चालू घडामोडी | इराण
Iran
Subject : GS - जागतिक घडामोडी
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) अलिकडे जागतिक घडामोडींमध्ये चर्चेत आलेला ‘इराण’ (Iran) हा देश कोणत्या प्रदेशात स्थित आहे ?
1. पूर्व आशिया
2. पश्चिम आशिया
3. आफ्रिका
4. युरोप
उत्तर : पश्चिम आशिया
📰 बातमी काय ?
• अलिकडे अमेरिका–इस्रायल हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते आयतोल्ला अली खामेनी (Ayatollah Ali Khamenei) यांच्या मृत्यूच्या बातम्यांमुळे इराण पुन्हा जागतिक चर्चेत आला आहे. 
• या घटनांमुळे पश्चिम आशियातील स्थैर्य आणि जागतिक ऊर्जा सुरक्षेबाबत चिंता वाढली आहे.
🌍 इराण कुठे आहे ?
• इराण हा पश्चिम आशियातील एक महत्त्वाचा देश आहे.
• सीमावर्ती देश : अझरबैजान🇦🇿, आर्मेनिया🇦🇲, तुर्कमेनिस्तान🇹🇲, अफगाणिस्तान🇦🇫, पाकिस्तान🇵🇰, तुर्की🇹🇷 आणि इराक🇮🇶
👉 समुद्रकिनारा :
1. कॅस्पियन समुद्र
2. पर्शियन आखात
3. ओमानचा आखात
🏛️ इराणची राजकीय रचना कशी आहे ?
• इराण हा एक इस्लामिक गणराज्य (Islamic Republic) आहे.
• येथे लोकशाही संस्था अस्तित्वात आहेत, परंतु अंतिम सत्ता सर्वोच्च नेता (Supreme Leader) यांच्याकडे असते.
• 1979 च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर ही व्यवस्था अस्तित्वात आली.
🏺 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी काय आहे ?
1)प्राचीन पर्शियन साम्राज्य (Achaemenid Empire):
• 550 ईसापूर्व (BCE) मध्ये सायरस द ग्रेट (Cyrus the Great) यांनी या साम्राज्याची स्थापना केली.
• हे त्या काळातील जगातील सर्वात मोठे आणि शक्तिशाली साम्राज्य होते.
2) इस्लामचा प्रसार :
• 7 व्या शतकात अरबांनी पर्शियावर विजय मिळवला, ज्यामुळे ससानियन साम्राज्याचा अंत झाला आणि इराणमध्ये हळूहळू इस्लामचा प्रसार झाला.
3) सफाविद राजवंश (Safavid Dynasty) :
• 1501 मध्ये सफाविद घराण्याने इराणला पुन्हा संघटित केले.
• त्यांनी शिया इस्लामला राज्यधर्म म्हणून घोषित केले, ज्यामुळे इराणची एक स्वतंत्र धार्मिक आणि राजकीय ओळख निर्माण झाली.
4) 1979 ची क्रांती :
• आयतोल्ला खोमेनी यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या या क्रांतीने अडीच हजार वर्षांची राजेशाही संपुष्टात आणली आणि इराणला एक इस्लामिक गणराज्य म्हणून घोषित केले.
🏔️ भौगोलिक वैशिष्ट्ये काय आहेत ?
1) प्रमुख पर्वत/ पर्वतरांगा :
• इराणचा मोठा भाग कोरडा पठारी प्रदेश आहे, ज्याभोवती पर्वतरांगा आहेत.
👉 झाग्रोस पर्वतरांग (Zagros Mountains)
👉 अल्बोर्झ पर्वत (Alborz Mountains) – माउंट दमावंद (Mount Damavand)
2) प्रमुख वाळवंट :
• दश्त-ए-कवीर (Dasht-e Kavir)
• दश्त-ए-लूट (Dasht-e Lut)
🌏 इराणचे जागतिक महत्त्व काय आहे ?
🛢️तेल आणि वायू साठे :
• इराणकडे जगातील चौथ्या क्रमांकाचा कच्च्या तेलाचा साठा आणि दुसऱ्या क्रमांकाचा नैसर्गिक वायूचा साठा आहे.
• जागतिक ऊर्जा सुरक्षेसाठी इराणचे उत्पादन आणि निर्यात अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
🌊 होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) :
• जगातील एकूण तेल व्यापारापैकी सुमारे 20% ते 25% व्यापार या अरुंद समुद्रमार्गातून होतो, ज्यावर इराणचे नियंत्रण आहे.
• या मार्गात अडथळा निर्माण झाल्यास जागतिक तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ होऊ शकते.
🤝 व्यापारी केंद्र :
• इराण हा आशिया, युरोप आणि आफ्रिका या खंडांना जोडणारा एक नैसर्गिक पूल आहे.
🎯 भारतासाठी महत्त्व :
• भारताच्या दृष्टीने इराणमधील चाबहार बंदर अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
• हे बंदर भारताला पाकिस्तानला वगळून अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियाशी थेट व्यापार करण्याची संधी देते.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : इराण
• इराण → पश्चिम आशिया
• राजधानी → तेहरान
• व्यवस्था → इस्लामिक गणराज्य
• महत्त्वाचे ठिकाण → हॉर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz)
• संसाधने → तेल + नैसर्गिक वायू
• भूप्रदेश → पठार + पर्वत + वाळवंट
