National Science Day

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय विज्ञान दिवस खालील पैकी कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ?

1. चंद्रशेखर वेंकट रमण सर

2. श्रीनिवास रामानुजन सर

3. प्रशांत चंद्र महालनोबिस सर

4. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम सर 

उत्तर : चंद्रशेखर वेंकट रमण सर

राष्ट्रीय विज्ञान दिवस केव्हा साजरी करतात ?

• देशभरात 28 फेब्रुवारी हा दिवस राष्ट्रीय विज्ञान दिवस म्हणून साजरा करण्यात येतो.

• 28 फेब्रुवारी 1928 रोजी भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ, सर चंद्रशेखर वेंकट रमण यांनी रमन इफेक्ट' (Raman Effect) हा शोध लावला. 

• यासाठी त्यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्राच्या नोबेल पुरस्काराने गौरवण्यात आले.

• या दिनाचे महत्त्व ओळखून भारत सरकारने 1986 रोजी 28 फेब्रुवारी हा दिवस राष्ट्रीय विज्ञान दिवस म्हणून साजरा करण्याचे जाहीर केले. 

पहिला राष्ट्रीय विज्ञान दिवस कधी साजरा करण्यात आला ? 

• 28 फेब्रुवारी 1987 रोजी पहिला राष्ट्रीय विज्ञान दिवस साजरा करण्यात आला. 

राष्ट्रीय विज्ञान दिवस 2026 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ? 

• राष्ट्रीय विज्ञान दिवस 2026 ची संकल्पना - "विज्ञानातील महिला : विकसित भारताला गती देणे" (Women in Science: Catalysing Viksit Bharat) ही आहे. 

• ही थीम भारताला 'विकसित भारत' बनवण्याच्या ध्येयामध्ये महिला संशोधक, शास्त्रज्ञ आणि नवोन्मेषकांच्या (Innovators) योगदानाचा गौरव करणे.

रमण इफेक्ट शोध कसा लागला ? 

• एकदा सर सी.व्ही. रमन सर प्रवास करताना त्यांना भूमध्य समुद्राचे निळे पाणी दिसले. 

• ‘समुद्राचा रंग हा आकाशाच्या रंगाचे फक्त प्रतिबिंब होता’ आणि येथूनच रमण इफेक्ट संशोधनाला सुरुवात झाली. 

• त्यांनी क्वार्ट्ज प्रिझमने प्रकाशाच्या विखुरणाऱ्या परिणामाचा प्रयोग केला.

रमण इफेक्ट म्हणजे काय ? (Raman Effect) 

• सर सी.व्ही. रमन आणि त्यांचे विद्यार्थी के.एस. कृष्णन यांना असे आढळून आले की प्रकाश, पारदर्शक माध्यमातून गेल्यानंतर, विखुरताना त्याची तरंगलांबी (wavelength) आणि ऊर्जा (energy) बदलतो. या घटनेला रमन इफेक्ट किंवा रमन स्कॅटरिंग म्हणतात. 

• जेव्हा प्रकाश एखाद्या पारदर्शक म्हणजेच स्वच्छ माध्यमावर पडतो तेव्हा तो काही प्रमाणात तसाच पुढे जातो, काही प्रमाणात परावर्तित (Reflect) होतो आणि काही वेळा त्याच्या तरंगलांबी (Wavelength) मध्ये थोडासा बदल होतो. 

समुद्र निळा का दिसतो ? 

• सूर्यप्रकाश पाण्यावर पडतो आणि त्यातील काही रंग शोषले जातात तर निळा रंग परावर्तित होतो त्यामुळे समुद्र निळा दिसतो.

रमन इफेक्टचे महत्त्व काय आहे ? 

• रमन इफेक्ट हा विज्ञानात महत्त्वाचा आहे कारण तो आपल्याला प्रकाश वेगवेगळ्या पदार्थांशी कसा संवाद साधतो हे समजून घेण्यास मदत करतो. 

• प्रकाशाचे वर्तन स्पष्ट करते : पृष्ठभागावर आदळल्यावर प्रकाश कसा पसरतो हे समजून घेण्यास मदत करते.

• विज्ञान आणि संशोधनात : साहित्य, रसायने आणि जैविक नमुन्यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्वाचे.

• वैद्यकीय क्षेत्रात : प्रगत इमेजिंग तंत्रांद्वारे रोगांचे निदान करण्यासाठी वापरले जाते.

• फॉरेन्सिक सायन्स : गुन्ह्याच्या ठिकाणाचे पुरावे, जसे की औषधे किंवा स्फोटके तपासण्यासाठी वापरले जाते.

• अंतराळ संशोधनात : शास्त्रज्ञांना दूरच्या ग्रहांच्या रचनेचे विश्लेषण करण्यास मदत करते.

सर चंद्रशेखर व्यंकट रमण यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• सर चंद्रशेखर व्यंकट रमण यांचा जन्म 7 नोव्हेंबर 1888 रोजी तामिळनाडूतील तिरुचिरापल्ली येथे झाला.

• वयाच्या 15 व्या वर्षी त्यांनी भौतिकशास्त्रात सुवर्णपदक मिळवले.

• त्यांनी रमण रिसर्च इन्स्टिट्यूट, इंडियन जर्नल ऑफ फिजिक्स आणि इंडियन अकादमी ऑफ सायन्सेस ची स्थापना केली. 

पुरस्कार आणि सन्मान : 

• सर चंद्रशेखर व्यंकट रमण यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्राच्या नोबेल पुरस्काराने गौरवण्यात आले.

• 1954 मध्ये भारतातील सर्वोच्च नागरी पुरस्कार भारतरत्न पुरस्काराने त्यांना गौरविण्यात आले.  

• 1957 मध्ये त्यांना लेनिन शांतता पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

 ✍️ राष्ट्रीय विज्ञान दिवस → 28 फेब्रुवारी

🔬 कारण → सर सी.व्ही. रमन यांनी 28 फेब्रुवारी 1928 रोजी रमन परिणाम (Raman Effect) शोध लावला.

🏆 भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार → सर सी.व्ही. रमन (1930)

 🏛️ घोषणा → भारत सरकारने 1986 मध्ये हा दिवस घोषित केला

🎉 पहिल्यांदा साजरा → 28 फेब्रुवारी 1987

 🎯 थीम 2026 → “विज्ञानातील महिला : विकसित भारताला गती देणे”

Dr. Rajendra Prasad

Subject : GS - राज्यशास्त्र, आधुनिक भारताचा इतिहास, दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) संविधान सभेच्या सुकाणू समिती चे अध्यक्ष खालील पैकी कोण होते ?

1. डॉ. राजेंद्र प्रसाद 

2. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

3. सरदार वल्लभभाई पटेल

4. पंडित जवाहरलाल नेहरू 

उत्तर : डॉ. राजेंद्र प्रसाद 

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

जन्म आणि शिक्षण : 

• त्यांचा जन्म 3 डिसेंबर 1884 रोजी बिहारच्या सारन जिल्ह्यातील जीरादेई या खेड्यात झाला.

• ते 1902 मध्ये कलकत्ता प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये दाखल झाले.

• 1907 मध्ये कलकत्ता विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी कलकत्ता लॉ कॉलेजमध्ये कायद्याचा अभ्यास केला आणि कलकत्ता उच्च न्यायालयात प्रॅक्टिस केली.

• त्यांनी 1937 मध्ये अलाहाबाद विद्यापीठातून कायद्यात डॉक्टरेट पूर्ण केली.

भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील योगदान : 

1911 मध्ये, ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य झाले.

चंपारण सत्याग्रह (1917) :

• बिहारच्या 1917 च्या चंपारण्य सत्याग्रहाच्या वेळी महात्मा गांधींशीं त्यांचा परिचय वाढला. 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील चंपारण सत्याग्रहाला सक्रिय पाठिंबा दिला.

• असहकार चळवळीचा भाग म्हणून त्यांनी बिहारमध्ये असहकार पुकारला आणि राज्याचा दौरा केला, जाहीर सभा आयोजित केल्या आणि समर्थन मिळविण्यासाठी भाषणे दिली.

• रौलट कायदा रद्द व्हावा, म्हणून देशात १९१९ मध्ये सत्याग्रहाची चळवळ सुरू झाली. त्यावेळी डॉ. राजेंद्र प्रसाद बिहार प्रांतिक परिषदेच्या अध्यक्षपदी निवडून आले.

• 1921 मध्ये पाटण्यात त्यांनी राष्ट्रीय विद्यापीठाची स्थापना करून स्वदेशी, मद्यपानबंदी, खादीचा प्रसार इ. कार्यक्रम हाती घेतले.

• 1931 मध्ये मिठाचा सत्याग्रह आणि 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनात त्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला होता.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्ष : 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी ऑक्टोबर 1934 मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या मुंबई अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले. 

• 1939 मध्ये सुभाषचंद्र बोस यांनी काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिल्यानंतर डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची अध्यक्षपदी निवड झाली. 

• 1947 मध्ये जे. बी. कृपलानी यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिल्यावर डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे तिसऱ्यांदा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचा संविधान निर्मितीत सहभाग :

• 1946 मध्ये, राजेंद्र प्रसाद भारताच्या हंगामी सरकारमध्ये अन्न आणि कृषी मंत्री म्हणून पदभार सांभाळला. 

• 1946 ते 1950 या काळात संविधान सभेचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी काम पाहिले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद संविधान सभेच्या कोण कोणत्या समितींचे अध्यक्ष होते ? 

सुकाणू समिती, कार्यपद्धती नियम समिती, वित्त आणि कर्मचारी समिती या संविधान सभेच्या समितींचे डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे अध्यक्ष होते.

भारताचे पहिले राष्ट्रपती कोण आहेत ? 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे स्वतंत्र भारताचे पहिले राष्ट्रपती आहेत.

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 26 जानेवारी 1950 ते 13 मे 1962 पर्यंत भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून काम केले. 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 12 वर्षे भारताचे राष्ट्रपती होती. 

• भारत सरकारने 1962 मध्ये भारतरत्न हा सर्वश्रेष्ठ पुरस्कार देऊन त्यांच्या देशसेवेचा बहुमान केला.

• निवृत्तीनंतर ते बिहारमधील आपल्या सदाकत आश्रमात राहण्यास गेले.

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचे 28 फेब्रुवारी 1963 रोजी निधन झाले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी लिहिलेली काही पुस्तके : 

• "चंपारण येथील सत्याग्रह", (Satyagraha at Champaran)

• " इंडिया डिवायडेड" (India Divided)

• " आत्मकथा” (Atmakatha)

• “महात्मा गांधी आणि बिहार, काही आठवणी” (Mahatma Gandhi and Bihar, Some Reminiscences)

• “बापू के कदमों में” (Bapu ke Kadmon Mein)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : डॉ. राजेंद्र प्रसाद

✍️ जन्म → 3 डिसेंबर 1884, जीरादेई (बिहार)

🇮🇳 स्वातंत्र्य चळवळ → चंपारण सत्याग्रह (1917), असहकार, मिठाचा सत्याग्रह, भारत छोडो आंदोलनात सक्रिय सहभाग

🏛️ काँग्रेस अध्यक्ष → 1934, 1939, 1947 (तीन वेळा)

📜 संविधान सभेचे अध्यक्ष→ (1946–1950) 

✍️ अध्यक्ष → सुकाणू समिती, कार्यपद्धती नियम समिती, वित्त आणि कर्मचारी समिती

🇮🇳 राष्ट्रपती → भारताचे पहिले राष्ट्रपती (1950–1962)

🏅 सन्मान → भारत रत्न (1962) 

• निधन → 28 फेब्रुवारी 1963

Vandaniya Balasaheb Thackeray Arogya Ratna Award’ and ‘Maha Arogya Samman 2026

Subject : GS - पुरस्कार, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे फेब्रुवारी 2026 मध्ये ‘वंदनीय बाळासाहेब ठाकरे आरोग्यरत्न पुरस्कार’ आणि ‘महाआरोग्य सन्मान 2026’ कोणत्या जिल्ह्याला प्रदान करण्यात आले ?

1. पालघर

2. परभणी

3. नाशिक

4. रत्नागिरी

उत्तर : नाशिक

📰 बातमी काय ?

• फेब्रुवारी 2026 मध्ये मुंबई येथे झालेल्या सोहळ्यात नाशिक जिल्ह्याला आरोग्य क्षेत्रातील उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल ‘वंदनीय बाळासाहेब ठाकरे आरोग्यरत्न पुरस्कार’ आणि ‘महाआरोग्य सन्मान 2026’ देऊन गौरवण्यात आले. 

• विशेषतः डिजिटल आरोग्य सेवा, सुरक्षित मातृत्व आणि कुटुंब कल्याण क्षेत्रातील कार्यासाठी हा सन्मान देण्यात आला.

🤔 ‘वंदनीय बाळासाहेब ठाकरे आरोग्यरत्न पुरस्कार’ म्हणजे काय ?

• हा महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाकडून दिला जाणारा एक राज्यस्तरीय महत्त्वाचा पुरस्कार आहे, जो आरोग्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांना प्रदान केला जातो.

• या पुरस्काराची सुरुवात 2023–24 पासून करण्यात आली आहे.

🧐 या पुरस्काराचा उद्देश काय आहे ?

• या पुरस्काराचा मुख्य उद्देश म्हणजे आरोग्य क्षेत्रातील विविध योजना यशस्वीपणे राबवणाऱ्या आणि उत्कृष्ट सेवा देणाऱ्या घटकांचा गौरव करणे हा आहे.

• यामुळे आरोग्य सेवांची गुणवत्ता सुधारण्यास प्रोत्साहन मिळते

🤔 हा पुरस्कार कोणाला दिला जातो ?

✍️ हा पुरस्कार विविध श्रेणींमध्ये दिला जातो :

• उत्कृष्ट कार्य करणारे डॉक्टर्स

• सार्वजनिक आरोग्य विभागातील कर्मचारी

• स्वयंसेवी संस्था (NGOs)

• आरोग्य विषयावर काम करणारे पत्रकार

🤔 ‘महाआरोग्य सन्मान’ म्हणजे काय ?

• महाआरोग्य सन्मान हा देखील महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाकडून दिला जाणारा एक विशेष पुरस्कार आहे.

• हा सन्मान विशेषतः तळागाळातील आरोग्य सेवांमध्ये योगदान देणाऱ्या घटकांसाठी आहे.

🧐 या सन्मानाचा उद्देश काय आहे ?

• या सन्मानाचा उद्देश म्हणजे आरोग्य सेवा ग्रामीण आणि सर्वसामान्य लोकांपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचवणाऱ्या घटकांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.

🤔 महाआरोग्य सन्मान कोणाला दिला जातो ?

• आशा स्वयंसेविका, आरोग्य सेवक आणि आरोग्य सहाय्यक

• प्राथमिक आरोग्य केंद्रे (PHCs) आणि ग्रामीण रुग्णालये

• डिजिटल आरोग्य सेवांचा प्रभावी वापर करणाऱ्या संस्था

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• पुरस्कार → वंदनीय बाळासाहेब ठाकरे आरोग्यरत्न

• सुरुवात → 2023–24

• देणारी संस्था → महाराष्ट्र सार्वजनिक आरोग्य विभाग

• महाआरोग्य सन्मान → तळागाळातील आरोग्य कर्मचारी

• नाशिक → 2026 मध्ये सन्मानित

• कशासाठी → डिजिटल आरोग्य सेवा, सुरक्षित मातृत्व आणि कुटुंब कल्याण क्षेत्रातील उत्कृष्ट कार्यासाठी

Operation Crackdown

Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे ‘ऑपरेशन क्रॅकडाऊन (Operation Crackdown)’ हा उपक्रम कोणत्या राज्याच्या पोलिसांनी सुरू केला आहे ?

1. महाराष्ट्र

2. कर्नाटक

3. गुजरात

4. तेलंगणा

उत्तर : तेलंगणा

📰 बातमी काय ?

• तेलंगणा पोलिसांनी ‘ऑपरेशन क्रॅकडाऊन (Operation Crackdown)’ हा विशेष उपक्रम सुरू केला आहे. 

🤔 ‘ ऑपरेशन क्रॅकडाऊन (Operation Crackdown)’ म्हणजे नेमकं काय ?

• ‘Operation Crackdown’ ही एक समन्वित (Coordinated) सायबर गुन्हेगारीविरोधी मोहीम आहे.

• या मोहिमेद्वारे सायबर फसवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या “Mule Bank Accounts” वर कारवाई करून सायबर गुन्हेगारी नेटवर्क मोडण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

म्युल खाती म्हणजे काय ? 

What are Mule Bank Accounts ?

• म्युल खाती म्हणजे अशी बँक खाती ज्यांचा वापर गुन्हेगारांकडून बेकायदेशीर पद्धतीने पैसा (निधी) प्राप्त करण्यासाठी आणि वेगवेगळ्या अकाउंट मध्ये हस्तांतरित करण्यासाठी केला जातो.

• म्युल बॅंक खाती ही गुन्हेगारी संस्था आणि बेकायदा निधी यांच्यातील मध्यस्थ म्हणून काम करते.

• ही खाती सामान्यत: अशा व्यक्तींद्वारे उघडली जातात ज्यांना एकतर सहज पैसे देण्याचे आश्वासन देऊन फसवले जाते किंवा अशा व्यक्तींना सहभागी होण्यासाठी दबाव आणला जातो.

• नंतर त्यांच्या बँक खात्याचा वापर मनी लॉन्ड्रींग, बेकायदेशीर सट्टेबाजी, दुसऱ्या देशात व्यापार, कर चोरी

यांसारख्या बेकायदेशीर गोष्टींसाठी केला जातो.

🧐 ही मोहीम का आवश्यक आहे ?

• आजकाल सायबर गुन्ह्यांमध्ये खरे गुन्हेगार थेट समोर येत नाहीत, त्यामुळे त्यांच्यापर्यंत पोहोचणे कठीण होते.

• म्हणून पोलिसांनी नवा मार्ग स्वीकारला आहे — “पैशाचा मागोवा घ्या आणि संपूर्ण नेटवर्क मोडा”

💡 सोप्या शब्दात सांगायचे तर, - सायबर गुन्ह्यांमध्ये जो पैसा फिरतो, तो थांबवला तर गुन्हेगारी आपोआप कमी होते.

👉 म्हणजेच या मोहिमेचा मुख्य उद्देश सायबर गुन्ह्यांचा आर्थिक आधार (financial backbone) तोडणे हा आहे.

🤔 ही मोहीम कोण राबवते ?

• ही मोहीम तेलंगणाच्या - Telangana Cyber Security Bureau (TGCSB) द्वारे राबवली जात आहे.

• यामध्ये विविध सरकारी संस्था आणि बँकिंग यंत्रणा एकत्र काम करतात

⚙️ या मोहिमेची मुख्य वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

• या मोहिमेत डेटा विश्लेषणाच्या मदतीने विविध राज्ये/क्षेत्रांमध्ये (Multiple Jurisdictions) सायबर गुन्ह्यांशी संबंधित 4,775 Mule Accounts ओळखण्यात आले.

• मोठ्या प्रमाणावर समन्वित कारवाई करत 137 पोलिस पथके आणि 500 पेक्षा जास्त कर्मचारी यांनी एकाच वेळी 16 जिल्ह्यांतील 137 बँक शाखांची तपासणी केली.

• KYC नोंदींची पडताळणी करून खातेधारक, एजंट आणि काही बँक अधिकाऱ्यांमध्ये संभाव्य संगनमत (Collusion) आहे का याची चौकशी करण्यात आली.

• या संपूर्ण प्रक्रियेचा उद्देश म्हणजे सायबर गुन्हेगारीच्या आर्थिक साखळी (Financial Network) मोडून काढणे हा आहे

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

✍️ ऑपरेशन क्रॅकडाऊन → सायबर गुन्हेगारीविरोधी विशेष मोहीम

📍 राज्य → तेलंगणा

🏢 अंमलबजावणी संस्था → तेलंगणा सायबर सुरक्षा ब्युरो

🎯 कार्य → सायबर फसवणुकीत वापरली जाणारी म्यूल (Mule) बँक खाती

💰 मुख्य फोकस → सायबर गुन्ह्यांची आर्थिक साखळी खंडित करणे

Carbon Capture and Utilisation (CCU) Technologies

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडील केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026 मध्ये औद्योगिक कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी आणि त्याच्या व्यवस्थापनासाठी ₹20,000 कोटींची तरतूद कोणत्या प्रकारच्या तंत्रज्ञानासाठी करण्यात आली आहे ?

1. हरित हायड्रोजन तंत्रज्ञान

2. कार्बन कॅप्चर, उपयोग आणि साठवण तंत्रज्ञान

3. सौर ऊर्जा साठवण प्रणाली

4. जैवइंधन उत्पादन तंत्रज्ञान

उत्तर : कार्बन कॅप्चर, उपयोग आणि साठवण तंत्रज्ञान

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026 मध्ये पुढील पाच वर्षांसाठी कार्बन कॅप्चर, उपयोग आणि साठवण (Carbon Capture, Utilisation, and Storage - CCUS) तंत्रज्ञानाच्या विस्तारासाठी सुमारे ₹20,000 कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे. 

• याचा उद्देश औद्योगिक क्षेत्रातील कार्बन उत्सर्जन कमी करून पर्यावरणपूरक विकासाला चालना देणे हा आहे.

🤔 कार्बन कॅप्चर व उपयोग (CCU) म्हणजे नेमकं काय ?

• कार्बन कॅप्चर व उपयोग (Carbon Capture and Utilisation - CCU) ही अशी तंत्रज्ञान प्रणाली आहे ज्यामध्ये औद्योगिक स्रोतांमधून किंवा वातावरणातून कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) वेगळा करून त्याचे विविध प्रक्रियांद्वारे उपयुक्त उत्पादनांमध्ये रूपांतर केले जाते.

👉 म्हणजेच CO₂ ला कचरा न मानता संसाधन (resource) म्हणून वापरले जाते.

🧐 ही प्रक्रिया कशी कार्य करते ?

👉 ही प्रक्रिया तीन महत्त्वाच्या टप्प्यांत पार पडते :

1. पकड (Capture) : औद्योगिक वायू किंवा वातावरणातून CO₂ इतर वायूंमधून वेगळा केला जातो

2. दाब व वाहतूक (Compression & Transport) : CO₂ ला द्रवरूपासारख्या स्थितीत दाबून पाइपलाइन किंवा टँकरद्वारे वाहतूक केली जाते.

3. उपयोग/रूपांतरण (Utilisation) : CO₂ चे रासायनिक, जैविक किंवा भौतिक प्रक्रियेद्वारे उपयुक्त उत्पादनांमध्ये रूपांतर केले जाते.

🤔 CCU चे प्रकार कोणते आहेत ?

• थेट उपयोग (Direct Utilisation): CO₂ चा थेट वापर (उदा. कार्बोनेटेड पेये, तेल उत्खनन)

• रासायनिक रूपांतरण (Chemical Conversion): CO₂ पासून रसायने किंवा इंधन तयार करणे (उदा. युरिया, मेथेनॉल)

• जैविक रूपांतरण (Biological Conversion): शैवाल/जीवाणूंच्या मदतीने CO₂ चे जैवउत्पादन जसे की जैवइंधन किंवा जनावरांचे खाद्य तयार करण्यासाठी.

• खनिजीकरण (Mineralisation): CO₂ ला खनिजांशी प्रतिक्रिया देऊन विटा किंवा ग्रीन काँक्रीट तयार करणे

🧐 या तंत्रज्ञानाचा उद्देश काय आहे ?

• कार्बनला टाकाऊ न समजता त्याचा कच्चा माल म्हणून वापर करून, CO₂ उत्सर्जन वाढू न देता आर्थिक विकास साधणे.

• उद्योगांना नेट झिरो उद्दिष्ट गाठण्यास मदत करणे आणि चक्रीय कार्बन अर्थव्यवस्था निर्माण करणे — हे CCU चे मुख्य ध्येय आहे.

⚙️ या तंत्रज्ञानाची वैशिष्ट्ये आणि उपयोग : 

• विद्यमान औद्योगिक प्रकल्पांमध्येही (Retrofit) बसवता येते

• कचऱ्याचा पुनर्वापर करून चक्रीय अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते

• विविध क्षेत्रांमध्ये उपयोग (उड्डाण, बांधकाम, शेती)

• CO₂ पासून उत्पादने तयार करून आर्थिक मूल्य निर्माण होते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

⭐ अर्थसंकल्प 2026 → ₹20,000 कोटी (CCUS विस्तारासाठी)

🌍 CCU → CO₂ पकडून त्याचा उपयोग करणे

⚙️ प्रक्रिया → पकड (Capture) → दाब व वाहतूक → उपयोग (Utilisation)

🔬 प्रकार → थेट उपयोग, रासायनिक, जैविक, खनिजीकरण

🎯 उद्देश → Net Zero + चक्रीय अर्थव्यवस्था

" शत्रूंच्या गोळ्यांचा सामना आम्ही करू. 

आम्ही आझाद आहोत, आणि आझादच राहू. " 

Chandrashekhar Azad

भारत मातेचे थोर सुपुत्र, चंद्रशेखर आझाद यांना पुण्यतिथी दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) चंद्रशेखर आझाद यांच्या नेतृत्वाखाली सरदार भगतसिंग यांनी 1928 मध्ये कोणती संघटना स्थापन केली ?

(सरळसेवा भरती, PSI 2012, MPSC 2022) 

1. गदर

2. नवभारत

3. नवजीवन सैनिक संघ

4. हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन

उत्तर : हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन

चंद्रशेखर आझाद यांचा जन्म केव्हा आणि कोठे झाला ? 

• 23 जुलै 1906 रोजी मध्य प्रदेशातील भावरा या गावात चंद्रशेखर आझाद यांचा जन्म झाला.

• त्यांचे मूळ नाव चंद्रशेखर तिवारी असे होते. 

चंद्रशेखर तिवारी, चंद्रशेखर आझाद कसे बनले ? 

• 1921 मध्ये महात्मा गांधीजींनी सुरू केलेल्या असहकार चळवळीत चंद्रशेखर आझाद केवळ 15 वर्षांचे असताना सामील झाले. 

• यादरम्यान त्यांना अटक करण्यात आली.

• मॅजिस्ट्रेटसमोर हजर केल्यावर त्यांनी आपले नाव "आझाद" आपल्या वडिलांचे नाव "स्वातंत्र्य" आणि आपले निवासस्थान "तुरंग" असे सांगितले.

• आणि तेव्हा पासून त्यांना चंद्रशेखर आझाद म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

कोणत्या भारतीय क्रांतिकारकाला "बलराज" या टोपणनावाने ओळखले जाते ?

• भारतीय क्रांतिकारी चंद्रशेखर आझाद यांना "बलराज" या टोपणनावाने ओळखले जाते.

• हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मीचे कमांडर इन चीफ म्हणून जारी केलेल्या पत्रकांवर स्वाक्षरी करताना चंद्रशेखर आझाद अनेकदा 'बलराज' हे टोपणनाव वापरत असत.

हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन आणि काकोरी कट :

• महात्मा गांधी यांनी असहकार चळवळ मागे घेतल्यानंतर ते क्रांतिकारी चळवळीकडे वळले गेले. 

• चंद्रशेखर आझाद, हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशनमध्ये सामील झाले.

काकोरी कट (Kakori Train Robbery) :

• क्रांतिकारी कारवायांसाठी गोळा होणारा निधी बहुतेक वेळा सरकारी मालमत्तेच्या दरोड्यांमधून गोळा केला जात असे. 

• त्याचप्रमाणे, 1925 मध्ये लखनौमधील काकोरीजवळील काकोरी ट्रेन दरोडा हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन ने घडवून आणला.

• ही योजना चंद्रशेखर आझाद, राम प्रसाद बिस्मिल, अशफाकुल्ला खान, राजेंद्र लाहिरी आणि मन्मथनाथ गुप्ता यांनी राबवली.

हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन ची स्थापना कोणी केली ?

• हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनची स्थापना 1928 मध्ये नवी दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला येथे चंद्रशेखर आझाद, भगतसिंग, सुखदेव थापर, अशफाकुल्ला खान आणि जोगेशचंद्र चॅटर्जी यांनी केली. 

• हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशनचे पुनर्गठन करून हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन असे करण्यात आले. 

जे. पी. साँडर्सचा वध :

• सायमन कमिशन लाहोरमध्ये आल्याच्या निषेधार्थ "सायमन गो बॅक" असा नारा देत लाला लजपतराय यांनी 30 ऑक्टोबर 1928 रोजी अहिंसक निदर्शनाचे नेतृत्व केले. 

• पोलिसांच्या लाठीहल्ल्यात लाला लजपत राय यांचा मृत्यू झाला.

• त्यांच्या मृत्यूचा बदला म्हणून 1928 मध्ये (लाहोर कट प्रकरण) पोलिस अधिकारी जे. पी. साँडर्स याला भगतसिंग, राजगुरू आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी गोळ्या घालून ठार केले.

चंद्रशेखर आझाद यांचा मृत्यू कसा झाला ? 

• चंद्रशेखर आझाद 27 फेब्रुवारी 1931 रोजी अलाहाबाद येथे आल्फ्रेड पार्कात क्रांतिकारीला भेटण्यासाठी गेले होते.

• फितुरी मुळे ब्रिटिश पोलिसांना ही बातमी समजली. 

• ब्रिटिश पोलिसांनी त्यांना पकडण्यासाठी पार्कांच्या भोवती वेढा घातला.

• या घटनेत पोलिसांमध्ये आणि त्यांच्यात गोळीबार झाला.

• चंद्रशेखर आझाद यांनी तीन पोलिसांना ठार केले. 

• आता त्यांच्या बंदुकीत शेवटची गोळीच उरली होती. 

• चंद्रशेखर आझाद यांनी निश्चय केला होता की प्राण गेले तरी चालेल पण इंग्रजांच्या हाती लागायचे नाही.

• त्यांनी ती गोळी स्वतःला मारून घेतली आणि त्यांच्या इच्छेनुसार, शेवट्पर्यंत पोलिसांच्या हाती लागले नाही. 

• चंद्रशेखर आझाद हे नावाप्रमाणेच कायम आझाद राहिले त्यांना जिवंत पणी कोणीच पकडू शकले नाही.

• 27 फेब्रुवारी 1931 रोजी चंद्रशेखर आझाद नावाचा धगधगता ज्वलंत अग्नी अनंतात विलीन झाला. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : चंद्रशेखर आझाद 

👤 जन्म → 23 जुलै 1906, भावरा (मध्य प्रदेश)

📍मूळ नाव → चंद्रशेखर तिवारी

✍️ “आझाद” नाव → असहकार चळवळीत अटकेवेळी दिले

📖 टोपणनाव → “बलराज” (HSRA पत्रकांवर वापर)

🏛️ संस्था → HRA (हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन) सदस्य → नंतर HSRA (1928) स्थापनेत प्रमुख भूमिका

🔥 प्रमुख घटना → काकोरी कट (1925) आणि साँडर्स वध (1928) मध्ये सहभाग

🔥 मृत्यू → 27 फेब्रुवारी 1931, अलाहाबाद (आल्फ्रेड पार्क)

Marathi Bhasha Gaurav Din

Subject : GS - दिनविशेष, कला आणि संस्कृती - साहित्य 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी मराठी भाषा गौरव दिन केव्हा साजरी केला जातो ? 

1. 21 फेब्रुवारी

2. 27 फेब्रुवारी

3. 1 मे

4. 3 ऑक्टोबर

उत्तर : 27 फेब्रुवारी

मराठी भाषा गौरव दिन 27 फेब्रुवारीला का साजरी करतात ? 

• कविवर्य कुसुमाग्रजांनी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक क्षेत्रात महत्वपूर्ण योगदान दिले.

• त्यांनी मराठी कवितेला नव्या उंचीवर नेऊन ठेवले.

• कुसुमाग्रज यांनी महाराष्ट्राच्या बोलीभाषेला साहित्यप्रकार म्हणून प्रस्थापित करण्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

• कविवर्य कुसुमाग्रज यांच्या योगदानाच्या सन्मानार्थ 27 फेब्रुवारी हा त्यांचा जन्मदिवस मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा केला जातो.

मराठी राजभाषा दिन आणि मराठी भाषा गौरव दिन यांमधील नेमका फरक काय ? 

• कविवर्य कुसुमाग्रज यांच्या योगदानाच्या सन्मानार्थ 27 फेब्रुवारी हा त्यांचा जन्मदिवस मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा केला जातो.

• 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र हे स्वतंत्र राज्य बनले.

• मराठी भाषेला महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत भाषा म्हणून मान्यता मिळाली.

• म्हणून आपण 1 मे रोजी मराठी राजभाषा दिन साजरी करतो. 

• 1 मे रोजी महाराष्ट्र राज्य स्थापना दिन आणि मराठी राजभाषा दिन साजरी केला जातो. 

कविवर्य कुसुमाग्रज यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

(जन्म : 27 फेब्रुवारी 1912 ; मृत्यू : 10 मार्च 1999) 

• कुसुमाग्रजांचा जन्म 27 फेब्रुवारी 1912 रोजी पुणे येथे झाला.

• हे मराठी भाषेतील अग्रगण्य कवी, लेखक, नाटककार, कथाकार व समीक्षक होते. 

• कुसुमाग्रजांचे नाव विष्णु वामन शिरवाडकर हे आहे.

• कविवर्य वि. वा. शिरवाडकर यांना सहा भाऊ आणि कुसुम नावाची एक लहान बहीण होती.

• एकुलती एक बहीण सर्वांची लाडकी म्हणून कुसुमचे अग्रज म्हणजेच कुसुमचा मोठा भाऊ म्हणून 'कुसुमाग्रज' असे नाव त्यांनी धारण केले. 

• त्यांनी कुसुमाग्रज या टोपणनावाने कवितालेखन केले. 

• वि.स. खांडेकर यांच्यानंतर मराठी साहित्यात ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे कुसुमाग्रज हे दुसरे साहित्यिक आहे. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• मराठी भाषा गौरव दिन - 27 फेब्रुवारी

• सन्मानार्थ - कविवर्य कुसुमाग्रज जन्मदिवस ( 27 फेब्रुवारी 1912)

• 21 फेब्रुवारीㅤㅤ: जागतिक मातृभाषा दिन

• 27 फेब्रुवारीㅤㅤ: मराठी भाषा गौरव दिन

• 1 मेㅤㅤㅤㅤㅤㅤ: मराठी राजभाषा दिन

• 3 ऑक्टोबरㅤㅤ: मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन (मराठी अभिजात भाषा दिवस)