपक्रम, पर्यावरण

आर्टेमिस II मोहीम

Artemis II Mission

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आर्टेमिस II या मोहिमेबाबत कोणते विधान चुकीचे आहे ?

1. 1972 नंतर ही नासाची पहिली मानवी चंद्र मोहीम आहे.

2. या मोहिमेत एकूण 4 अंतराळवीर सहभागी आहेत.

3. यात रशियाच्या 'रोसकॉसमॉस' संस्थेचा सहभाग आहे.

4. या मोहिमेने अपोलो 13 चा विक्रम मोडीत काढला आहे.

उत्तर : यात रशियाच्या🇷🇺'रोसकॉसमॉस' संस्थेचा सहभाग आहे. - हे विधान चुकीचे आहे.

• स्पष्टीकरण - यात नासा आणि कॅनडा यांचा सहभाग आहे, रशियाचा नाही.

📰 बातमी काय ?

• NASA च्या आर्टेमिस II (Artemis II) मोहिमेने मानवाने अंतराळात केलेल्या सर्वाधिक अंतराचा नवीन विक्रम नोंदवला आहे.

• या मोहिमेत अंतराळवीरांनी पृथ्वीपासून सुमारे 252,756 मैल अंतर गाठले, जे 1970 मधील Apollo 13 च्या विक्रमापेक्षा जास्त आहे.

• ही मोहीम मानवाला पुन्हा चंद्राभोवती घेऊन जाणारी एक महत्त्वाची पायरी मानली जाते.

🚀 Artemis II म्हणजे काय ?

• Artemis II ही मानवासह चंद्राभोवती जाणारी मोहीम असून ती Artemis कार्यक्रमातील पहिली Crewed Flight आहे.

• Apollo 17 (1972) नंतरची ही पहिली मानवी चंद्राभोवतीची मोहीम आहे, त्यामुळे तिचे ऐतिहासिक महत्त्व मोठे आहे.

👨‍🚀 मोहिमेची रचना आणि सहकार्य : 

• या मोहिमेत एकूण 4 अंतराळवीर आहेत.

• यामध्ये 3 अंतराळवीर NASA कडून आणि 1 अंतराळवीर कॅनडियन स्पेस एजन्सी (Canadian Space Agency) सहभागी झाले आहे.

🛰️ मिशन कसे कार्य करते ?

• प्रक्षेपण (Launch) - ही मोहीम Space Launch System (SLS) रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आली.

• अंतराळयान (Spacecraft) - या मोहिमेत Orion Spacecraft वापरले गेले आहे, जे भविष्यातील Deep Space Missions साठी तयार केलेले आहे.

• मार्ग (Trajectory) - ही मोहीम 'फ्री-रिटर्न लूनर फ्लायबाय' (Free-Return Trajectory) वापरते, म्हणजेच यान चंद्राभोवती फिरून पुन्हा पृथ्वीवर सुरक्षित परत येते.

🌕 मोहिमेतील महत्त्वाचे टप्पे कोणते ?

1) चंद्राच्या अत्यंत जवळून प्रवास (~4067 मैल) : 

• हे यान चंद्राच्या पृष्ठभागापासून केवळ 4067 मैल (सुमारे 6545 किमी) अंतरावरून जाईल.

• महत्त्व - इतक्या जवळून प्रवास केल्यामुळे चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा वापर करून यानाला पृथ्वीकडे वळणे (U-Turn घेणे) सोपे जाते. यामुळे इंधनाची बचत होते.

2) चंद्राच्या 'पलीकडील' भागाचे निरीक्षण (Observation of Moon’s Far Side): 

• चंद्राची एक बाजू पृथ्वीवरून कधीच दिसत नाही, तिला 'Far Side' किंवा 'डार्क साईड' म्हणतात.

• महत्त्व - आर्टेमिस 2 मधील अंतराळवीर स्वतःच्या डोळ्यांनी हा भाग पाहणारे 50 वर्षांनंतरचे पहिले मानव असतील.

• या भागातील विवरे (Craters) आणि भूभागाचा अभ्यास भविष्यातील लँडिंगसाठी महत्त्वाचा आहे.

3) अंतराळातील सूर्यग्रहण (Solar Eclipse) : 

• प्रवासादरम्यान एक असा टप्पा येईल जिथे पृथ्वी, चंद्र आणि सूर्य एका रेषेत येतील.

• महत्त्व - अंतराळवीरांना पृथ्वीच्या वातावरणातून दिसणाऱ्या ग्रहणापेक्षा वेगळे, अंतराळातून दिसणारे विलोभनीय सूर्यग्रहण पाहता येईल.

• या काळात सौर ऊर्जेवर (Solar Panels) होणारा परिणाम अभ्यासला जाईल.

4) नियोजित 'कम्युनिकेशन ब्लॅकआउट' (Planned Communication Blackout) :

• जेव्हा ओरियन यान चंद्राच्या 'Far Side' ला (मागच्या बाजूला) जाईल, तेव्हा चंद्राचा मोठा आकार पृथ्वी आणि यान यांच्यामध्ये येईल. यामुळे रेडिओ लहरी अडथळल्या जातील.

• महत्त्व - या काळात काही मिनिटांसाठी पृथ्वीवरील नियंत्रण कक्षाशी (NASA Control Room) संपर्क पूर्णपणे तुटेल. 

• अंतराळवीरांना पूर्णपणे 'ऑटोमॅटिक' यंत्रणेवर अवलंबून राहावे लागेल. 

• ही कोणत्याही अंतराळ मोहिमेतील सर्वात तणावपूर्ण पण महत्त्वाची वेळ असते.

🌍 या मोहिमेचे महत्त्व काय ?

• भविष्यातील चंद्र मोहिमांसाठी पाया - या मोहिमेतून मिळालेली माहिती (Images, Telemetry) भविष्यातील Artemis Missions साठी उपयोगी ठरणार आहे.

• मानवाचे चंद्रावर पुनरागमन - ही मोहीम भविष्यातील चंद्रावर Landing (Artemis III) साठी Groundwork तयार करते.

• दीर्घकालीन उपस्थिती - चंद्रावर दीर्घकालीन मानवी उपस्थिती निर्माण करण्याच्या दिशेने ही एक महत्त्वाची पायरी आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• Artemis II: NASA ची Crewed Lunar Flyby Mission

• विक्रम: ~252,756 मैल (Apollo 13 पेक्षा जास्त)

• अंतराळयान : Orion

• रॉकेट: Space Launch System (SLS)

• सहकार्य: NASA + Canadian Space Agency

• वैशिष्ट्य: Free-Return Trajectory 

Chief Minister Rural Livestock Entrepreneurship Scheme

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - महाराष्ट्र, अर्थशास्त्र - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच ‘मुख्यमंत्री ग्रामीण पशुधन उद्योजकता योजना’ कोणत्या राज्य सरकारने सुरू केली ?

1. मध्य प्रदेश

2. महाराष्ट्र

3. आंध्र प्रदेश

4. राजस्थान

उत्तर : महाराष्ट्र

📰 बातमी काय ?

• ग्रामीण भागातील पशुपालकांना उद्योजक करण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने मुख्यमंत्री ग्रामीण पशुधन उद्योजकता योजना ही महत्त्वकांक्षी योजना जाहीर झाली आहे. 

• या योजनेचा लाभ जास्तीत जास्त पशुपालकांना मिळावा, यासाठी यंत्रणांनी पशुपालकांपर्यंत योजनेची माहिती पोहचवावी, असे निर्देश पशुसंवर्धन मंत्री पंकजा मुंडे यांनी दिले.

🔍 योजना नेमकी काय आहे?

• ही योजना ग्रामीण भागातील पशुपालन व्यवसायाला पारंपरिक उपजीविकेपासून व्यावसायिक उद्योजकतेकडे नेणारी एक महत्त्वाची राज्य सरकारची योजना आहे.

• दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, शेळी-मेंढी पालन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक मदत आणि तांत्रिक मार्गदर्शन देऊन शेतकरी आणि युवकांना उद्योजक बनवणे हा योजनेचा केंद्रबिंदू आहे.

ऐतिहासिक व धोरणात्मक पार्श्वभूमी : 

• महाराष्ट्र हे पशुसंवर्धनाला कृषीचा दर्जा देणारे देशातील पहिले राज्य आहे.

• राज्याच्या ‘Vision Document’ मध्ये कृषी आणि पशुसंवर्धन या दोन्ही क्षेत्रांचा एकत्रित विचार करून ग्रामीण अर्थव्यवस्था मजबूत करण्यावर भर देण्यात आला आहे.

• त्याचाच पुढील टप्पा म्हणून ही योजना राबवली जात आहे.

⚙️ योजनेची कार्यपद्धती :

• आर्थिक व तांत्रिक सहाय्य - लाभार्थ्यांना व्यवसाय सुरू करण्यासाठी निधी, प्रशिक्षण आणि तांत्रिक मार्गदर्शन दिले जाते.

• आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर - कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) व आधुनिक पद्धतींच्या साहाय्याने उत्पादनक्षमता वाढवण्यावर भर.

• किसान क्रेडिट कार्ड (KCC) - पशुपालकांना सुलभ कर्ज सुविधा उपलब्ध करून देणे.

• पायाभूत सुविधा व मनुष्यबळ - पशुवैद्यकीय सेवा, पायाभूत सुविधा आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळ वाढवणे.

🤝 अंमलबजावणी यंत्रणा - 

• जिल्हा व तालुका स्तरावर शिबिरे

• लाभार्थी निवड प्रक्रिया

• महिनानिहाय आढावा (Monitoring)

• पारदर्शक अंमलबजावणी

🎯 योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे :

• ग्रामीण युवकांना उद्योजक बनवणे - पशुपालनाला व्यवसायिक स्वरूप देऊन रोजगार निर्मिती.

• उत्पन्न वाढवणे - दूध, अंडी, मांस यांसारख्या नियमित उत्पन्न स्रोतांद्वारे आर्थिक स्थैर्य.

• स्थानिक रोजगार निर्माण करणे - गावातच रोजगार उपलब्ध करून स्थलांतर कमी करणे.

• “एक जिल्हा – एक उत्पादन” (ODOP) - प्रत्येक जिल्ह्यात विशिष्ट पशुधन उत्पादन विकसित करणे.

• ब्रँडिंग व मूल्यवर्धन (Value Addition) - उदा. अंड्याचा ब्रँड तयार करणे, दुग्धजन्य पदार्थ प्रक्रिया.

📊 महत्त्वाची वैशिष्ट्ये (Features) : 

• बहुविध पशुधन व्यवसायांचा समावेश - दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, शेळी-मेंढी पालन तसेच वराहपालनावर भर.

• तंत्रज्ञान-आधारित पशुपालन - AI चा वापर करून उत्पादकता वाढवणे.

• योजनांची पुनर्रचना - पशुसंवर्धन विभागातील सुमारे 27 योजनांचे पुनर्गठन.

• आर्थिक तरतूद - अर्थसंकल्पात पशुसंर्वधन विभागाकरिता सुमारे 4552 कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : मुख्यमंत्री ग्रामीण पशुधन उद्योजकता योजना

• राज्य → महाराष्ट्र

• उद्देश → पशुपालनातून उद्योजकता + रोजगार

• क्षेत्रे → दुग्ध, कुक्कुट, शेळी-मेंढी, वराहपालन

• बजेट → ₹4552 कोटी

• महाराष्ट्र → पशुसंवर्धनाला कृषीचा दर्जा देणारे पहिले राज्य

Arab League Appoints New Secretary-General

📚 Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'लीग ऑफ अरब स्टेट्स' (अरब लीग) चे पुढील महासचिव (Secretary-General') म्हणून कोणाची निवड करण्यात आली आहे ?

1. अहमद अबुल घैत

2. मोहम्मद बिन सलमान

3. नबील फहमी

4. यांपैकी नाही 

उत्तर : नबील फहमी (Nabil Fahmy)

📰 बातमी काय ?

• 2026 मध्ये अरब लीगच्या परिषदेनं (Council) इजिप्तचे माजी परराष्ट्रमंत्री नबील फहमी (Nabil Fahmy) यांची पुढील महासचिव (Secretary-General') म्हणून निवड मंजूर केली आहे.

• ही निवड संघटनेतील नेतृत्व बदल आणि प्रादेशिक राजकारणातील बदलत्या समीकरणांच्या पार्श्वभूमीवर महत्त्वाची मानली जाते.

• त्यांचा कार्यकाळ 1 जुलै 2026 पासून 5 वर्षांसाठी सुरू होईल.

• ते विद्यमान महासचिव अहमद अबुल घैत (Ahmed Aboul Gheit) यांची जागा घेणार आहेत.

🌍 अरब लीग म्हणजे काय ? 

• अरब लीग (Arab League) ही एक प्रादेशिक संघटना असून तिची स्थापना 1945 मध्ये झाली.

• यात सध्या 22 अरब देशांचा समावेश आहे, जे मुख्यतः पश्चिम आशिया आणि उत्तर आफ्रिका या भागात आहेत.

📜 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि स्थापना : 

• अरब लीगची स्थापना दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या बदलत्या जागतिक परिस्थितीत झाली.

• 1944 मधील अलेक्झांड्रिया प्रोटोकॉलच्या (Alexandria Protocol) आधारे ही संघटना उभी राहिली.

• स्थापना : 22 मार्च 1945 (कैरो, इजिप्त येथे)

• मुख्यालय : कैरो (इजिप्त)

• त्या काळात वसाहतवादातून मुक्त होणाऱ्या अरब देशांना एकत्र आणणे आणि पॅलेस्टाईन प्रश्नावर एकसंध भूमिका घेणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.

🎯अरब लीग ची उद्दिष्टे आणि कार्यपद्धती कशी आहे ?

• सहकार्य (Cooperation) - राजकीय, आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात सदस्य देशांमध्ये समन्वय वाढवणे हे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

• विवाद निवारण (Mediation) - सदस्य देशांमधील व बाह्य देशांबरोबरचे वाद शांततेने सोडवण्यासाठी मध्यस्थीची भूमिका निभावते.

• सुरक्षा व्यवस्था (Collective Security) - 1950 च्या 'संयुक्त संरक्षण आणि आर्थिक सहकार्य करारा' नुसार सदस्य देशांनी एकत्रित संरक्षणासाठी सहकार्य करणे अपेक्षित आहे.

⚠️ मुख्य समस्या आणि मर्यादा : 

• सैल संरचना (Loose Confederation) - ही संघटना खूपच सैल प्रकारची असल्यामुळे निर्णयांची अंमलबजावणी कमकुवत राहते.

• अंतर्गत मतभेद - सदस्य देशांमधील राजकीय मतभेदांमुळे एकसंध भूमिका घेणे कठीण जाते.

• प्रभाव कमी होणे - संघर्ष निवारणात मर्यादित यश आणि जागतिक स्तरावर कमी होत चाललेला प्रभाव ही मोठी समस्या आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अरब लीग

• स्थापना : 22 मार्च 1945 (कैरो, इजिप्त येथे)

• आधार : 1944 अलेक्झांड्रिया प्रोटोकॉल

• मुख्यालय : कैरो (इजिप्त)

• सदस्य देश : 22 (पश्चिम आशिया + उत्तर आफ्रिका)

• मुख्य उद्दिष्ट: अरब एकता आणि सहकार्य