NITI Aayog and JICA Sign Record of Discussions

Subject : GS - अर्थशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय करार 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे नीति आयोग आणि जपानच्या सहकार्य संस्थेमध्ये कोणत्या उद्देशाने करार झाला ?

1. डिजिटल इंडिया विस्तार

2. शाश्वत विकास उद्दिष्टे प्रभावीपणे राबविण्यासाठी

3. मेक इन इंडिया 2.0

4. हरित हायड्रोजन अभियान

उत्तर : शाश्वत विकास उद्दिष्टे प्रभावीपणे राबविण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• भारताचा नीति आयोग (NITI Aayog) आणि जपानची - जपान आंतरराष्ट्रीय सहकार्य संस्था (Japan International Cooperation Agency) यांच्यात शाश्वत विकास उद्दिष्टे (Sustainable Development Goals - SDGs) प्रभावीपणे राबवण्यासाठी दुसऱ्या टप्प्यातील (Phase-II) प्रकल्पासाठी करार करण्यात आला आहे.

• या कराराचा मुख्य उद्देश असा आहे की, केंद्र सरकारच्या योजना फक्त कागदावर न राहता त्या प्रत्यक्षात जिल्हे (Aspirational Districts) आणि तालुके (Aspirational Blocks) या स्तरावर नीट अंमलात याव्यात.

📌 हा प्रकल्प नेमका काय करतो ?

• सरळ भाषेत सांगायचं तर, हा प्रकल्प “योजना चांगल्या बनवणे” एवढ्यावर मर्यादित नाही, तर त्या प्रत्यक्षात राबवल्या जात आहेत का? लोकांपर्यंत पोहोचतील का ? यावर जास्त भर देतो.

• उदाहरणार्थ, एखादी आरोग्य योजना असेल तर ती फक्त जाहीर होऊन थांबत नाही, तर ती खरोखर गावातल्या लोकांना मिळते का, याची तपासणी आणि सुधारणा या प्रकल्पातून केली जाते.

✍️ या प्रकल्पात - 

• आरोग्य व पोषण (Health & Nutrition), 

• शिक्षण (Education), 

• शेती व जलसंपदा (Agriculture & Water Resources), 

• आर्थिक समावेशन व कौशल्य विकास (Financial Inclusion & Skill Development) आणि 

• पायाभूत सुविधा (Basic Infrastructure) - अशा महत्त्वाच्या क्षेत्रांवर लक्ष दिले जाते.

🎯 हा प्रकल्प का महत्त्वाचा आहे ?

• भारतामध्ये अनेक चांगल्या योजना असल्या तरी त्या सर्व ठिकाणी समान पद्धतीने पोहोचत नाहीत. 

• काही जिल्हे खूप पुढे गेलेले असतात, तर काही अजून मागे असतात.

• म्हणूनच या प्रकल्पाचा भर संस्थात्मक क्षमता वाढ (Institutional Capacity Building) यावर आहे, म्हणजे सरकारी यंत्रणा अधिक सक्षम बनवणे.

• तसेच, योजना योग्य प्रकारे चालत आहेत का ? - हे तपासण्यासाठी निगराणी व मूल्यांकन (Monitoring & Evaluation) प्रणाली सुधारली जाते.

• सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे, SDGs सारखी मोठी उद्दिष्टे फक्त आंतरराष्ट्रीय पातळीवर न राहता ती गाव आणि जिल्हा स्तरावर प्रत्यक्षात उतरवली जातात (Localization).

⚙️ या प्रकल्पात नेमके काय केले जाणार ?

• या प्रकल्पातून भारत आणि जपान यांच्यात ज्ञानाची देवाण-घेवाण होईल. 

• अधिकारी आणि तज्ज्ञ एकमेकांकडून शिकतील, प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतले जातील आणि जे चांगले प्रयोग (Best Practices) कुठे यशस्वी झाले आहेत ते इतर ठिकाणीही लागू केले जातील.

🌏 भारत-जपान भागीदारी संबंध

• 1958 पासून जपान भारताला मदत करत आहे आणि आजही तो भारताचा सर्वात मोठा द्विपक्षीय मदतदार (Bilateral Donor) आहे.

• जपानकडून मिळणारे अधिकृत विकास सहाय्य (Official Development Assistance - ODA) हे ₹ 4.4 लाख कोटींपेक्षा जास्त आहे आणि ते मुख्यतः परिवहन, ऊर्जा आणि जलसंपदा यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये वापरले जाते.

• अलीकडे दोन्ही देशांनी पुढील दशकासाठी एक संयुक्त दृष्टीकोन (Joint Vision - 2025) तयार केला आहे, ज्यामध्ये स्वच्छ ऊर्जा, तंत्रज्ञान आणि अर्थव्यवस्था यावर भर दिला आहे.

• यासोबतच, जपानकडून भारतात पुढील 10 वर्षांत 68 अब्ज डॉलर इतकी खाजगी गुंतवणूक करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

• तसेच, दोन्ही देशांमध्ये 75 अब्ज डॉलरची चलन अदलाबदल व्यवस्था (Swap Arrangement) ठेवण्यात आली आहे, ज्यामुळे आर्थिक स्थैर्य टिकवण्यास मदत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• करार → नीति आयोग + जपान आंतरराष्ट्रीय सहकार्य संस्था 

• कशासाठी → शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) प्रभावीपणे राबविण्यासाठी

• लक्ष → योजना प्रत्यक्षात पोहोचवणे

• प्रकल्प → 

• आरोग्य व पोषण (Health & Nutrition)
• शिक्षण (Education)
• शेती व जलसंपदा (Agriculture & Water Resources)
• आर्थिक समावेशन व कौशल्य विकास (Financial Inclusion & Skill Development) 
• पायाभूत सुविधा (Basic Infrastructure)

National Safety Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय सुरक्षा दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

1. 28 फेब्रुवारी

2. 4 मार्च

3. 8 मार्च

4. 12 मार्च

उत्तर : 4 मार्च

राष्ट्रीय सुरक्षा दिन (National Safety Day) बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• दरवर्षी 4 मार्च रोजी राष्ट्रीय सुरक्षा दिन साजरा केला जातो.

• 4 मार्च ते 10 मार्च हा राष्ट्रीय सुरक्षा सप्ताह म्हणून साजरा केला जातो.

• 2026 या वर्षी आपण 55 वा राष्ट्रीय सुरक्षा दिन/राष्ट्रीय सुरक्षा सप्ताह साजरा करत आहोत. 

राष्ट्रीय सुरक्षा दिन का साजरी केला जातो ?

• सर्व क्षेत्रांमध्ये सुरक्षा आणि सावधगिरीच्या उपायांचे महत्त्व सांगण्यासाठी 

• कामाच्या ठिकाणी सुरक्षा तसेच सुरक्षित वातावरणाची खात्री करण्यासाठी, 

• सुरक्षा उपायांचे समर्थन करण्यासाठी आणि या प्रोटोकॉलचे पालन करण्यासाठी 

• तसेच लोकांमध्ये यासंदर्भात जागरूकता निर्माण करण्यासाठी राष्ट्रीय सुरक्षा दिन आणि राष्ट्रीय सुरक्षा सप्ताह साजरा केला जातो.

राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस 4 मार्चलाच का साजरी करतात ?

• 4 मार्च 1966 रोजी भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची (National safety Council) स्थापना करण्यात आली.

• या दिवसाचे महत्व ओळखून दरवर्षी 4 मार्चला राष्ट्रीय सुरक्षा दिन साजरा केला जातो.

राष्ट्रीय सुरक्षा दिन केव्हापासून साजरी करण्यात सुरुवात झाली ?

पहिला राष्ट्रीय सुरक्षा दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• 4 मार्च 1972 रोजी पहिला राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस साजरी करण्यात आला. 

राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस 2026 ची संकल्पना (थीम ) काय आहे ? 

• "सुरक्षा वाढवण्यासाठी लोकांना सहभागी करा, शिक्षित करा आणि सक्षम करा" ("Engage, Educate & Empower People to Enhance Safety")  ही राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस 2026 ची संकल्पना आहे.

Gas Leak at Boisar in Maharashtra

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे महाराष्ट्रातील बोईसर येथे गॅस गळतीच्या घटनेत चर्चेत आलेला ‘ओलियम’ (Oleum) हा वायू मुख्यतः कशाशी संबंधित आहे ?

1. कार्बन संयुग

2. सल्फ्यूरिक आम्लाशी संबंधित संयुग

3. नायट्रोजन संयुग

4. मिथेन वायू

उत्तर : सल्फ्यूरिक आम्लाशी ($\mathrm{H_2SO_4}$) संबंधित संयुग 

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील बोईसर येथील इंडस्ट्रीजमध्ये ओलियम गॅस गळतीची घटना घडली, ज्यामुळे 2000 हून अधिक लोकांना स्थलांतर करावे लागले.

• या घटनेमुळे ओलियम या धोकादायक रासायनिक पदार्थाबद्दल पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे.

🤔 ‘ओलियम’ (Oleum) म्हणजे काय ?

• ओलियम (Oleum) हा एक अत्यंत संक्षारक (Corrosive) रासायनिक पदार्थ असून त्याला फ्युमिंग सल्फ्यूरिक आम्ल (Fuming Sulfuric Acid) असेही म्हणतात.

• हे सल्फ्यूरिक ॲसिडचे अत्यंत संकेंद्रित आणि घातक रूप आहे.

👉 ओलियमचे रासायनिक स्वरूप (Chemical Representation) : $\mathrm{H_2SO_4 \cdot xSO_3}$

🧪 ओलियम कसा तयार होतो ?

• ओलियम प्रामुख्याने 'संपर्क प्रक्रिया' (Contact Process) द्वारे तयार केला जातो- 

1. सर्वात आधी सल्फर जाळून सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) तयार केला जातो.

2. त्यानंतर उत्प्रेरकाच्या (Catalyst - उदा. व्हॅनेडियम पेंटॉक्साईड) साहाय्याने त्याचे सल्फर ट्रायऑक्साइड (SO₃) मध्ये रूपांतर केले जाते.

3. नंतर हा वायू थेट पाण्यात न मिसळता (कारण ती प्रक्रिया अत्यंत तीव्र आणि स्फोटक असू शकते), आधीच तयार असलेल्या संहत सल्फ्यूरिक ॲसिडमध्ये ($\mathrm{H_2SO_4}$ ) शोषला जातो. यातून 'ओलियम' तयार होते.

🏭 ओलियमचा उपयोग कुठे होतो ?

1) रसायन उद्योग : सल्फ्यूरिक ॲसिडची वाहतूक करण्यासाठी ओलियम सोयीचे असते, कारण ते कमी गंजणारे (Corrosive) असते. गरजेनुसार त्यात पाणी मिसळून पुन्हा सल्फ्यूरिक ॲसिड बनवता येते.

2) स्फोटके : टीएनटी (TNT) सारखी स्फोटके तयार करण्यासाठी याचा वापर होतो.

3) रंग आणि औषधे : कृत्रिम रंग (Dyes) आणि काही औषधांच्या निर्मितीत याचा वापर होतो.

4) पेट्रोलियम शुद्धीकरण : तेलाच्या शुद्धीकरणासाठी याचा उपयोग केला जातो.

🧐 परिणाम (Effects/Hazards) : 

• ओलियम हा अत्यंत घातक वायू आणि द्रव आहे.

• हवेच्या संपर्कात : ओलियम हवेतील बाष्पाशी (Moisture) अभिक्रिया करतो, ज्यामुळे सल्फ्यूरिक ॲसिडचे पांढरे दाट धुके तयार होते. बोईसरच्या घटनेत हेच धुके पसरले होते.

🙎‍♂️मानवी शरीरावर परिणाम :

• त्वचा : याच्या संपर्कात आल्यास त्वचा गंभीरपणे भाजते.

• डोळे : डोळ्यांची प्रचंड जळजळ होते आणि दृष्टी जाण्याचा धोका असतो.

• श्वसन : श्वासावाटे शरीरात गेल्यास फुफ्फुसांना सूज येते (Pulmonary Edema) आणि गुदमरल्यासारखे होऊन मृत्यूही ओढवू शकतो.

या घटनेचे महत्त्व काय आहे ? 

• या घटनेमुळे औद्योगिक सुरक्षा आणि धोकादायक रसायनांच्या व्यवस्थापनाबाबत जागरूकता वाढली आहे.

• रासायनिक उद्योगांमध्ये सुरक्षा उपायांची गरज अधोरेखित झाली.

• आपत्कालीन व्यवस्थापन प्रणाली अधिक मजबूत करण्याची आवश्यकता दिसून आली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• घटना → बोईसर (महाराष्ट्र) गॅस गळती

• ओलियम → फ्युमिंग सल्फ्यूरिक आम्ल

• सूत्र → $\mathrm{H_2SO_4 \cdot xSO_3}$

• प्रक्रिया → 'संपर्क प्रक्रिया' (Contact Process) 

• वैशिष्ट्य → पांढरा धूर + अत्यंत संक्षारक

• परिणाम → श्वसन व डोळ्यांना धोका

• उपयोग → सल्फ्यूरिक आम्ल, स्फोटके, पेट्रोलियम शुद्धीकरण

World Hearing Day 

Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक श्रवण दिन केव्हा साजरी करतात ? 

1. 13 ऑगस्ट 

2. 3 मार्च

3. 28 फेब्रुवारी 

4. 2 जानेवारी 

उत्तर : 3 मार्च

बातमी काय आहे ? 

• जागतिक आरोग्य संघटनेने (World Health Organization) 3 मार्च 2026 रोजी जागतिक श्रवण दिन म्हणजेच World Hearing Day आयोजित केला. 

जागतिक श्रवण दिना बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :  

• बहिरेपणा आणि श्रवणशक्ती कमी होण्याबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि श्रवण आरोग्याची काळजी ला प्रोत्साहन देण्यासाठी जागतिक श्रवण दिन हा दिवस दरवर्षी 3 मार्च रोजी जागतिक स्तरावर साजरा केला जातो.

• बहिरेपणा आणि श्रवणशक्ती कमी होणे (ऐकू कमी येणे) कसे रोखायचे आणि कानाची काळजी कशी घ्यावी याबाबत जनजागृती करण्यासाठी हा दिवस समर्पित आहे. 

• WHO च्या मते, जगभरात 46.6 कोटींहून अधिक लोक श्रवणशक्तीच्या समस्येने ग्रस्त आहेत, ही संख्या 2050 पर्यंत 90 कोटींपर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे.

• 60 ते 65 डेसिबल पर्यंतचा आवाज मानवी कानांसाठी योग्य असतो.

• या पातळीपेक्षा जास्त आवाज कानांना नुकसान पोहोचवू शकतो.

• 100 डेसिबलपेक्षा जास्त आवाजाच्या अचानक संपर्कात आल्याने तात्काळ बहिरेपणा येऊ शकतो.

जागतिक श्रवण दिन 2026 ची संकल्पना ( थीम ) काय आहे ?

• जागतिक श्रवण दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) "समुदायांपासून वर्गांपर्यंत : सर्व मुलांसाठी श्रवण काळजी" (From Communities to Classrooms: Hearing Care for All Children) ही आहे. 

• जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) यावर्षीच्या मोहिमेत विशेषतः मुलांच्या श्रवण आरोग्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. 

🎯 या संकल्पनेचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत :

• बालपणीचा बहिरेपणा रोखणे : मुलांमध्ये टाळता येण्याजोगा श्रवणदोष कमी करण्यासाठी जनजागृती करणे.

• लवकर ओळख आणि उपचार : कानाच्या समस्यांचे वेळीच निदान करून मुलांवर योग्य उपचार सुनिश्चित करणे.

• शाळा आणि समुदायांचा सहभाग : मुलांच्या आरोग्यासाठी शाळा आणि स्थानिक समुदायांना श्रवण काळजी कार्यक्रमांशी जोडणे, जेणेकरून मुले अडथळ्यांविना शिकू शकतील आणि प्रगती करू शकतील. 

What is World Wildlife Day ?

Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक वन्यजीव दिन केव्हा साजरी करतात ?

1. 28 फेब्रुवारी 

2. 3 मार्च 

3. 13 मार्च 

4. 4 एप्रिल

उत्तर : 3 मार्च

3 मार्च हा दिवस जागतिक वन्यजीव दिन केव्हा घोषित केला ? 

• 20 डिसेंबर 2013 रोजी संयुक्त राष्ट्र महासभेने आपल्या 68 व्या अधिवेशनात 3 मार्च हा दिवस जागतिक वन्यजीव दिन म्हणून साजरा करण्याचे जाहीर केले.

3 मार्च हाच दिवस का ? 

• जागतिक पातळीवरील नागरिकांचे जीवन जल आणि जंगलावर अवलंबून आहे. 

• मात्र तरीही अनेक जंगली प्राण्यांच्या आणि वन संपत्ती ची तस्करी करण्याच्या घटना घडत आहेत. 

• त्याला आळा घालण्यासाठी 3 मार्च 1973 ला वन्यजीव आणि वनस्पतीच्या व्यापाराला रोखण्यासाठीच्या करारावर 180 देशांनी सही केली होती.

• वन्य प्राणी आणि वनस्पतींच्या लुप्तप्राय प्रजातींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारावरील अधिवेशन (CITES: Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) 3 मार्च 1973 रोजी १८० देशांनी मान्य केले म्हणून या दिवसाचे महत्त्व ओळखून 3 मार्च हा दिवस जागतिक वन्यजीव दिन म्हणून जगभरात साजरा केला जातो. 

आपण जागतिक वन्यजीव दिन का साजरी करतो ?

• जागतिक वन्यजीव दिन पृथ्वीवरील वैविध्यपूर्ण आणि भव्य वन्यजीवांबद्दल जागरूकता वाढवण्यासाठी समर्पित आहे.

• हा दिवस आपल्याला वन्यजीव संदर्भातील गुन्हेगारी आणि वन्य प्रजाती नष्ट करण्याच्या विरोधात लढा उभारण्याची प्रेरणा व आठवण करून देतो.

जागतिक वन्यजीव दिन 2026 ची संकल्पना ( थीम ) काय आहे ?

🎯 "औषधी आणि सुगंधी वनस्पती : आरोग्य, वारसा आणि उपजीविका जतन करणे" ही यंदाची थीम आहे.

(Medicinal and Aromatic Plants: Conserving Health, Heritage and Livelihoods)

• वनस्पतींचे महत्त्व: जागतिक स्तरावर आरोग्यसेवा, संस्कृती आणि शाश्वत अर्थव्यवस्था टिकवून ठेवण्यासाठी या वनस्पती किती महत्त्वाच्या आहेत, यावर या वर्षी भर दिला गेला आहे.

• औषधी वनस्पतींना अधिवास नष्ट होणे, हवामान बदल आणि अतिउत्खनन यांपासून असलेला धोका अधोरेखित करणे हा यामागचा उद्देश आहे.

Operation Epic Fury

Subject : GS - जागतिक घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) बातम्यांमध्ये चर्चेत असलेले 'ऑपरेशन एपिक फ्युरी' कोणत्या देशाने सुरू केले आहे ?

1. युक्रेन

2. अमेरिका

3. रशिया

4. युनायटेड किंगडम

उत्तर : अमेरिका

बातमी काय ?

• ऑपरेशन एपिक फ्युरी (Operation Epic Fury) ही अमेरिकेने इराणविरुद्ध सुरू केलेली एक मोठी लष्करी मोहीम आहे. 

ऑपरेशन एपिक फ्युरी बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

उद्देश :

• इराणला अण्वस्त्रे विकसित करण्यापासून रोखणे आणि त्यांची क्षेपणास्त्र उत्पादन क्षमता नष्ट करणे हे या मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

सुरुवात : 

• अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अण्वस्त्रांच्या मुद्द्यावर इराणला दिलेल्या इशाऱ्यानंतर ही कारवाई सुरू करण्यात आली.

प्रमुख लक्ष्य : 

• या मोहिमेअंतर्गत इराणमधील लष्करी ठिकाणे, अणुकेंद्रे, क्षेपणास्त्र तळ आणि भूमिगत बंकर्सना (Missile Cities) लक्ष्य करण्यात आले आहे.

• अहवालानुसार, इराणच्या अनेक शहरांमध्ये विमाने, क्रूझ क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोनचा वापर करून क्षेपणास्त्र तळ, कमांड सेंटर्स आणि इतर सामरिक सुविधांसह शेकडो लक्ष्यांवर हल्ले करण्यात आले.

सहभाग : 

• यात अमेरिका आणि इस्रायलच्या सैन्याने मिळून समन्वित हल्ले केले आहेत.

परिणाम :

• 'ऑपरेशन एपिक फ्युरी'ची सुरुवात ही पश्चिम आशियातील एक महत्त्वपूर्ण भू-राजकीय घटना आहे,.

• अमेरिका आणि इराण यांच्यातील वाढत्या तणावामुळे या प्रदेशातील तेल पुरवठा मार्गांमध्ये व्यत्यय येऊ शकतो, विशेषतः होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या आसपास, जिथून जागतिक तेल व्यापाराचा मोठा भाग जातो.

• प्रादेशिक स्थिरता, जागतिक ऊर्जा सुरक्षा व आंतरराष्ट्रीय राजनैतिक संबंधांबद्दल गंभीर चिंता निर्माण झाली आहे.

SEBI Social Media Disclosure Rule – Key Features, Purpose & Exam Notes

Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे सोशल मीडियावर गुंतवणूक संबंधित माहिती देताना ओळख उघड करणे अनिवार्य करणारे निर्देश कोणत्या संस्थेने जारी केले ?

1. RBI

2. NITI आयोग

3. वित्त मंत्रालय

4. SEBI

उत्तर : SEBI

📰 बातमी काय ?

• अलिकडे भारतीय प्रतिभूती आणि विनिमय मंडळ (Securities and Exchange Board of India - SEBI) ने एक महत्त्वपूर्ण परिपत्रक जारी करून, सर्व नोंदणीकृत बाजार मध्यस्थांना (Market Intermediaries) सोशल मीडियावर गुंतवणूक संबंधित माहिती देताना आपले नोंदणीकृत नाव आणि नोंदणी क्रमांक अनिवार्यपणे दर्शविण्याचे निर्देश दिले आहेत.

🤔 हा निर्णय नेमका काय सांगतो ?

• या निर्देशानुसार, SEBI अंतर्गत नोंदणीकृत संस्था किंवा त्यांचे प्रतिनिधी सोशल मीडियावर कोणतीही गुंतवणूक किंवा शेअर बाजाराशी संबंधित माहिती देताना आपले नोंदणीकृत नाव आणि SEBI नोंदणी क्रमांक स्पष्टपणे नमूद करणे आवश्यक आहे.

• या निर्णयामुळे गुंतवणूकदारांना अधिक विश्वासार्ह माहिती मिळण्यास मदत होणार आहे.

🧐 हा नियम का आणण्यात आला ?

• सध्या सोशल मीडियावर अनेक अप्रमाणित (Unregistered) वित्तीय सल्लागार किंवा Influencer चुकीची माहिती देतात.

• त्यामुळे गुंतवणूकदारांची फसवणूक होण्याची शक्यता वाढते.

✍️ यावर उपाय म्हणून SEBI ने - अधिक पारदर्शकता, योग्य ओळख पडताळणी, विश्वासार्हता वाढवणे - या उद्देशाने हा नियम लागू केला आहे.

⚙️ या नियमाची प्रमुख वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

• हा नियम शेअर दलाल (Stockbrokers), म्युच्युअल फंड संस्था, गुंतवणूक सल्लागार, संशोधन विश्लेषक, पोर्टफोलिओ व्यवस्थापक (Portfolio Managers) इत्यादी सर्वांवर लागू होतो.

• सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्ममध्ये YouTube, Instagram, WhatsApp, Telegram, Facebook, X, LinkedIn यांसारख्या सर्व माध्यमांचा समावेश आहे, अगदी बंद ग्रुपमध्ये (Closed Groups) देखील हा नियम लागू आहे.

• जर एखाद्या संस्थेकडे एकापेक्षा जास्त नोंदणी असतील, तर सर्व नोंदणींची माहिती एका वेब लिंकद्वारे द्यावी लागते.

या निर्णयाचे महत्त्व काय आहे ?

• या नियमामुळे गुंतवणूकदारांना खऱ्या आणि नोंदणीकृत संस्थांची ओळख पटवणे सोपे होईल.

• चुकीच्या सल्ल्यांपासून संरक्षण मिळेल

• डिजिटल गुंतवणूक क्षेत्रात पारदर्शकता वाढेल

• वित्तीय व्यवहारांमध्ये विश्वासार्हता मजबूत होईल

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• SEBI → सोशल मीडिया disclosure नियम

• आवश्यक → नोंदणीकृत नाव + नोंदणी क्रमांक

• उद्देश → गुंतवणूकदार संरक्षण

• लागू → सर्व Market Intermediaries

• प्लॅटफॉर्म → YouTube ते WhatsApp (सर्व)

• समस्या → Fake Financial Influencers

Iran

Subject : GS - जागतिक घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे जागतिक घडामोडींमध्ये चर्चेत आलेला ‘इराण’ (Iran) हा देश कोणत्या प्रदेशात स्थित आहे ?

1. पूर्व आशिया

2. पश्चिम आशिया

3. आफ्रिका

4. युरोप

उत्तर : पश्चिम आशिया

📰 बातमी काय ?

• अलिकडे अमेरिका–इस्रायल हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते आयतोल्ला अली खामेनी (Ayatollah Ali Khamenei) यांच्या मृत्यूच्या बातम्यांमुळे इराण पुन्हा जागतिक चर्चेत आला आहे. 

• या घटनांमुळे पश्चिम आशियातील स्थैर्य आणि जागतिक ऊर्जा सुरक्षेबाबत चिंता वाढली आहे.

🌍 इराण कुठे आहे ?

• इराण हा पश्चिम आशियातील एक महत्त्वाचा देश आहे.

• सीमावर्ती देश : अझरबैजान🇦🇿, आर्मेनिया🇦🇲, तुर्कमेनिस्तान🇹🇲, अफगाणिस्तान🇦🇫, पाकिस्तान🇵🇰, तुर्की🇹🇷 आणि इराक🇮🇶

👉 समुद्रकिनारा :

1. कॅस्पियन समुद्र

2. पर्शियन आखात

3. ओमानचा आखात

🏛️ इराणची राजकीय रचना कशी आहे ?

• इराण हा एक इस्लामिक गणराज्य (Islamic Republic) आहे.

• येथे लोकशाही संस्था अस्तित्वात आहेत, परंतु अंतिम सत्ता सर्वोच्च नेता (Supreme Leader) यांच्याकडे असते.

• 1979 च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर ही व्यवस्था अस्तित्वात आली.

🏺 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी काय आहे ?

1)प्राचीन पर्शियन साम्राज्य (Achaemenid Empire): 

• 550 ईसापूर्व (BCE) मध्ये सायरस द ग्रेट (Cyrus the Great) यांनी या साम्राज्याची स्थापना केली. 

• हे त्या काळातील जगातील सर्वात मोठे आणि शक्तिशाली साम्राज्य होते.

2) इस्लामचा प्रसार : 

• 7 व्या शतकात अरबांनी पर्शियावर विजय मिळवला, ज्यामुळे ससानियन साम्राज्याचा अंत झाला आणि इराणमध्ये हळूहळू इस्लामचा प्रसार झाला.

3) सफाविद राजवंश (Safavid Dynasty) : 

• 1501 मध्ये सफाविद घराण्याने इराणला पुन्हा संघटित केले. 

• त्यांनी शिया इस्लामला राज्यधर्म म्हणून घोषित केले, ज्यामुळे इराणची एक स्वतंत्र धार्मिक आणि राजकीय ओळख निर्माण झाली.

4) 1979 ची क्रांती : 

• आयतोल्ला खोमेनी यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या या क्रांतीने अडीच हजार वर्षांची राजेशाही संपुष्टात आणली आणि इराणला एक इस्लामिक गणराज्य म्हणून घोषित केले.

🏔️ भौगोलिक वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

1) प्रमुख पर्वत/ पर्वतरांगा : 

• इराणचा मोठा भाग कोरडा पठारी प्रदेश आहे, ज्याभोवती पर्वतरांगा आहेत.

👉 झाग्रोस पर्वतरांग (Zagros Mountains)

👉 अल्बोर्झ पर्वत (Alborz Mountains) – माउंट दमावंद (Mount Damavand)

2) प्रमुख वाळवंट :

• दश्त-ए-कवीर (Dasht-e Kavir)

• दश्त-ए-लूट (Dasht-e Lut)

🌏 इराणचे जागतिक महत्त्व काय आहे ?

🛢️तेल आणि वायू साठे : 

• इराणकडे जगातील चौथ्या क्रमांकाचा कच्च्या तेलाचा साठा आणि दुसऱ्या क्रमांकाचा नैसर्गिक वायूचा साठा आहे. 

• जागतिक ऊर्जा सुरक्षेसाठी इराणचे उत्पादन आणि निर्यात अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

🌊 होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) : 

• जगातील एकूण तेल व्यापारापैकी सुमारे 20% ते 25% व्यापार या अरुंद समुद्रमार्गातून होतो, ज्यावर इराणचे नियंत्रण आहे. 

• या मार्गात अडथळा निर्माण झाल्यास जागतिक तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ होऊ शकते. 

🤝 व्यापारी केंद्र : 

• इराण हा आशिया, युरोप आणि आफ्रिका या खंडांना जोडणारा एक नैसर्गिक पूल आहे.

🎯 भारतासाठी महत्त्व : 

• भारताच्या दृष्टीने इराणमधील चाबहार बंदर अत्यंत महत्त्वाचे आहे. 

• हे बंदर भारताला पाकिस्तानला वगळून अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियाशी थेट व्यापार करण्याची संधी देते. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : इराण

• इराण → पश्चिम आशिया

• राजधानी → तेहरान

• व्यवस्था → इस्लामिक गणराज्य

• महत्त्वाचे ठिकाण → हॉर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz)

• संसाधने → तेल + नैसर्गिक वायू

• भूप्रदेश → पठार + पर्वत + वाळवंट