A Country that has eliminated Mother-to-Child transmission of HIV and syphilis

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) युरोपियन युनियनमधील आईकडून बाळाकडे होणाऱ्या HIV आणि सिफिलिस संक्रमणाचे निर्मूलन करणारा पहिला देश कोणता ?

1. स्वीडन

2. डेन्मार्क

3. नॉर्वे

4. फिनलंड

उत्तर : डेन्मार्क

📰 बातमी काय ?

• डेन्मार्कला🇩🇰 World Health Organization कडून आईकडून बाळाकडे होणाऱ्या HIV आणि सिफिलिस संक्रमणाच्या निर्मूलनासाठी प्रमाणपत्र मिळाले आहे.

• त्यामुळे डेन्मार्क हा युरोपियन युनियनमधील पहिला देश ठरला आहे.

आईकडून बाळाकडे होणाऱ्या HIV आणि सिफिलिस संक्रमण आणि त्याचे निर्मूलना - 

• आईला जर HIV किंवा सिफिलिसचा संसर्ग असेल, तर तो बाळालाही होऊ शकतो. 

• हा संसर्ग प्रामुख्याने तीन वेळा होतो — बाळ आईच्या पोटात असताना, जन्माच्या वेळी किंवा स्तनपान करताना.

✍️ उदाहरणार्थ - एखादी गर्भवती महिला HIV पॉझिटिव्ह असेल आणि तिची वेळेवर तपासणी झाली नाही, तर बाळालाही तो संसर्ग होऊ शकतो. 

• पण जर वेळेवर तपासणी करून औषधे दिली, तर बाळ पूर्णपणे सुरक्षित जन्माला येऊ शकते.

• म्हणूनच गर्भवती महिलांची नियमित तपासणी, संसर्ग चाचणी आणि योग्य उपचार ही या संपूर्ण प्रक्रियेची किल्ली आहे.

📊 WHO हे यश कसं मोजतं ?

✍️ जागतिक आरोग्य संघटनेचे (World Health Organization) यासाठी स्पष्ट निकष दिले आहेत. - 

• आईकडून बाळाकडे संसर्ग दर 1 लाख जन्मांमागे 50 पेक्षा कमी असावा.

• 95% पेक्षा जास्त गर्भवती महिलांची तपासणी आणि उपचार झालेले असावेत.

• तरच त्या देशाला संक्रमणाच्या निर्मूलनासाठी प्रमाणपत्र दिले जाते.

🌍 संक्रमणाच्या निर्मूलनाचे महत्त्व - 

• हे यश म्हणजे पुढील पिढीला गंभीर आजारांपासून वाचवणे होय. 

• त्यामुळे बालमृत्यू कमी होतो आणि आरोग्यदायी समाज तयार होतो.

🔗 HIV आणि सिफिलिस बद्दल थोडक्यात माहिती : 

🦠 HIV - 

• HIV म्हणजे असा विषाणू आहे जो शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती हळूहळू कमी करतो. 

• म्हणजेच शरीराला आजारांशी लढण्याची ताकद कमी होते. 

• जर उपचार घेतले नाहीत, तर पुढे AIDS होऊ शकतो.

🦠 सिफिलिस - 

• सिफिलिस हा एक जीवाणूमुळे होणारा आजार आहे.

• सुरुवातीला तो साधा वाटतो, पण वेळेवर उपचार न घेतल्यास हृदय आणि मेंदूसारख्या महत्त्वाच्या अवयवांवर गंभीर परिणाम करू शकतो.

WHO ची स्ट्रॅटर्जी - 

• यासाठीच World Health Organization “Triple Elimination Strategy” राबवते.

• यात तीन संसर्गांवर एकत्रित नियंत्रण ठेवले जाते — HIV, सिफिलिस आणि हेपेटायटिस B.

• उदाहरणार्थ - गर्भवती महिलेची एकाच वेळी या तिन्ही आजारांसाठी तपासणी केली, तर भविष्यात बाळाला होणारा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : HIV + सिफिलिस संक्रमण

• HIV + सिफिलिस - आईकडून बाळाकडे संक्रमण → (गर्भावस्था + प्रसूती + स्तनपान)

• डेन्मार्क → संक्रमणाच्या निर्मूलन करणारा युरोपियन युनियनमधील पहिला देश 

• प्रमाणपत्र देणारी संस्था → World Health Organization

• मुख्य फोकस → गर्भवती महिलांची वेळेवर तपासणी + उपचार

• HIV → रोगप्रतिकारक शक्ती कमी करणारा विषाणू

• सिफिलिस → Treponema Pallidum जीवाणूमुळे होणारा आजार

• WHO Strategy → Triple Elimination (HIV + सिफिलिस + हेपेटायटिस B)

16th Century Bronze Statue Returned to India

Subject : GS - प्राचीन इतिहास - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच, इंग्लंडमधील अश्मोलियन संग्रहालयाने --------- यांची 16 व्या शतकातील कांस्य मूर्ती भारताला परत केली आहे. 

1. संत थिरुमंगाई अल्वार 

2. संत थिरुज्ञान संबंदर

3. रामानुजाचार्य

4. आदि शंकराचार्य

उत्तर : संत थिरुमंगाई अल्वार (Saint Thirumangai Alvar)

📰 बातमी काय ?

• अलीकडेच, इंग्लंडमधील अश्मोलियन संग्रहालयाने (Ashmolean Museum) संत थिरुमंगाई अल्वार (Saint Thirumangai Alvar) यांची 16 व्या शतकातील कांस्य मूर्ती भारताला परत केली आहे. 

मूळ ठिकाण :  

• ही मूर्ती तामिळनाडूतील दिंडीगुल जिल्ह्यातील, श्री सौंदराज पेरुमल मंदिरातील (Soundararaja Perumal Temple) आहे, हे संशोधनातून स्पष्ट झाले.

• ही ओळख India Pride Project या संस्थेने 1957 मधील French Institute of Pondicherry च्या छायाचित्रांशी तुलना करून पटवून दिली.

संत थिरुमंगाई अल्वार कोण होते ?

• संत थिरुमंगाई अल्वार हे अल्वार संतांपैकी 12 वे आणि शेवटचे संत मानले जातात. 

• अल्वार हे तामिळ कवी-संत होते, ज्यांनी भगवान विष्णूच्या भक्तीला आपले जीवन अर्पण केले.

• त्यांचा काळ साधारण 8 व्या शतकातील असून वैष्णव परंपरेत त्यांना विशेष स्थान आहे.

⚔️ प्रारंभीचे जीवन – योद्धा ते संत

• संत थिरुमंगाई अल्वार यांचे मूळ नाव ‘कालियन’ होते. 

• ते कालार समुदायात (kallar community) जन्मले आणि चोल साम्राज्यात लष्करी सेनापती म्हणून काम केले. 

• त्यामुळे त्यांना “थिरुमंगाई मन्नन” ही उपाधी मिळाली.

• ते एक कुशल धनुर्धर (Archer) होते. पण पुढे त्यांच्या जीवनात आध्यात्मिक परिवर्तन होऊन ते भक्तीमार्गाकडे वळले.

📜 साहित्यिक योगदान : 

• संत थिरुमंगाई अल्वार यांना “नर्कवि पेरुमळ” (उत्कृष्ट कवी) असेही म्हटले जाते. 

• त्यांनी 1000 पेक्षा अधिक भक्तीपर पदे लिहिली.

✍️ त्यांच्या प्रमुख रचनांमध्ये - 

• पेरिया तिरुमडल (Periya Thirumadal)

• तिरुनेदुनतांडकम (Thiruneduntandakam)

• तिरुकुरुनतांडकम (Thirukuruntandakam)

• सिरीया तिरुमडल (Siriya Thirumadal)

✍️ ही सर्व रचना ‘नालयिर दिव्य प्रबंधम्’ (Nalayira Divya Prabandham) या पवित्र ग्रंथाचा भाग आहेत.

🛕 मंदिर व धार्मिक योगदान

• त्यांनी श्रीरंगम मंदिराच्या विकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. 

• असे मानले जाते की त्यांनी 108 दिव्य देशम् (Divya Desams) या विष्णूच्या पवित्र मंदिरांना भेट दिली.

• तसेच त्यांनी श्री रंगनाथ स्वामी मंदिराच्या भिंती बांधण्यातही योगदान दिले आणि भगवान रंगनाथावर स्तोत्रे लिहिली.

🌟 आध्यात्मिक महत्त्व :

• संत थिरुमंगाई अल्वार यांना विष्णूच्या “शारंग धनुष्याचे अवतार” मानले जाते. 

• त्यांच्या जीवनातून भौतिक जीवनातून भक्तीकडे झालेल्या परिवर्तनाचा संदेश मिळतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• संत थिरुमंगाई अल्वार → अल्वार संतांपैकी 12 वे आणि शेवटचे संत

• अल्वार → हे तामिळ कवी-संत

• पंथ → वैष्णव पंथ (भगवान विष्णू भक्ती)

• काळ → साधारण 8 व्या शतकातील

Defence Ministry contracts worth ₹5,083 Crore

Subject : GS - संरक्षण, आंतरराष्ट्रीय करार 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे संरक्षण मंत्रालयाने ₹5,083 कोटींचे महत्त्वाचे संरक्षण करार केले. त्या संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ALH Mk-III हेलिकॉप्टर रशियाकडून खरेदी केले जाईल.

2. श्तिल (Shtil) प्रणाली भारताने विकसित केली आहे.

3. श्तिल (Shtil) प्रणाली जमिनीवरील संरक्षणासाठी आहे.

4. ALH MK-III हेलिकॉप्टर पूर्णपणे भारतात डिझाइन व तयार केलेले आहे. 

उत्तर : ALH MK-III हेलिकॉप्टर पूर्णपणे भारतात डिझाइन व तयार केलेले आहे. 

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या संरक्षण मंत्रालयाने (Ministry of Defence) ने मार्च 2026 रोजी ₹5,083 कोटींचे महत्त्वाचे संरक्षण करार केले. 

🧐 हे संरक्षण करार कोणासोबत झाले ?

1) हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड : या करारांतर्गत भारतीय तटरक्षक दलासाठी 6 प्रगत हलकी हेलिकॉप्टर (Advanced Light Helicopter – ALH MK-III) खरेदी करण्यात येणार आहेत. 

• ही हेलिकॉप्टर Hindustan Aeronautics Limited (HAL) या भारतीय कंपनीकडून घेतली जाणार आहेत.

2) रशिया : तसेच, भारतीय नौदलासाठी श्तिल (Shtil) हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली खरेदीसाठी रशियाच्या जेएससी रोसोबोरोन एक्सपोर्ट सोबतही (JSC Rosoboronexport) करार करण्यात आला आहे.

🚁 एएलएच एमके-III (ALH MK-III) म्हणजे काय?

• एएलएच एमके-III हे एक दुहेरी इंजिन असलेले आधुनिक हेलिकॉप्टर आहे.

• हे हेलिकॉप्टर समुद्रातील विविध मोहिमा पार पाडण्यासाठी तयार केले गेले आहे. 

• किनाऱ्यावरून तसेच जहाजावरून उड्डाण करण्याची त्याची क्षमता असल्यामुळे ते सागरी सुरक्षेसाठी खूप उपयुक्त ठरते.

• हा करार “Buy (Indian–IDDM)” या श्रेणीत येतो, म्हणजेच हे हेलिकॉप्टर पूर्णपणे भारतात डिझाइन व तयार केलेले आहे. 

• त्यामुळे ‘मेक इन इंडिया’ (Make in India) आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ (Aatmanirbhar Bharat) या उपक्रमांना मोठी चालना मिळते.

• या हेलिकॉप्टरचा उपयोग मच्छीमारांचे संरक्षण, अपतटीय प्रतिष्ठापनांची सुरक्षा आणि सागरी पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी होतो. 

🚀 श्तिल (Shtil) क्षेपणास्त्र प्रणाली म्हणजे काय ?

• श्तिल ही एक जहाजावरून कार्य करणारी मध्यम पल्ल्याची हवाई संरक्षण प्रणाली (medium-range air defence system) आहे. 

• सोप्या भाषेत सांगायचे झाले, तर ही प्रणाली समुद्रातील युद्धनौकांचे हवाई हल्ल्यांपासून संरक्षण करते.

• ही प्रणाली विमान, हेलिकॉप्टर, ड्रोन (UAV) आणि जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रांना हवेतच नष्ट करण्यास सक्षम आहे. 

• ही प्रणाली रशियाने विकसित केली असून ती Buk क्षेपणास्त्र प्रणालीवर (Buk Missile System) आधारित आहे.

• यामध्ये Vertical Launch System (VLS) तंत्रज्ञान वापरले जाते, ज्यामुळे क्षेपणास्त्र कोणत्याही दिशेने आणि कोणत्याही हवामानात जलद गतीने प्रक्षेपित करता येते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• मार्च 2026 – ₹5,083 कोटींचे संरक्षण करार

• संरक्षण मंत्रालय → दोन करार (HAL + रशिया)

• ALH Mk-III → हलकी हेलिकॉप्टर- HAL या भारतीय कंपनीकडून घेतली जाणार

• श्तिल (Shtil) हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र → रशियाच्या JSC रोसोबोरोन एक्सपोर्ट कडून घेतली जाणार

Neisseria Meningitidis

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे एका सैनिकी प्रशिक्षण केंद्रात प्रशिक्षणार्थींच्या मृत्यूशी संबंधित संसर्गाच्या संदर्भात खालील विधानांचा विचार करा :

अ) हा संसर्ग नायसेरिया मेनिन्जिटिडिस (Neisseria Meningitidis) या जीवाणूमुळे होतो

ब) हा संसर्ग नायसेरिया मेनिन्जिटिडिस (Neisseria Meningitidis) या विषाणूमुळे होतो

क) हा संसर्ग मुख्यतः हवेतील तुषारांद्वारे पसरतो

योग्य पर्याय निवडा :

1. फक्त अ

2. फक्त ब

3. फक्त अ आणि क

4. फक्त ब आणि क

उत्तर : फक्त अ आणि क

बातमी काय ?

• मेघालय राज्याने शिलाँग येथील Assam Regimental Centre मध्ये दोन अग्निवीर प्रशिक्षणार्थींच्या मृत्यूनंतर उच्चस्तरीय आरोग्य सल्ला (Health Advisory) जारी केला. 

• प्राथमिक तपासात हा मृत्यू मेनिंगोकोकल जीवाणू संसर्गामुळे (Meningococcal infection) झाल्याचा संशय व्यक्त करण्यात आला आहे. 

🦠 मेनिन्गोकोकल संसर्ग म्हणजे काय ?

कारक (Pathogen): 

• हा आजार 'नायसेरिया मेनिन्जिटिडिस' (Neisseria Meningitidis) या जीवाणूमुळे (Bacteria) होतो.

प्रकार : 

• हा एक गंभीर संसर्ग असून तो प्रामुख्याने मेंदूच्या आवरणाला (Meninges) सूज आणतो, ज्याला 'मेनिंजायटिस' म्हणतात. 

• जर हा संसर्ग रक्तात पसरला, तर त्याला 'मेनिन्गोकोसेमिया' म्हणतात.

 प्रसार : 

• हा आजार हवेतील तुषारांद्वारे (Respiratory Droplets), म्हणजे खोकणे, शिंकणे किंवा जवळच्या संपर्कातून पसरतो.

✍️ मुख्य लक्षणे (Symptoms) :

• अतिशय जास्त ताप आणि तीव्र डोकेदुखी.

• मान जखडणे (Stiff Neck) -हे या आजाराचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

• उजेडाचा त्रास होणे (Photophobia).

• उलट्या होणे आणि गोंधळलेली अवस्था (Confusion).

🦠 संसर्गाचा धोका कोणाला ?

1) दाट लोकवस्तीत राहणारे लोक : 

• लष्करी छावण्या (Barracks), वसतिगृहे (Hostels), आणि तुरुंग अशा ठिकाणी राहणाऱ्यांना धोका जास्त असतो (उदा. शिलाँगची 'अग्निवीर' घटना).

2) वयोगट :

• 5 वर्षांखालील लहान मुले आणि 15 ते 24 वयोगटातील तरुण.

3) प्रवास : 

• ज्या देशांमध्ये हा आजार मोठ्या प्रमाणावर आहे (उदा. आफ्रिकेतील 'मेनिंजायटिस बेल्ट'), तिथे प्रवास करणाऱ्यांना.

4) कमकुवत प्रतिकारशक्ती : 

• ज्या व्यक्तींची प्रतिकारशक्ती (Immunity) कमी आहे, त्यांना संसर्गाचा धोका सर्वाधिक असतो.

💉 लस (Vaccine) – 

• जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) शिफारस केलेली मेनिन्जायटीस लस, Men5CV, ही मेनिन्जोकोकल मेनिन्जायटीसच्या पाच मुख्य कारणांपासून संरक्षण देणारी पहिली कॉन्जुगेट लस आहे.

 🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• शिलाँग (मेघालय) – अग्निवीर प्रशिक्षणार्थी मृत्यू घटना (2026)

• ठिकाण → Assam Regimental Centre

• कारण → मेनिंगोकोकल जीवाणू संसर्ग (Meningococcal Infection)

• प्रसार → खोकणे, शिंकणे व जवळचा संपर्क

• मुख्य लक्षण → मान जखडणे (Stiff Neck)

NITI Aayog and JICA Sign Record of Discussions

Subject : GS - अर्थशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय करार 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे नीति आयोग आणि जपानच्या सहकार्य संस्थेमध्ये कोणत्या उद्देशाने करार झाला ?

1. डिजिटल इंडिया विस्तार

2. शाश्वत विकास उद्दिष्टे प्रभावीपणे राबविण्यासाठी

3. मेक इन इंडिया 2.0

4. हरित हायड्रोजन अभियान

उत्तर : शाश्वत विकास उद्दिष्टे प्रभावीपणे राबविण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• भारताचा नीति आयोग (NITI Aayog) आणि जपानची - जपान आंतरराष्ट्रीय सहकार्य संस्था (Japan International Cooperation Agency) यांच्यात शाश्वत विकास उद्दिष्टे (Sustainable Development Goals - SDGs) प्रभावीपणे राबवण्यासाठी दुसऱ्या टप्प्यातील (Phase-II) प्रकल्पासाठी करार करण्यात आला आहे.

• या कराराचा मुख्य उद्देश असा आहे की, केंद्र सरकारच्या योजना फक्त कागदावर न राहता त्या प्रत्यक्षात जिल्हे (Aspirational Districts) आणि तालुके (Aspirational Blocks) या स्तरावर नीट अंमलात याव्यात.

📌 हा प्रकल्प नेमका काय करतो ?

• सरळ भाषेत सांगायचं तर, हा प्रकल्प “योजना चांगल्या बनवणे” एवढ्यावर मर्यादित नाही, तर त्या प्रत्यक्षात राबवल्या जात आहेत का? लोकांपर्यंत पोहोचतील का ? यावर जास्त भर देतो.

• उदाहरणार्थ, एखादी आरोग्य योजना असेल तर ती फक्त जाहीर होऊन थांबत नाही, तर ती खरोखर गावातल्या लोकांना मिळते का, याची तपासणी आणि सुधारणा या प्रकल्पातून केली जाते.

✍️ या प्रकल्पात - 

• आरोग्य व पोषण (Health & Nutrition), 

• शिक्षण (Education), 

• शेती व जलसंपदा (Agriculture & Water Resources), 

• आर्थिक समावेशन व कौशल्य विकास (Financial Inclusion & Skill Development) आणि 

• पायाभूत सुविधा (Basic Infrastructure) - अशा महत्त्वाच्या क्षेत्रांवर लक्ष दिले जाते.

🎯 हा प्रकल्प का महत्त्वाचा आहे ?

• भारतामध्ये अनेक चांगल्या योजना असल्या तरी त्या सर्व ठिकाणी समान पद्धतीने पोहोचत नाहीत. 

• काही जिल्हे खूप पुढे गेलेले असतात, तर काही अजून मागे असतात.

• म्हणूनच या प्रकल्पाचा भर संस्थात्मक क्षमता वाढ (Institutional Capacity Building) यावर आहे, म्हणजे सरकारी यंत्रणा अधिक सक्षम बनवणे.

• तसेच, योजना योग्य प्रकारे चालत आहेत का ? - हे तपासण्यासाठी निगराणी व मूल्यांकन (Monitoring & Evaluation) प्रणाली सुधारली जाते.

• सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे, SDGs सारखी मोठी उद्दिष्टे फक्त आंतरराष्ट्रीय पातळीवर न राहता ती गाव आणि जिल्हा स्तरावर प्रत्यक्षात उतरवली जातात (Localization).

⚙️ या प्रकल्पात नेमके काय केले जाणार ?

• या प्रकल्पातून भारत आणि जपान यांच्यात ज्ञानाची देवाण-घेवाण होईल. 

• अधिकारी आणि तज्ज्ञ एकमेकांकडून शिकतील, प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतले जातील आणि जे चांगले प्रयोग (Best Practices) कुठे यशस्वी झाले आहेत ते इतर ठिकाणीही लागू केले जातील.

🌏 भारत-जपान भागीदारी संबंध

• 1958 पासून जपान भारताला मदत करत आहे आणि आजही तो भारताचा सर्वात मोठा द्विपक्षीय मदतदार (Bilateral Donor) आहे.

• जपानकडून मिळणारे अधिकृत विकास सहाय्य (Official Development Assistance - ODA) हे ₹ 4.4 लाख कोटींपेक्षा जास्त आहे आणि ते मुख्यतः परिवहन, ऊर्जा आणि जलसंपदा यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये वापरले जाते.

• अलीकडे दोन्ही देशांनी पुढील दशकासाठी एक संयुक्त दृष्टीकोन (Joint Vision - 2025) तयार केला आहे, ज्यामध्ये स्वच्छ ऊर्जा, तंत्रज्ञान आणि अर्थव्यवस्था यावर भर दिला आहे.

• यासोबतच, जपानकडून भारतात पुढील 10 वर्षांत 68 अब्ज डॉलर इतकी खाजगी गुंतवणूक करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

• तसेच, दोन्ही देशांमध्ये 75 अब्ज डॉलरची चलन अदलाबदल व्यवस्था (Swap Arrangement) ठेवण्यात आली आहे, ज्यामुळे आर्थिक स्थैर्य टिकवण्यास मदत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• करार → नीति आयोग + जपान आंतरराष्ट्रीय सहकार्य संस्था 

• कशासाठी → शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) प्रभावीपणे राबविण्यासाठी

• लक्ष → योजना प्रत्यक्षात पोहोचवणे

• प्रकल्प → 

• आरोग्य व पोषण (Health & Nutrition)
• शिक्षण (Education)
• शेती व जलसंपदा (Agriculture & Water Resources)
• आर्थिक समावेशन व कौशल्य विकास (Financial Inclusion & Skill Development) 
• पायाभूत सुविधा (Basic Infrastructure)

National Safety Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय सुरक्षा दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

1. 28 फेब्रुवारी

2. 4 मार्च

3. 8 मार्च

4. 12 मार्च

उत्तर : 4 मार्च

राष्ट्रीय सुरक्षा दिन (National Safety Day) बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• दरवर्षी 4 मार्च रोजी राष्ट्रीय सुरक्षा दिन साजरा केला जातो.

• 4 मार्च ते 10 मार्च हा राष्ट्रीय सुरक्षा सप्ताह म्हणून साजरा केला जातो.

• 2026 या वर्षी आपण 55 वा राष्ट्रीय सुरक्षा दिन/राष्ट्रीय सुरक्षा सप्ताह साजरा करत आहोत. 

राष्ट्रीय सुरक्षा दिन का साजरी केला जातो ?

• सर्व क्षेत्रांमध्ये सुरक्षा आणि सावधगिरीच्या उपायांचे महत्त्व सांगण्यासाठी 

• कामाच्या ठिकाणी सुरक्षा तसेच सुरक्षित वातावरणाची खात्री करण्यासाठी, 

• सुरक्षा उपायांचे समर्थन करण्यासाठी आणि या प्रोटोकॉलचे पालन करण्यासाठी 

• तसेच लोकांमध्ये यासंदर्भात जागरूकता निर्माण करण्यासाठी राष्ट्रीय सुरक्षा दिन आणि राष्ट्रीय सुरक्षा सप्ताह साजरा केला जातो.

राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस 4 मार्चलाच का साजरी करतात ?

• 4 मार्च 1966 रोजी भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची (National safety Council) स्थापना करण्यात आली.

• या दिवसाचे महत्व ओळखून दरवर्षी 4 मार्चला राष्ट्रीय सुरक्षा दिन साजरा केला जातो.

राष्ट्रीय सुरक्षा दिन केव्हापासून साजरी करण्यात सुरुवात झाली ?

पहिला राष्ट्रीय सुरक्षा दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• 4 मार्च 1972 रोजी पहिला राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस साजरी करण्यात आला. 

राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस 2026 ची संकल्पना (थीम ) काय आहे ? 

• "सुरक्षा वाढवण्यासाठी लोकांना सहभागी करा, शिक्षित करा आणि सक्षम करा" ("Engage, Educate & Empower People to Enhance Safety")  ही राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस 2026 ची संकल्पना आहे.

Gas Leak at Boisar in Maharashtra

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे महाराष्ट्रातील बोईसर येथे गॅस गळतीच्या घटनेत चर्चेत आलेला ‘ओलियम’ (Oleum) हा वायू मुख्यतः कशाशी संबंधित आहे ?

1. कार्बन संयुग

2. सल्फ्यूरिक आम्लाशी संबंधित संयुग

3. नायट्रोजन संयुग

4. मिथेन वायू

उत्तर : सल्फ्यूरिक आम्लाशी ($\mathrm{H_2SO_4}$) संबंधित संयुग 

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील बोईसर येथील इंडस्ट्रीजमध्ये ओलियम गॅस गळतीची घटना घडली, ज्यामुळे 2000 हून अधिक लोकांना स्थलांतर करावे लागले.

• या घटनेमुळे ओलियम या धोकादायक रासायनिक पदार्थाबद्दल पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे.

🤔 ‘ओलियम’ (Oleum) म्हणजे काय ?

• ओलियम (Oleum) हा एक अत्यंत संक्षारक (Corrosive) रासायनिक पदार्थ असून त्याला फ्युमिंग सल्फ्यूरिक आम्ल (Fuming Sulfuric Acid) असेही म्हणतात.

• हे सल्फ्यूरिक ॲसिडचे अत्यंत संकेंद्रित आणि घातक रूप आहे.

👉 ओलियमचे रासायनिक स्वरूप (Chemical Representation) : $\mathrm{H_2SO_4 \cdot xSO_3}$

🧪 ओलियम कसा तयार होतो ?

• ओलियम प्रामुख्याने 'संपर्क प्रक्रिया' (Contact Process) द्वारे तयार केला जातो- 

1. सर्वात आधी सल्फर जाळून सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) तयार केला जातो.

2. त्यानंतर उत्प्रेरकाच्या (Catalyst - उदा. व्हॅनेडियम पेंटॉक्साईड) साहाय्याने त्याचे सल्फर ट्रायऑक्साइड (SO₃) मध्ये रूपांतर केले जाते.

3. नंतर हा वायू थेट पाण्यात न मिसळता (कारण ती प्रक्रिया अत्यंत तीव्र आणि स्फोटक असू शकते), आधीच तयार असलेल्या संहत सल्फ्यूरिक ॲसिडमध्ये ($\mathrm{H_2SO_4}$ ) शोषला जातो. यातून 'ओलियम' तयार होते.

🏭 ओलियमचा उपयोग कुठे होतो ?

1) रसायन उद्योग : सल्फ्यूरिक ॲसिडची वाहतूक करण्यासाठी ओलियम सोयीचे असते, कारण ते कमी गंजणारे (Corrosive) असते. गरजेनुसार त्यात पाणी मिसळून पुन्हा सल्फ्यूरिक ॲसिड बनवता येते.

2) स्फोटके : टीएनटी (TNT) सारखी स्फोटके तयार करण्यासाठी याचा वापर होतो.

3) रंग आणि औषधे : कृत्रिम रंग (Dyes) आणि काही औषधांच्या निर्मितीत याचा वापर होतो.

4) पेट्रोलियम शुद्धीकरण : तेलाच्या शुद्धीकरणासाठी याचा उपयोग केला जातो.

🧐 परिणाम (Effects/Hazards) : 

• ओलियम हा अत्यंत घातक वायू आणि द्रव आहे.

• हवेच्या संपर्कात : ओलियम हवेतील बाष्पाशी (Moisture) अभिक्रिया करतो, ज्यामुळे सल्फ्यूरिक ॲसिडचे पांढरे दाट धुके तयार होते. बोईसरच्या घटनेत हेच धुके पसरले होते.

🙎‍♂️मानवी शरीरावर परिणाम :

• त्वचा : याच्या संपर्कात आल्यास त्वचा गंभीरपणे भाजते.

• डोळे : डोळ्यांची प्रचंड जळजळ होते आणि दृष्टी जाण्याचा धोका असतो.

• श्वसन : श्वासावाटे शरीरात गेल्यास फुफ्फुसांना सूज येते (Pulmonary Edema) आणि गुदमरल्यासारखे होऊन मृत्यूही ओढवू शकतो.

या घटनेचे महत्त्व काय आहे ? 

• या घटनेमुळे औद्योगिक सुरक्षा आणि धोकादायक रसायनांच्या व्यवस्थापनाबाबत जागरूकता वाढली आहे.

• रासायनिक उद्योगांमध्ये सुरक्षा उपायांची गरज अधोरेखित झाली.

• आपत्कालीन व्यवस्थापन प्रणाली अधिक मजबूत करण्याची आवश्यकता दिसून आली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• घटना → बोईसर (महाराष्ट्र) गॅस गळती

• ओलियम → फ्युमिंग सल्फ्यूरिक आम्ल

• सूत्र → $\mathrm{H_2SO_4 \cdot xSO_3}$

• प्रक्रिया → 'संपर्क प्रक्रिया' (Contact Process) 

• वैशिष्ट्य → पांढरा धूर + अत्यंत संक्षारक

• परिणाम → श्वसन व डोळ्यांना धोका

• उपयोग → सल्फ्यूरिक आम्ल, स्फोटके, पेट्रोलियम शुद्धीकरण

World Hearing Day 

Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक श्रवण दिन केव्हा साजरी करतात ? 

1. 13 ऑगस्ट 

2. 3 मार्च

3. 28 फेब्रुवारी 

4. 2 जानेवारी 

उत्तर : 3 मार्च

बातमी काय आहे ? 

• जागतिक आरोग्य संघटनेने (World Health Organization) 3 मार्च 2026 रोजी जागतिक श्रवण दिन म्हणजेच World Hearing Day आयोजित केला. 

जागतिक श्रवण दिना बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :  

• बहिरेपणा आणि श्रवणशक्ती कमी होण्याबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि श्रवण आरोग्याची काळजी ला प्रोत्साहन देण्यासाठी जागतिक श्रवण दिन हा दिवस दरवर्षी 3 मार्च रोजी जागतिक स्तरावर साजरा केला जातो.

• बहिरेपणा आणि श्रवणशक्ती कमी होणे (ऐकू कमी येणे) कसे रोखायचे आणि कानाची काळजी कशी घ्यावी याबाबत जनजागृती करण्यासाठी हा दिवस समर्पित आहे. 

• WHO च्या मते, जगभरात 46.6 कोटींहून अधिक लोक श्रवणशक्तीच्या समस्येने ग्रस्त आहेत, ही संख्या 2050 पर्यंत 90 कोटींपर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे.

• 60 ते 65 डेसिबल पर्यंतचा आवाज मानवी कानांसाठी योग्य असतो.

• या पातळीपेक्षा जास्त आवाज कानांना नुकसान पोहोचवू शकतो.

• 100 डेसिबलपेक्षा जास्त आवाजाच्या अचानक संपर्कात आल्याने तात्काळ बहिरेपणा येऊ शकतो.

जागतिक श्रवण दिन 2026 ची संकल्पना ( थीम ) काय आहे ?

• जागतिक श्रवण दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) "समुदायांपासून वर्गांपर्यंत : सर्व मुलांसाठी श्रवण काळजी" (From Communities to Classrooms: Hearing Care for All Children) ही आहे. 

• जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) यावर्षीच्या मोहिमेत विशेषतः मुलांच्या श्रवण आरोग्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. 

🎯 या संकल्पनेचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत :

• बालपणीचा बहिरेपणा रोखणे : मुलांमध्ये टाळता येण्याजोगा श्रवणदोष कमी करण्यासाठी जनजागृती करणे.

• लवकर ओळख आणि उपचार : कानाच्या समस्यांचे वेळीच निदान करून मुलांवर योग्य उपचार सुनिश्चित करणे.

• शाळा आणि समुदायांचा सहभाग : मुलांच्या आरोग्यासाठी शाळा आणि स्थानिक समुदायांना श्रवण काळजी कार्यक्रमांशी जोडणे, जेणेकरून मुले अडथळ्यांविना शिकू शकतील आणि प्रगती करू शकतील.