Carbon Capture and Utilisation (CCU) Technologies

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडील केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026 मध्ये औद्योगिक कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी आणि त्याच्या व्यवस्थापनासाठी ₹20,000 कोटींची तरतूद कोणत्या प्रकारच्या तंत्रज्ञानासाठी करण्यात आली आहे ?

1. हरित हायड्रोजन तंत्रज्ञान

2. कार्बन कॅप्चर, उपयोग आणि साठवण तंत्रज्ञान

3. सौर ऊर्जा साठवण प्रणाली

4. जैवइंधन उत्पादन तंत्रज्ञान

उत्तर : कार्बन कॅप्चर, उपयोग आणि साठवण तंत्रज्ञान

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026 मध्ये पुढील पाच वर्षांसाठी कार्बन कॅप्चर, उपयोग आणि साठवण (Carbon Capture, Utilisation, and Storage - CCUS) तंत्रज्ञानाच्या विस्तारासाठी सुमारे ₹20,000 कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे. 

• याचा उद्देश औद्योगिक क्षेत्रातील कार्बन उत्सर्जन कमी करून पर्यावरणपूरक विकासाला चालना देणे हा आहे.

🤔 कार्बन कॅप्चर व उपयोग (CCU) म्हणजे नेमकं काय ?

• कार्बन कॅप्चर व उपयोग (Carbon Capture and Utilisation - CCU) ही अशी तंत्रज्ञान प्रणाली आहे ज्यामध्ये औद्योगिक स्रोतांमधून किंवा वातावरणातून कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) वेगळा करून त्याचे विविध प्रक्रियांद्वारे उपयुक्त उत्पादनांमध्ये रूपांतर केले जाते.

👉 म्हणजेच CO₂ ला कचरा न मानता संसाधन (resource) म्हणून वापरले जाते.

🧐 ही प्रक्रिया कशी कार्य करते ?

👉 ही प्रक्रिया तीन महत्त्वाच्या टप्प्यांत पार पडते :

1. पकड (Capture) : औद्योगिक वायू किंवा वातावरणातून CO₂ इतर वायूंमधून वेगळा केला जातो

2. दाब व वाहतूक (Compression & Transport) : CO₂ ला द्रवरूपासारख्या स्थितीत दाबून पाइपलाइन किंवा टँकरद्वारे वाहतूक केली जाते.

3. उपयोग/रूपांतरण (Utilisation) : CO₂ चे रासायनिक, जैविक किंवा भौतिक प्रक्रियेद्वारे उपयुक्त उत्पादनांमध्ये रूपांतर केले जाते.

🤔 CCU चे प्रकार कोणते आहेत ?

• थेट उपयोग (Direct Utilisation): CO₂ चा थेट वापर (उदा. कार्बोनेटेड पेये, तेल उत्खनन)

• रासायनिक रूपांतरण (Chemical Conversion): CO₂ पासून रसायने किंवा इंधन तयार करणे (उदा. युरिया, मेथेनॉल)

• जैविक रूपांतरण (Biological Conversion): शैवाल/जीवाणूंच्या मदतीने CO₂ चे जैवउत्पादन जसे की जैवइंधन किंवा जनावरांचे खाद्य तयार करण्यासाठी.

• खनिजीकरण (Mineralisation): CO₂ ला खनिजांशी प्रतिक्रिया देऊन विटा किंवा ग्रीन काँक्रीट तयार करणे

🧐 या तंत्रज्ञानाचा उद्देश काय आहे ?

• कार्बनला टाकाऊ न समजता त्याचा कच्चा माल म्हणून वापर करून, CO₂ उत्सर्जन वाढू न देता आर्थिक विकास साधणे.

• उद्योगांना नेट झिरो उद्दिष्ट गाठण्यास मदत करणे आणि चक्रीय कार्बन अर्थव्यवस्था निर्माण करणे — हे CCU चे मुख्य ध्येय आहे.

⚙️ या तंत्रज्ञानाची वैशिष्ट्ये आणि उपयोग : 

• विद्यमान औद्योगिक प्रकल्पांमध्येही (Retrofit) बसवता येते

• कचऱ्याचा पुनर्वापर करून चक्रीय अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते

• विविध क्षेत्रांमध्ये उपयोग (उड्डाण, बांधकाम, शेती)

• CO₂ पासून उत्पादने तयार करून आर्थिक मूल्य निर्माण होते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

⭐ अर्थसंकल्प 2026 → ₹20,000 कोटी (CCUS विस्तारासाठी)

🌍 CCU → CO₂ पकडून त्याचा उपयोग करणे

⚙️ प्रक्रिया → पकड (Capture) → दाब व वाहतूक → उपयोग (Utilisation)

🔬 प्रकार → थेट उपयोग, रासायनिक, जैविक, खनिजीकरण

🎯 उद्देश → Net Zero + चक्रीय अर्थव्यवस्था

" शत्रूंच्या गोळ्यांचा सामना आम्ही करू. 

आम्ही आझाद आहोत, आणि आझादच राहू. " 

Chandrashekhar Azad

भारत मातेचे थोर सुपुत्र, चंद्रशेखर आझाद यांना पुण्यतिथी दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) चंद्रशेखर आझाद यांच्या नेतृत्वाखाली सरदार भगतसिंग यांनी 1928 मध्ये कोणती संघटना स्थापन केली ?

(सरळसेवा भरती, PSI 2012, MPSC 2022) 

1. गदर

2. नवभारत

3. नवजीवन सैनिक संघ

4. हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन

उत्तर : हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन

चंद्रशेखर आझाद यांचा जन्म केव्हा आणि कोठे झाला ? 

• 23 जुलै 1906 रोजी मध्य प्रदेशातील भावरा या गावात चंद्रशेखर आझाद यांचा जन्म झाला.

• त्यांचे मूळ नाव चंद्रशेखर तिवारी असे होते. 

चंद्रशेखर तिवारी, चंद्रशेखर आझाद कसे बनले ? 

• 1921 मध्ये महात्मा गांधीजींनी सुरू केलेल्या असहकार चळवळीत चंद्रशेखर आझाद केवळ 15 वर्षांचे असताना सामील झाले. 

• यादरम्यान त्यांना अटक करण्यात आली.

• मॅजिस्ट्रेटसमोर हजर केल्यावर त्यांनी आपले नाव "आझाद" आपल्या वडिलांचे नाव "स्वातंत्र्य" आणि आपले निवासस्थान "तुरंग" असे सांगितले.

• आणि तेव्हा पासून त्यांना चंद्रशेखर आझाद म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

कोणत्या भारतीय क्रांतिकारकाला "बलराज" या टोपणनावाने ओळखले जाते ?

• भारतीय क्रांतिकारी चंद्रशेखर आझाद यांना "बलराज" या टोपणनावाने ओळखले जाते.

• हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मीचे कमांडर इन चीफ म्हणून जारी केलेल्या पत्रकांवर स्वाक्षरी करताना चंद्रशेखर आझाद अनेकदा 'बलराज' हे टोपणनाव वापरत असत.

हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन आणि काकोरी कट :

• महात्मा गांधी यांनी असहकार चळवळ मागे घेतल्यानंतर ते क्रांतिकारी चळवळीकडे वळले गेले. 

• चंद्रशेखर आझाद, हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशनमध्ये सामील झाले.

काकोरी कट (Kakori Train Robbery) :

• क्रांतिकारी कारवायांसाठी गोळा होणारा निधी बहुतेक वेळा सरकारी मालमत्तेच्या दरोड्यांमधून गोळा केला जात असे. 

• त्याचप्रमाणे, 1925 मध्ये लखनौमधील काकोरीजवळील काकोरी ट्रेन दरोडा हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन ने घडवून आणला.

• ही योजना चंद्रशेखर आझाद, राम प्रसाद बिस्मिल, अशफाकुल्ला खान, राजेंद्र लाहिरी आणि मन्मथनाथ गुप्ता यांनी राबवली.

हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन ची स्थापना कोणी केली ?

• हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनची स्थापना 1928 मध्ये नवी दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला येथे चंद्रशेखर आझाद, भगतसिंग, सुखदेव थापर, अशफाकुल्ला खान आणि जोगेशचंद्र चॅटर्जी यांनी केली. 

• हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशनचे पुनर्गठन करून हिंदुस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन असे करण्यात आले. 

जे. पी. साँडर्सचा वध :

• सायमन कमिशन लाहोरमध्ये आल्याच्या निषेधार्थ "सायमन गो बॅक" असा नारा देत लाला लजपतराय यांनी 30 ऑक्टोबर 1928 रोजी अहिंसक निदर्शनाचे नेतृत्व केले. 

• पोलिसांच्या लाठीहल्ल्यात लाला लजपत राय यांचा मृत्यू झाला.

• त्यांच्या मृत्यूचा बदला म्हणून 1928 मध्ये (लाहोर कट प्रकरण) पोलिस अधिकारी जे. पी. साँडर्स याला भगतसिंग, राजगुरू आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी गोळ्या घालून ठार केले.

चंद्रशेखर आझाद यांचा मृत्यू कसा झाला ? 

• चंद्रशेखर आझाद 27 फेब्रुवारी 1931 रोजी अलाहाबाद येथे आल्फ्रेड पार्कात क्रांतिकारीला भेटण्यासाठी गेले होते.

• फितुरी मुळे ब्रिटिश पोलिसांना ही बातमी समजली. 

• ब्रिटिश पोलिसांनी त्यांना पकडण्यासाठी पार्कांच्या भोवती वेढा घातला.

• या घटनेत पोलिसांमध्ये आणि त्यांच्यात गोळीबार झाला.

• चंद्रशेखर आझाद यांनी तीन पोलिसांना ठार केले. 

• आता त्यांच्या बंदुकीत शेवटची गोळीच उरली होती. 

• चंद्रशेखर आझाद यांनी निश्चय केला होता की प्राण गेले तरी चालेल पण इंग्रजांच्या हाती लागायचे नाही.

• त्यांनी ती गोळी स्वतःला मारून घेतली आणि त्यांच्या इच्छेनुसार, शेवट्पर्यंत पोलिसांच्या हाती लागले नाही. 

• चंद्रशेखर आझाद हे नावाप्रमाणेच कायम आझाद राहिले त्यांना जिवंत पणी कोणीच पकडू शकले नाही.

• 27 फेब्रुवारी 1931 रोजी चंद्रशेखर आझाद नावाचा धगधगता ज्वलंत अग्नी अनंतात विलीन झाला. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : चंद्रशेखर आझाद 

👤 जन्म → 23 जुलै 1906, भावरा (मध्य प्रदेश)

📍मूळ नाव → चंद्रशेखर तिवारी

✍️ “आझाद” नाव → असहकार चळवळीत अटकेवेळी दिले

📖 टोपणनाव → “बलराज” (HSRA पत्रकांवर वापर)

🏛️ संस्था → HRA (हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन) सदस्य → नंतर HSRA (1928) स्थापनेत प्रमुख भूमिका

🔥 प्रमुख घटना → काकोरी कट (1925) आणि साँडर्स वध (1928) मध्ये सहभाग

🔥 मृत्यू → 27 फेब्रुवारी 1931, अलाहाबाद (आल्फ्रेड पार्क)

Marathi Bhasha Gaurav Din

Subject : GS - दिनविशेष, कला आणि संस्कृती - साहित्य 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी मराठी भाषा गौरव दिन केव्हा साजरी केला जातो ? 

1. 21 फेब्रुवारी

2. 27 फेब्रुवारी

3. 1 मे

4. 3 ऑक्टोबर

उत्तर : 27 फेब्रुवारी

मराठी भाषा गौरव दिन 27 फेब्रुवारीला का साजरी करतात ? 

• कविवर्य कुसुमाग्रजांनी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक क्षेत्रात महत्वपूर्ण योगदान दिले.

• त्यांनी मराठी कवितेला नव्या उंचीवर नेऊन ठेवले.

• कुसुमाग्रज यांनी महाराष्ट्राच्या बोलीभाषेला साहित्यप्रकार म्हणून प्रस्थापित करण्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

• कविवर्य कुसुमाग्रज यांच्या योगदानाच्या सन्मानार्थ 27 फेब्रुवारी हा त्यांचा जन्मदिवस मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा केला जातो.

मराठी राजभाषा दिन आणि मराठी भाषा गौरव दिन यांमधील नेमका फरक काय ? 

• कविवर्य कुसुमाग्रज यांच्या योगदानाच्या सन्मानार्थ 27 फेब्रुवारी हा त्यांचा जन्मदिवस मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा केला जातो.

• 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र हे स्वतंत्र राज्य बनले.

• मराठी भाषेला महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत भाषा म्हणून मान्यता मिळाली.

• म्हणून आपण 1 मे रोजी मराठी राजभाषा दिन साजरी करतो. 

• 1 मे रोजी महाराष्ट्र राज्य स्थापना दिन आणि मराठी राजभाषा दिन साजरी केला जातो. 

कविवर्य कुसुमाग्रज यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

(जन्म : 27 फेब्रुवारी 1912 ; मृत्यू : 10 मार्च 1999) 

• कुसुमाग्रजांचा जन्म 27 फेब्रुवारी 1912 रोजी पुणे येथे झाला.

• हे मराठी भाषेतील अग्रगण्य कवी, लेखक, नाटककार, कथाकार व समीक्षक होते. 

• कुसुमाग्रजांचे नाव विष्णु वामन शिरवाडकर हे आहे.

• कविवर्य वि. वा. शिरवाडकर यांना सहा भाऊ आणि कुसुम नावाची एक लहान बहीण होती.

• एकुलती एक बहीण सर्वांची लाडकी म्हणून कुसुमचे अग्रज म्हणजेच कुसुमचा मोठा भाऊ म्हणून 'कुसुमाग्रज' असे नाव त्यांनी धारण केले. 

• त्यांनी कुसुमाग्रज या टोपणनावाने कवितालेखन केले. 

• वि.स. खांडेकर यांच्यानंतर मराठी साहित्यात ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे कुसुमाग्रज हे दुसरे साहित्यिक आहे. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• मराठी भाषा गौरव दिन - 27 फेब्रुवारी

• सन्मानार्थ - कविवर्य कुसुमाग्रज जन्मदिवस ( 27 फेब्रुवारी 1912)

• 21 फेब्रुवारीㅤㅤ: जागतिक मातृभाषा दिन

• 27 फेब्रुवारीㅤㅤ: मराठी भाषा गौरव दिन

• 1 मेㅤㅤㅤㅤㅤㅤ: मराठी राजभाषा दिन

• 3 ऑक्टोबरㅤㅤ: मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन (मराठी अभिजात भाषा दिवस) 

Maharashtra Agriculture-Artificial Intelligence (MahaAgri-AI) Policy

Subject : GS - अर्थशास्त्र - कृषी, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) फेब्रुवारी 2026 मध्ये ‘जागतिक कृषी कृत्रिम बुद्धिमत्ता परिषद’ कोणत्या ठिकाणी आयोजित करण्यात आली ?

1. मुंबई

2. पुणे

3. नागपूर

4. नाशिक

उत्तर : मुंबई

📰 बातमी काय ?

• ‘महाराष्ट्र कृषि-कृत्रिम बुद्धिमत्ता धोरण 2025–2029’ अंतर्गत फेब्रुवारी 2026 मध्ये मुंबई येथे ‘जागतिक कृषी कृत्रिम बुद्धिमत्ता परिषद आणि गुंतवणूकदार शिखर संमेलन’ आयोजित करण्यात आले. 

• या परिषदेत जागतिक तज्ज्ञ, स्टार्टअप्स, गुंतवणूकदार आणि वित्तीय संस्था सहभागी झाल्या.

🤔 महाराष्ट्र कृषि-कृत्रिम बुद्धिमत्ता (MahaAgri-AI) धोरण 2025-2029’ काय आहे ?

• हे धोरण म्हणजे महाराष्ट्राच्या कृषी क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून शेती अधिक कार्यक्षम, शाश्वत आणि नफा देणारी बनवण्याचा एक महत्त्वाकांक्षी आराखडा आहे.

• 17 जून 2025 रोजी राज्य मंत्रिमंडळाने यास मंजुरी दिली

• कृषी क्षेत्रात AI (आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स) वापरणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे. 

🤔 या धोरणाची मुख्य उद्दिष्टे काय आहेत ?

• शेतीची उत्पादकता आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे

• हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यासाठी डेटा-आधारित उपाययोजना करणे

• कृषी क्षेत्रात डिजिटल पायाभूत सुविधा (Digital Public Infrastructure) निर्माण करणे

🤖 या धोरणात शेतीसाठी कोणते तंत्रज्ञान वापरले जाते ?

1. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि जनरेटिव्ह AI (GenAI) : पीक देखरेख आणि शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करण्यासाठी.

2. ड्रोन आणि रोबोटिक्स : अचूक फवारणी आणि शेतीकामांच्या सुलभतेसाठी.

3. इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) : जमिनीतील ओलावा आणि इतर घटकांच्या रिअल-टाइम माहितीसाठी.

4. प्रिडिक्टिव ॲनालिटिक्स (Predictive Analytics) : हवामानाचा अंदाज आणि पीक नुकसानीचे पूर्वानुमान लावण्यासाठी. 

⚙️ अंमलबजावणीसाठी महत्त्वाचे प्रकल्प आणि भांडवल : 

• महा-अ‍ॅग्रीस्टेक (Maha-AgriStack) : विविध कृषी डेटा एकत्र करण्यासाठी ही डिजिटल प्रणाली विकसित केली जाईल.

• अ‍ॅग्रो डेटा एक्सचेंज ( Agro Data Exchange (A-DeX)): सरकारी आणि खाजगी क्षेत्रातील डेटाचे आदानप्रदान करण्यासाठी हा एक्सचेंज प्लॅटफॉर्म असेल.

• महावेध प्रकल्प : राज्यातील प्रत्येक ग्रामपंचायत स्तरावर स्वयंचलित हवामान केंद्रे (Automated Weather Stations) उभारून अचूक हवामान माहिती दिली जाईल.

• आर्थिक तरतूद : या धोरणाच्या सुरुवातीच्या अंमलबजावणीसाठी सुमारे ₹500 कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे. 

🧐 शेतकऱ्यांना याचा फायदा कसा होणार ?

• व्हर्च्युअल सल्लागार : चॅटबॉट आणि व्हॉईस रिस्पॉन्स सिस्टमद्वारे शेतकऱ्यांना त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे स्थानिक भाषेत मिळतील.

• अचूक मार्गदर्शन : खतांचा वापर, फवारणीची वेळ आणि पीक नियोजनाबाबत अचूक माहिती मिळाल्याने उत्पादन खर्च कमी होईल.

• बाजारपेठ उपलब्धता : शेतमालाच्या ट्रेसिबिलिटी (Traceability) मुळे निर्यातीला आणि चांगल्या भावाला चालना मिळेल. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : MahaAgri-AI धोरण

• फेब्रुवारी 2026, मुंबई → ‘जागतिक कृषी कृत्रिम बुद्धिमत्ता परिषद आणि गुंतवणूकदार शिखर संमेलन’ 

• धोरण → महाराष्ट्र कृषि-कृत्रिम बुद्धिमत्ता (MahaAgri-AI) धोरण 2025-2029’

• मंजुरी → 17 जून 2025

• आर्थिक तरतूद → ₹500 कोटी

• प्रमुख प्रकल्प → Maha-AgriStack, A-DeX, महावेध

स्वातंत्र्यवीर सावरकर पुण्यतिथी

Swatantryaveer Vinayak Damodar Savarkar 

भारत मातेचे थोर सुपुत्र, भारतीय स्वातंत्र्याच्या प्राप्तीसाठी सशस्त्र क्रांतीचा पुरस्कार करणारे थोर देशभक्त, साहित्यिक आणि समाजसुधारक स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांना पुण्यतिथी दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, क्रांतीकारक, समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ------- संस्था क्रांतिकारी राष्ट्रवादाशी संबंधित होती.

(MPSC, STI 2016, अहमदनगर पोलीस भरती 2017) 

1. बॉम्बे असोसिएशन 

2. होमरूल

3. अभिनव भारत 

4. लँड होल्डर्स असोसिएशन

उत्तर : अभिनव भारत  

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म कोठे झाला ?

(सरळसेवा भरती, नाशिक ग्रामीण पोलीस चालक भरती 2023)

• स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म 28 मे 1883 ला नाशिक जवळच्या भगूर येथे झाला.

• सावरकरांचे शिक्षण भगूर, नासिक, पुणे आणि मुंबई येथे एल्एल्.बी.(L.L.B) पर्यंत झाले. 

• पुढे ‘बॅरिस्टर’ ही पदवी त्यांनी लंडनला जाऊन घेतली.

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकरांनी कोण कोणत्या संस्था स्थापन केल्या ? 

• त्यांनी 1899 मध्ये लहान वयातच 'राष्ट्रभक्त समूह' ही गुप्त संघटना स्थापन केली.

• 1 जानेवारी 1900 रोजी मित्रमेळा ही संघटना स्थापन केली.

• 1904 रोजी मित्रमेळा या संघटनेचे रूपांतर अभिनव भारत संघटने मध्ये करण्यात आले. 

• 1906 मध्ये बॅरिस्टर होण्यासाठी ते लंडनला गेले.

• लंडनमध्ये स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी 'फ्री इंडिया सोसायटी' स्थापन केली. 

• फ्री इंडिया सोसायटी' च्या माध्यमातून लंडनमध्ये शिकायला येणाऱ्या वेगवेगळ्या देशातील विद्यार्थ्यांमार्फत भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न जगासमोर मांडणं, तिथल्या भारतीयांना क्रांतिकार्यासाठी प्रवृत्त केले.

• स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे 20व्या शतकातील भारताचे पहिले लष्करी धोरणात्मक व्यवहार तज्ञ होते, ज्यांनी देशाला एक मजबूत संरक्षण आणि राजनैतिक सिद्धांत दिला.

खटला आणि शिक्षा : 

• 1909 मध्ये मोर्ले-मिंटो सुधारणांविरुद्ध सशस्त्र बंडाचा कट रचल्याच्या आरोपाखाली स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना अटक करण्यात आली. 

• 1910 मध्ये इंडिया हाऊस या क्रांतिकारी गटाशी संबंध असल्याबद्दल त्यांना अटक झाली.

• अनंत कान्हेरे ह्यांनी नाशिकचा जिल्हाधिकारी जॅक्सन ह्याला गोळ्या घालून ठार केले यासाठीचे पिस्तुले सावरकरांनी धाडली होती. असा आरोप स्वातंत्र्यवीर सावरकरांवर लावला गेला.  

• या खटल्यांनंतर, स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना दोषी ठरवण्यात आले आणि त्यांना 50 वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावण्यात आली, ज्याला काळ्या पाण्याची शिक्षा असेही म्हणतात.

• " पन्नास वर्षे ब्रिटिश राज्य तोवर टिकेल तर ना " हे उद्गार यावेळी स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी काढले. (ठाणे पोलीस 2021)

• 1911 मध्ये त्यांना अंदमान आणि निकोबार बेटे येथील सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले.

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकरांचे सामाजिक कार्य : 

(MPSC, PSI 2014) 

• अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी त्यांनी सहभोजन, सहपूजन, हळदीकुंकू समारंभ साजरे केले. 

• अस्पृश्यांच्या मुलांना शाळेत प्रवेश मिळवून दिला, त्यांना इतर मुलांच्या बरोबरीनं बसता येऊ लागलं. 

• अस्पृश्यांसाठी त्यांनी गादीचे कारखाने, वाजंत्री (बॅंड) पथकं, उपाहारगृह सुरु केली. 

• अनेक आंतरजातीय विवाह लावले. 

• धर्मांतर केलेले हिंदूंना परत हिंदू धर्मात घेण्यासाठी शुद्धीकरण चळवळ राबवली. 

• सावरकरभक्त भागोजीशेठ कीर यांनी रत्नागिरीत बांधलेल्या पतितपावन मंदीरात अस्पृश्यांना नुसता मंदीर प्रवेशच नाही तर गाभाऱ्यात जाऊन पूजा करण्याचा मान मिळाला.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे हिंदू महासभेचे अध्यक्ष कोणत्या वर्षी होते ? 

स्वातंत्र्यवीर सावरकर 1937 ते 1943 पर्यंत हिंदू महासभेचे अध्यक्ष होते. 

मृत्यू :

26 फेब्रुवारी 1966 या दिवशी स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर नावाचा धगधगता अंगार शांत झाला.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनी लिहिलेल्या साहित्यांपैकी काही प्रमुख साहित्य : 

• सागरा प्राण तळमळला (कविता)

• हे हिन्दु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा 

• जयोस्तुते

• माझी जन्मठेप (आत्मचरित्र)

• भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने (ग्रंथ) 

• 1857 चे स्वातंत्र्यसमर (The Indian War of Independence, 1857)

• हिंदुत्व : हिंदू कोण ? (Hindutva: Who Is a Hindu?) 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : स्वातंत्र्यवीर सावरकर

👤 जन्म → 28 मे 1883, भगूर (नाशिक)

📜 संघटना → अभिनव भारत (मित्रमेळा), फ्री इंडिया सोसायटी

⚖️ शिक्षा (1911) → काळ्या पाण्याची शिक्षा , अंदमान आणि निकोबार बेटे येथील सेल्युलर जेल

🏛️ पद → हिंदू महासभा अध्यक्ष (1937–1943)

📚 साहित्य → 1857 चे स्वातंत्र्यसमर, माझी जन्मठेप, हिंदुत्व

✍️ कविता → सागरा प्राण तळमळला, हे हिन्दु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा , जयोस्तुते

• मृत्यू → 26 फेब्रुवारी 1966

Exercise MILAN 2026

Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे भारतीय नौदलाने “मिलन ग्राम (MILAN Village)” कोणत्या उपक्रमासाठी स्थापन केले आहे ?

1. किनारपट्टी सुरक्षा वाढवण्यासाठी

2. आंतरराष्ट्रीय नौदल सरावासाठी

3. नौदल प्रशिक्षण केंद्रासाठी

4. व्यापार सुलभतेसाठी

उत्तर : आंतरराष्ट्रीय नौदल सरावासाठी

📰 बातमी काय ?

• भारतीय नौदलाने विशाखापट्टणम येथे “ मिलन ग्राम (MILAN Village)” स्थापन केले आहे. 

• हा उपक्रम 13व्या Exercise MILAN 2026 मध्ये सहभागी होणाऱ्या विविध देशांच्या प्रतिनिधींमध्ये सांस्कृतिक आणि सामाजिक संवाद वाढवण्यासाठी सुरू करण्यात आला आहे. 

• या सरावात 70 पेक्षा जास्त देश सहभागी झाले.

🤔 Exercise MILAN म्हणजे नेमकं काय ?

• Exercise MILAN हा भारतीय नौदलाचा एक बहुराष्ट्रीय (Multilateral) नौदल सराव आहे, जो दर 2 वर्षांनी आयोजित केला जातो. 

• या सरावाची सुरुवात 1995 साली अंदमान-निकोबार कमांड अंतर्गत झाली होती. 

• सुरुवातीला फक्त चार देश सहभागी होते, परंतु कालांतराने हा सराव Indo-Pacific क्षेत्रातील सर्वात मोठ्या नौदल सरावांपैकी एक बनला आहे.

🧐 या सरावाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

• या सरावाचा मुख्य उद्देश विविध देशांमधील परस्पर विश्वास, सहकार्य आणि व्यावसायिक संवाद वाढवणे हा आहे. 

• यामुळे समुद्री सुरक्षेत समन्वय सुधारतो आणि Indo-Pacific क्षेत्रात मुक्त, खुली आणि नियमाधारित (Rules-based) समुद्री व्यवस्था प्रोत्साहित केली जाते.

🤔 MILAN Village म्हणजे काय आणि त्याचे महत्त्व काय ?

• मिलन ग्राम (MILAN Village) हा एक विशेष उपक्रम आहे, जिथे सहभागी देशांचे प्रतिनिधी एकत्र येऊन सांस्कृतिक कार्यक्रम, संवाद आणि परस्पर समज वाढवतात. 

• यामुळे केवळ लष्करी सहकार्यच नव्हे तर सांस्कृतिक कूटनीती (Cultural Diplomacy) सुद्धा मजबूत होते.

⚙️ या सरावाचे टप्पे कोणते असतात ?

• Exercise MILAN प्रामुख्याने दोन टप्प्यांत आयोजित केला जातो.

1. Harbour Phase मध्ये विविध सेमिनार, तज्ज्ञांची चर्चा आणि ज्ञानाची देवाणघेवाण केली जाते.

2. Sea Phase मध्ये समुद्रात प्रत्यक्ष सराव घेतला जातो, ज्यामध्ये आपत्ती व्यवस्थापन (HADR), पाणबुडीविरोधी युद्ध (Anti-Submarine Warfare) आणि विविध tactical manoeuvres यांचा समावेश असतो.

🧐 हा सराव भारताच्या कोणत्या धोरणांशी संबंधित आहे ?

हा सराव भारताच्या Act East Policy (2014) आणि Indo-Pacific क्षेत्रातील धोरणात्मक भूमिकेशी संबंधित आहे. 

तसेच, MAHASAGAR या संकल्पनेद्वारे भारत स्वतःला एक “विश्वसनीय सुरक्षा भागीदार” (preferred security partner) म्हणून सादर करतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• Exercise MILAN → भारतीय नौदलाचा बहुराष्ट्रीय सराव

• सुरुवात → 1995

• कधी होतो → दर 2 वर्षांनी

• MILAN 2026 → 13वा Edition (विशाखापट्टणम)

• सहभागी देश → 70+

• MILAN Village → सांस्कृतिक व सामाजिक संवाद

Union Cabinet has approved renaming Kerala to Keralam

Subject : GS - राज्यशास्त्र - राज्य निर्मिती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच केंद्रीय मंत्रिमंडळाने केरळ राज्याचे अधिकृत नाव “केरळ” ऐवजी “केरळम” करण्यास मंजुरी दिली. तर त्यासाठी संविधानातील कोणते कलम लागू होते ?

1. कलम 3

2. कलम 10

3. कलम 44

4. कलम 151

उत्तर : कलम 3

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय मंत्रिमंडळाने केरळ राज्याचे अधिकृत नाव “ केरळ (Kerala) ” ऐवजी “ केरळम (Keralam)” करण्यास मंजुरी दिली आहे. 

• यासाठी केरळ विधानसभेने जून 2024 रोजी राज्याचे केरळ हे नाव बदलून, ते केरळम् असे करण्यासाठी एक ठराव मंजूर केला होता.

• आता यासाठी संसदेत कायदा करून अंतिम मान्यता दिली जाईल.

राज्याचे नाव बदलण्याचा प्रश्न नेमका काय आहे ?

• सध्या राज्याचे नाव संविधानात “Kerala” असे इंग्रजी स्वरूपात आहे.

• परंतु मल्याळम या स्थानिक भाषेत या राज्याला “ केरळम (Keralam)” असे म्हटले जाते.

👉 त्यामुळे राज्याने मागणी केली की - “संविधानातील नावही स्थानिक भाषेनुसार असावे”

हा बदल का केला जात आहे ?

• हा फक्त नाव बदल नाही, तर भाषिक ओळख (Linguistic Identity) दर्शवणारा निर्णय आहे

• “Keralam” हे स्थानिक (मल्याळम) नाव आहे. 

• 1956 मध्ये राज्यांची निर्मिती भाषेच्या आधारावर झाली.

• “Aikya Kerala Movement” मुळे मल्याळम भाषिक प्रदेश एकत्र आले.

ऐक्य केरळ चळवळ (Aikya Kerala Movement) काय आहे ?

• ऐक्य केरळ चळवळ ही त्रावणकोर, कोचीन आणि मलबार या मल्याळम भाषिक प्रदेशांना एकत्र करून आधुनिक 'केरळ' राज्य निर्मितीसाठी चालवलेली एक शांततामय आणि राजकीय चळवळ होती. 

• भाषिक आणि सांस्कृतिक एकात्मतेच्या आधारावर एकत्रित केरळ राज्याची मागणी करणे हा या चळवळीचा मुख्य उद्देश होता. 

राज्याचे नाव बदलण्याचा अधिकार कोणाकडे आहे ?

• संसद कोणत्याही राज्याचे नाव बदलू शकते. 

• उदाहरणार्थ - 'मद्रास' राज्याचे नाव 'तमिळनाडू' तसेच 'ओरिसा'चे 'ओडिशा' करण्यात आले होते. 

• भारतीय राज्यघटनेतील कलम 3 (Article 3) हे नवीन राज्यांच्या निर्मितीशी आणि अस्तित्वात असलेल्या राज्यांच्या सीमा किंवा नावांमध्ये बदल करण्याशी संबंधित आहे.

राज्याचे नाव बदलण्याची प्रक्रिया : 

• भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 3 नुसार, संसदेला कोणत्याही राज्याचे नाव बदलण्याचा अधिकार आहे. 

• ही प्रक्रिया खालील टप्प्यांत पार पडते - 

1) राष्ट्रपतींची पूर्व शिफारस :

• राज्याचे नाव बदलण्याचे विधेयक संसदेच्या कोणत्याही सभागृहात (लोकसभा किंवा राज्यसभा) मांडण्यापूर्वी राष्ट्रपतींची पूर्व शिफारस आवश्यक असते.

2) राज्य विधिमंडळाकडे संदर्भ :

• विधेयक संसदेत मांडण्यापूर्वी, राष्ट्रपती ते विधेयक संबंधित राज्याच्या विधिमंडळाकडे त्यांचे मत मांडण्यासाठी पाठवतात. 

• यासाठी राष्ट्रपती एक ठराविक कालमर्यादा निश्चित करून देतात.

3) राज्याचे मत बंधनकारक नाही :

• संबंधित राज्य विधिमंडळाने दिलेले मत किंवा सूचना स्वीकारणे संसदेवर बंधनकारक नसते.

• राज्य विधिमंडळाने प्रस्तावाच्या विरोधात मत दिले किंवा विहित मुदतीत मत दिले नाही, तरीही संसद नाव बदलण्याची प्रक्रिया पुढे नेऊ शकते.

4) संसदेत मंजुरी (साधे बहुमत) :

• हे विधेयक संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी 'साध्या बहुमताने' (हजर असलेल्या आणि मतदान करणाऱ्या सदस्यांपैकी 50% पेक्षा जास्त) मंजूर करणे आवश्यक असते.

5) कलम 368 नुसार घटनादुरुस्ती नाही : 

• कलम 4 नुसार, कलम 3 अंतर्गत केलेले बदल ही कलम 368 अंतर्गत घटनादुरुस्ती मानली जात नाही. 

• त्यामुळे यासाठी विशेष बहुमताची गरज नसते.

6) राष्ट्रपतींची स्वाक्षरी आणि अंमलबजावणी :

• संसदेने विधेयक मंजूर केल्यानंतर ते राष्ट्रपतींकडे स्वाक्षरीसाठी जाते. 

• राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीनंतर, पहिल्या आणि चौथ्या अनुसूचित (Schedules) आवश्यक बदल केले जातात आणि नवीन नाव अधिकृतपणे लागू होते.

• भारतीय संविधानाची पहिली अनुसूची (First Schedule) ही देशातील राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांच्या नावांची आणि त्यांच्या प्रादेशिक विस्ताराची अधिकृत यादी आहे. 

• चौथ्या अनुसूचित (Fourth Schedule) - प्रत्येक राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशांना राज्यसभेत (Council of States) किती जागा मिळतील, याचे वाटप दिलेले असते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

⭐ केरळ (Kerala) → प्रस्तावित नवीन नाव : केरळम (Keralam)

🏛️ मंजुरी : केंद्रीय मंत्रिमंडळ (Union Cabinet)

📜 राज्य विधानसभेचा ठराव : जून 2024

⚖️ संबंधित कलम : भारतीय राज्यघटना कलम 3 (राज्याचे नाव बदलणे)

🧾 राष्ट्रपतींची पूर्व शिफारस आवश्यक

🏛️ नाव बदलणे - संसदेला अंतिम अधिकार

75th Anniversary of Employees’ State Insurance Corporation

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र - वैधानिक संस्था

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कर्मचारी राज्य विमा महामंडळाची (ESIC) स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

1. 1952

2. 1965

3. 1974

4. 1988

उत्तर : 1952

बातमी काय आहे ? 

• कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ (ESIC) ने नवी दिल्लीतील भारत मंडपम येथे आपल्या सेवेला 75 वर्ष झाल्यानिमित्‍त विविध कार्यक्रमांचा प्रारंभ केला. 

कर्मचारी राज्य विमा महामंडळाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• 24 फेब्रुवारी 1952 रोजी कर्मचारी राज्य विमा महामंडळाची स्थापना करण्यात आली.

• हे महामंडळ कर्मचारी राज्य विमा कायदा, 1948 (Employees' State Insurance Act, 1948) अंतर्गत स्थापन केलेली एक वैधानिक संस्था आहे.

• हे महामंडळ भारत सरकारच्या कामगार आणि रोजगार मंत्रालयाच्या ( Ministry of Labour and Employment) अंतर्गत काम करते.

कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ काय काम करते ? 

• कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ भारतातील सर्वसमावेशक सामाजिक सुरक्षा योजनेच्या अंमलबजावणीत महत्त्वाची भूमिका बजावते.

• हे महामंडळ कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबियांसाठी वैद्यकीय सेवा, प्रसूती लाभ आणि आर्थिक संरक्षण प्रदान करत आहे.