स्वातंत्र्यवीर सावरकर पुण्यतिथी

Swatantryaveer Vinayak Damodar Savarkar 

भारत मातेचे थोर सुपुत्र, भारतीय स्वातंत्र्याच्या प्राप्तीसाठी सशस्त्र क्रांतीचा पुरस्कार करणारे थोर देशभक्त, साहित्यिक आणि समाजसुधारक स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांना पुण्यतिथी दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, क्रांतीकारक, समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ------- संस्था क्रांतिकारी राष्ट्रवादाशी संबंधित होती.

(MPSC, STI 2016, अहमदनगर पोलीस भरती 2017) 

1. बॉम्बे असोसिएशन 

2. होमरूल

3. अभिनव भारत 

4. लँड होल्डर्स असोसिएशन

उत्तर : अभिनव भारत  

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म कोठे झाला ?

(सरळसेवा भरती, नाशिक ग्रामीण पोलीस चालक भरती 2023)

• स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म 28 मे 1883 ला नाशिक जवळच्या भगूर येथे झाला.

• सावरकरांचे शिक्षण भगूर, नासिक, पुणे आणि मुंबई येथे एल्एल्.बी.(L.L.B) पर्यंत झाले. 

• पुढे ‘बॅरिस्टर’ ही पदवी त्यांनी लंडनला जाऊन घेतली.

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकरांनी कोण कोणत्या संस्था स्थापन केल्या ? 

• त्यांनी 1899 मध्ये लहान वयातच 'राष्ट्रभक्त समूह' ही गुप्त संघटना स्थापन केली.

• 1 जानेवारी 1900 रोजी मित्रमेळा ही संघटना स्थापन केली.

• 1904 रोजी मित्रमेळा या संघटनेचे रूपांतर अभिनव भारत संघटने मध्ये करण्यात आले. 

• 1906 मध्ये बॅरिस्टर होण्यासाठी ते लंडनला गेले.

• लंडनमध्ये स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी 'फ्री इंडिया सोसायटी' स्थापन केली. 

• फ्री इंडिया सोसायटी' च्या माध्यमातून लंडनमध्ये शिकायला येणाऱ्या वेगवेगळ्या देशातील विद्यार्थ्यांमार्फत भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न जगासमोर मांडणं, तिथल्या भारतीयांना क्रांतिकार्यासाठी प्रवृत्त केले.

• स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे 20व्या शतकातील भारताचे पहिले लष्करी धोरणात्मक व्यवहार तज्ञ होते, ज्यांनी देशाला एक मजबूत संरक्षण आणि राजनैतिक सिद्धांत दिला.

खटला आणि शिक्षा : 

• 1909 मध्ये मोर्ले-मिंटो सुधारणांविरुद्ध सशस्त्र बंडाचा कट रचल्याच्या आरोपाखाली स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना अटक करण्यात आली. 

• 1910 मध्ये इंडिया हाऊस या क्रांतिकारी गटाशी संबंध असल्याबद्दल त्यांना अटक झाली.

• अनंत कान्हेरे ह्यांनी नाशिकचा जिल्हाधिकारी जॅक्सन ह्याला गोळ्या घालून ठार केले यासाठीचे पिस्तुले सावरकरांनी धाडली होती. असा आरोप स्वातंत्र्यवीर सावरकरांवर लावला गेला.  

• या खटल्यांनंतर, स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना दोषी ठरवण्यात आले आणि त्यांना 50 वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावण्यात आली, ज्याला काळ्या पाण्याची शिक्षा असेही म्हणतात.

• " पन्नास वर्षे ब्रिटिश राज्य तोवर टिकेल तर ना " हे उद्गार यावेळी स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी काढले. (ठाणे पोलीस 2021)

• 1911 मध्ये त्यांना अंदमान आणि निकोबार बेटे येथील सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले.

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकरांचे सामाजिक कार्य : 

(MPSC, PSI 2014) 

• अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी त्यांनी सहभोजन, सहपूजन, हळदीकुंकू समारंभ साजरे केले. 

• अस्पृश्यांच्या मुलांना शाळेत प्रवेश मिळवून दिला, त्यांना इतर मुलांच्या बरोबरीनं बसता येऊ लागलं. 

• अस्पृश्यांसाठी त्यांनी गादीचे कारखाने, वाजंत्री (बॅंड) पथकं, उपाहारगृह सुरु केली. 

• अनेक आंतरजातीय विवाह लावले. 

• धर्मांतर केलेले हिंदूंना परत हिंदू धर्मात घेण्यासाठी शुद्धीकरण चळवळ राबवली. 

• सावरकरभक्त भागोजीशेठ कीर यांनी रत्नागिरीत बांधलेल्या पतितपावन मंदीरात अस्पृश्यांना नुसता मंदीर प्रवेशच नाही तर गाभाऱ्यात जाऊन पूजा करण्याचा मान मिळाला.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे हिंदू महासभेचे अध्यक्ष कोणत्या वर्षी होते ? 

स्वातंत्र्यवीर सावरकर 1937 ते 1943 पर्यंत हिंदू महासभेचे अध्यक्ष होते. 

मृत्यू :

26 फेब्रुवारी 1966 या दिवशी स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर नावाचा धगधगता अंगार शांत झाला.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनी लिहिलेल्या साहित्यांपैकी काही प्रमुख साहित्य : 

• सागरा प्राण तळमळला (कविता)

• हे हिन्दु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा 

• जयोस्तुते

• माझी जन्मठेप (आत्मचरित्र)

• भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने (ग्रंथ) 

• 1857 चे स्वातंत्र्यसमर (The Indian War of Independence, 1857)

• हिंदुत्व : हिंदू कोण ? (Hindutva: Who Is a Hindu?) 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : स्वातंत्र्यवीर सावरकर

👤 जन्म → 28 मे 1883, भगूर (नाशिक)

📜 संघटना → अभिनव भारत (मित्रमेळा), फ्री इंडिया सोसायटी

⚖️ शिक्षा (1911) → काळ्या पाण्याची शिक्षा , अंदमान आणि निकोबार बेटे येथील सेल्युलर जेल

🏛️ पद → हिंदू महासभा अध्यक्ष (1937–1943)

📚 साहित्य → 1857 चे स्वातंत्र्यसमर, माझी जन्मठेप, हिंदुत्व

✍️ कविता → सागरा प्राण तळमळला, हे हिन्दु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा , जयोस्तुते

• मृत्यू → 26 फेब्रुवारी 1966

Exercise MILAN 2026

Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे भारतीय नौदलाने “मिलन ग्राम (MILAN Village)” कोणत्या उपक्रमासाठी स्थापन केले आहे ?

1. किनारपट्टी सुरक्षा वाढवण्यासाठी

2. आंतरराष्ट्रीय नौदल सरावासाठी

3. नौदल प्रशिक्षण केंद्रासाठी

4. व्यापार सुलभतेसाठी

उत्तर : आंतरराष्ट्रीय नौदल सरावासाठी

📰 बातमी काय ?

• भारतीय नौदलाने विशाखापट्टणम येथे “ मिलन ग्राम (MILAN Village)” स्थापन केले आहे. 

• हा उपक्रम 13व्या Exercise MILAN 2026 मध्ये सहभागी होणाऱ्या विविध देशांच्या प्रतिनिधींमध्ये सांस्कृतिक आणि सामाजिक संवाद वाढवण्यासाठी सुरू करण्यात आला आहे. 

• या सरावात 70 पेक्षा जास्त देश सहभागी झाले.

🤔 Exercise MILAN म्हणजे नेमकं काय ?

• Exercise MILAN हा भारतीय नौदलाचा एक बहुराष्ट्रीय (Multilateral) नौदल सराव आहे, जो दर 2 वर्षांनी आयोजित केला जातो. 

• या सरावाची सुरुवात 1995 साली अंदमान-निकोबार कमांड अंतर्गत झाली होती. 

• सुरुवातीला फक्त चार देश सहभागी होते, परंतु कालांतराने हा सराव Indo-Pacific क्षेत्रातील सर्वात मोठ्या नौदल सरावांपैकी एक बनला आहे.

🧐 या सरावाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

• या सरावाचा मुख्य उद्देश विविध देशांमधील परस्पर विश्वास, सहकार्य आणि व्यावसायिक संवाद वाढवणे हा आहे. 

• यामुळे समुद्री सुरक्षेत समन्वय सुधारतो आणि Indo-Pacific क्षेत्रात मुक्त, खुली आणि नियमाधारित (Rules-based) समुद्री व्यवस्था प्रोत्साहित केली जाते.

🤔 MILAN Village म्हणजे काय आणि त्याचे महत्त्व काय ?

• मिलन ग्राम (MILAN Village) हा एक विशेष उपक्रम आहे, जिथे सहभागी देशांचे प्रतिनिधी एकत्र येऊन सांस्कृतिक कार्यक्रम, संवाद आणि परस्पर समज वाढवतात. 

• यामुळे केवळ लष्करी सहकार्यच नव्हे तर सांस्कृतिक कूटनीती (Cultural Diplomacy) सुद्धा मजबूत होते.

⚙️ या सरावाचे टप्पे कोणते असतात ?

• Exercise MILAN प्रामुख्याने दोन टप्प्यांत आयोजित केला जातो.

1. Harbour Phase मध्ये विविध सेमिनार, तज्ज्ञांची चर्चा आणि ज्ञानाची देवाणघेवाण केली जाते.

2. Sea Phase मध्ये समुद्रात प्रत्यक्ष सराव घेतला जातो, ज्यामध्ये आपत्ती व्यवस्थापन (HADR), पाणबुडीविरोधी युद्ध (Anti-Submarine Warfare) आणि विविध tactical manoeuvres यांचा समावेश असतो.

🧐 हा सराव भारताच्या कोणत्या धोरणांशी संबंधित आहे ?

हा सराव भारताच्या Act East Policy (2014) आणि Indo-Pacific क्षेत्रातील धोरणात्मक भूमिकेशी संबंधित आहे. 

तसेच, MAHASAGAR या संकल्पनेद्वारे भारत स्वतःला एक “विश्वसनीय सुरक्षा भागीदार” (preferred security partner) म्हणून सादर करतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• Exercise MILAN → भारतीय नौदलाचा बहुराष्ट्रीय सराव

• सुरुवात → 1995

• कधी होतो → दर 2 वर्षांनी

• MILAN 2026 → 13वा Edition (विशाखापट्टणम)

• सहभागी देश → 70+

• MILAN Village → सांस्कृतिक व सामाजिक संवाद

Union Cabinet has approved renaming Kerala to Keralam

Subject : GS - राज्यशास्त्र - राज्य निर्मिती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच केंद्रीय मंत्रिमंडळाने केरळ राज्याचे अधिकृत नाव “केरळ” ऐवजी “केरळम” करण्यास मंजुरी दिली. तर त्यासाठी संविधानातील कोणते कलम लागू होते ?

1. कलम 3

2. कलम 10

3. कलम 44

4. कलम 151

उत्तर : कलम 3

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय मंत्रिमंडळाने केरळ राज्याचे अधिकृत नाव “ केरळ (Kerala) ” ऐवजी “ केरळम (Keralam)” करण्यास मंजुरी दिली आहे. 

• यासाठी केरळ विधानसभेने जून 2024 रोजी राज्याचे केरळ हे नाव बदलून, ते केरळम् असे करण्यासाठी एक ठराव मंजूर केला होता.

• आता यासाठी संसदेत कायदा करून अंतिम मान्यता दिली जाईल.

राज्याचे नाव बदलण्याचा प्रश्न नेमका काय आहे ?

• सध्या राज्याचे नाव संविधानात “Kerala” असे इंग्रजी स्वरूपात आहे.

• परंतु मल्याळम या स्थानिक भाषेत या राज्याला “ केरळम (Keralam)” असे म्हटले जाते.

👉 त्यामुळे राज्याने मागणी केली की - “संविधानातील नावही स्थानिक भाषेनुसार असावे”

हा बदल का केला जात आहे ?

• हा फक्त नाव बदल नाही, तर भाषिक ओळख (Linguistic Identity) दर्शवणारा निर्णय आहे

• “Keralam” हे स्थानिक (मल्याळम) नाव आहे. 

• 1956 मध्ये राज्यांची निर्मिती भाषेच्या आधारावर झाली.

• “Aikya Kerala Movement” मुळे मल्याळम भाषिक प्रदेश एकत्र आले.

ऐक्य केरळ चळवळ (Aikya Kerala Movement) काय आहे ?

• ऐक्य केरळ चळवळ ही त्रावणकोर, कोचीन आणि मलबार या मल्याळम भाषिक प्रदेशांना एकत्र करून आधुनिक 'केरळ' राज्य निर्मितीसाठी चालवलेली एक शांततामय आणि राजकीय चळवळ होती. 

• भाषिक आणि सांस्कृतिक एकात्मतेच्या आधारावर एकत्रित केरळ राज्याची मागणी करणे हा या चळवळीचा मुख्य उद्देश होता. 

राज्याचे नाव बदलण्याचा अधिकार कोणाकडे आहे ?

• संसद कोणत्याही राज्याचे नाव बदलू शकते. 

• उदाहरणार्थ - 'मद्रास' राज्याचे नाव 'तमिळनाडू' तसेच 'ओरिसा'चे 'ओडिशा' करण्यात आले होते. 

• भारतीय राज्यघटनेतील कलम 3 (Article 3) हे नवीन राज्यांच्या निर्मितीशी आणि अस्तित्वात असलेल्या राज्यांच्या सीमा किंवा नावांमध्ये बदल करण्याशी संबंधित आहे.

राज्याचे नाव बदलण्याची प्रक्रिया : 

• भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 3 नुसार, संसदेला कोणत्याही राज्याचे नाव बदलण्याचा अधिकार आहे. 

• ही प्रक्रिया खालील टप्प्यांत पार पडते - 

1) राष्ट्रपतींची पूर्व शिफारस :

• राज्याचे नाव बदलण्याचे विधेयक संसदेच्या कोणत्याही सभागृहात (लोकसभा किंवा राज्यसभा) मांडण्यापूर्वी राष्ट्रपतींची पूर्व शिफारस आवश्यक असते.

2) राज्य विधिमंडळाकडे संदर्भ :

• विधेयक संसदेत मांडण्यापूर्वी, राष्ट्रपती ते विधेयक संबंधित राज्याच्या विधिमंडळाकडे त्यांचे मत मांडण्यासाठी पाठवतात. 

• यासाठी राष्ट्रपती एक ठराविक कालमर्यादा निश्चित करून देतात.

3) राज्याचे मत बंधनकारक नाही :

• संबंधित राज्य विधिमंडळाने दिलेले मत किंवा सूचना स्वीकारणे संसदेवर बंधनकारक नसते.

• राज्य विधिमंडळाने प्रस्तावाच्या विरोधात मत दिले किंवा विहित मुदतीत मत दिले नाही, तरीही संसद नाव बदलण्याची प्रक्रिया पुढे नेऊ शकते.

4) संसदेत मंजुरी (साधे बहुमत) :

• हे विधेयक संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी 'साध्या बहुमताने' (हजर असलेल्या आणि मतदान करणाऱ्या सदस्यांपैकी 50% पेक्षा जास्त) मंजूर करणे आवश्यक असते.

5) कलम 368 नुसार घटनादुरुस्ती नाही : 

• कलम 4 नुसार, कलम 3 अंतर्गत केलेले बदल ही कलम 368 अंतर्गत घटनादुरुस्ती मानली जात नाही. 

• त्यामुळे यासाठी विशेष बहुमताची गरज नसते.

6) राष्ट्रपतींची स्वाक्षरी आणि अंमलबजावणी :

• संसदेने विधेयक मंजूर केल्यानंतर ते राष्ट्रपतींकडे स्वाक्षरीसाठी जाते. 

• राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीनंतर, पहिल्या आणि चौथ्या अनुसूचित (Schedules) आवश्यक बदल केले जातात आणि नवीन नाव अधिकृतपणे लागू होते.

• भारतीय संविधानाची पहिली अनुसूची (First Schedule) ही देशातील राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांच्या नावांची आणि त्यांच्या प्रादेशिक विस्ताराची अधिकृत यादी आहे. 

• चौथ्या अनुसूचित (Fourth Schedule) - प्रत्येक राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशांना राज्यसभेत (Council of States) किती जागा मिळतील, याचे वाटप दिलेले असते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

⭐ केरळ (Kerala) → प्रस्तावित नवीन नाव : केरळम (Keralam)

🏛️ मंजुरी : केंद्रीय मंत्रिमंडळ (Union Cabinet)

📜 राज्य विधानसभेचा ठराव : जून 2024

⚖️ संबंधित कलम : भारतीय राज्यघटना कलम 3 (राज्याचे नाव बदलणे)

🧾 राष्ट्रपतींची पूर्व शिफारस आवश्यक

🏛️ नाव बदलणे - संसदेला अंतिम अधिकार

75th Anniversary of Employees’ State Insurance Corporation

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र - वैधानिक संस्था

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कर्मचारी राज्य विमा महामंडळाची (ESIC) स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

1. 1952

2. 1965

3. 1974

4. 1988

उत्तर : 1952

बातमी काय आहे ? 

• कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ (ESIC) ने नवी दिल्लीतील भारत मंडपम येथे आपल्या सेवेला 75 वर्ष झाल्यानिमित्‍त विविध कार्यक्रमांचा प्रारंभ केला. 

कर्मचारी राज्य विमा महामंडळाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• 24 फेब्रुवारी 1952 रोजी कर्मचारी राज्य विमा महामंडळाची स्थापना करण्यात आली.

• हे महामंडळ कर्मचारी राज्य विमा कायदा, 1948 (Employees' State Insurance Act, 1948) अंतर्गत स्थापन केलेली एक वैधानिक संस्था आहे.

• हे महामंडळ भारत सरकारच्या कामगार आणि रोजगार मंत्रालयाच्या ( Ministry of Labour and Employment) अंतर्गत काम करते.

कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ काय काम करते ? 

• कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ भारतातील सर्वसमावेशक सामाजिक सुरक्षा योजनेच्या अंमलबजावणीत महत्त्वाची भूमिका बजावते.

• हे महामंडळ कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबियांसाठी वैद्यकीय सेवा, प्रसूती लाभ आणि आर्थिक संरक्षण प्रदान करत आहे.

Maharashtra Becomes First State to Form Dedicated Task Force for Climate-Induced Agrarian Distress

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र सरकारने देशातील पहिले शेतकरी आत्महत्या रोखण्यासाठी एक विशेष राज्यस्तरीय टास्क फोर्स स्थापन केले, या टास्क फोर्सचे अध्यक्ष कोण ? 

1. श्री. रफिक नाईकवाडी

2. श्री. तुकाराम मुंढे

3. डॉ. विनायक हेगाणा

4. श्री. उदय देशमुख

उत्तर : श्री. रफिक नाईकवाडी

बातमी काय ? 

• फेब्रुवारी 2026 मध्ये महाराष्ट्र सरकारने राज्यातील शेतकरी आत्महत्या रोखण्यासाठी एक विशेष राज्यस्तरीय टास्क फोर्स (कृती दल) स्थापन करण्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला आहे. 

• अशी समर्पित यंत्रणा उभी करणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे. 

या टास्क फोर्सची मुख्य वैशिष्ट्ये : 

• सर्वसमावेशक दृष्टिकोन : हे कृती दल केवळ आर्थिक मदतीवर लक्ष केंद्रित न करता शेतकऱ्यांच्या मानसिक आरोग्य, सामाजिक स्थिती, आर्थिक स्थैर्य आणि हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या आपत्तींचा एकत्रित विचार करणार आहे.

या टास्क फोर्सचा प्रमुख उद्देश :

• शेतकऱ्यांमधील नैराश्य आणि भीती दूर करणे.

• हवामान बदलाच्या धोक्यांना तोंड देण्यासाठी धोरणात्मक पावले उचलणे.

• कर्ज वाटप यंत्रणा, सिंचन व्यवस्था आणि पीक विमा यांमध्ये सुधारणा सुचवणे.

• जिल्हा स्तरावर समुपदेशन केंद्रे चालवून शेतकऱ्यांना मानसिक आधार देणे.

टास्क फोर्सची रचना (Structure) : 

• या कृती दलात एकूण 10 सदस्यांचा समावेश असून यामध्ये सरकारी अधिकारी आणि विषय तज्ज्ञांचा मेळ घालण्यात आला आहे.

• अध्यक्ष : श्री. रफिक नाईकवाडी (संचालक - कृषी, विस्तार व प्रशिक्षण विभाग)

अंमलबजावणी आणि कार्यपद्धती (Implementation) : 

• या टास्क फोर्सची अंमलबजावणी केवळ कागदावर मर्यादित न राहता ती जिल्हा आणि स्थानिक स्तरावर राबवण्याचे नियोजन आहे.

नाशिक पॅटर्नचा आधार : 

• कृषी आयुक्त श्री. सूरज मांढरे यांनी 2019 मध्ये नाशिक जिल्ह्यात राबवलेल्या यशस्वी प्रयोगाच्या धर्तीवर या राज्यस्तरीय टास्क फोर्सची रचना करण्यात आली आहे. 

• नाशिकमध्ये अशा उपक्रमांमुळे आत्महत्यांचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी झाले होते.

एकात्मिक दृष्टिकोन (Four-Pillar Approach): 

• अंमलबजावणी करताना शेती, आर्थिक मदत, सामाजिक आधार आणि मानसिक आरोग्य या चतुःसूत्रीचा वापर केला जाणार आहे.

स्थानिक नियोजन : 

• हे दल जिल्हा स्तरावर स्थानिक कृती आराखडे (Local-level action plans) तयार करून ते प्रादेशिक योजनांशी जोडण्याचे काम करेल.

समन्वय : 

• हा टास्क फोर्स विविध सामाजिक संस्था (NGOs) आणि निमशासकीय संस्थांशी समन्वय साधून प्रत्यक्ष जमिनीवर उपाययोजनांची अंमलबजावणी सुनिश्चित करेल. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• फेब्रुवारी 2026 – महाराष्ट्रात शेतकरी आत्महत्या रोखण्यासाठी राज्यस्तरीय टास्क फोर्स स्थापन

• अशी समर्पित यंत्रणा उभारणारे - महाराष्ट्र भारतामधील पहिले राज्य  

• अध्यक्ष – श्री. रफिक नाईकवाडी

• एकूण सदस्य – 10 (अधिकारी + तज्ज्ञ)

• मुख्य उद्देश – नैराश्य कमी करणे, हवामान बदलाशी सामना, कर्ज–सिंचन–पीक विमा सुधारणा

• चतुःसूत्री – शेती + आर्थिक मदत + सामाजिक आधार + मानसिक आरोग्य

UNESCO Asia-Pacific Awards for Cultural Heritage Conservation

Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे 2025 च्या सांस्कृतिक वारसा संवर्धनासाठी युनेस्कोचा आशिया-पॅसिफिक पुरस्कार मध्ये “Award of Merit” कोणत्या वारसा स्थळाला मिळाला ?

1. अवर लेडी ऑफ ग्रेस कॅथेड्रल

2. अजिंठा लेणी

3. ताजमहल

4. हम्पी

उत्तर : अवर लेडी ऑफ ग्रेस कॅथेड्रल

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रातील वसई येथील "अवर लेडी ऑफ ग्रेस कॅथेड्रल" (Our Lady of Grace Cathedral, Vasai) या ऐतिहासिक कॅथेड्रलला 2025 च्या UNESCO Asia-Pacific Awards मध्ये “Award of Merit” मिळाला आहे. 

• हे पारितोषिक वारसा संवर्धनासाठी केलेल्या उत्कृष्ट कामासाठी दिले जाते.

🤔 UNESCO Asia-Pacific Awards म्हणजे नेमकं काय ?

• हा UNESCO चा एक महत्त्वाचा उपक्रम आहे.

• यामध्ये आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील वारसा स्थळांच्या उत्कृष्ट संवर्धन प्रकल्पांना सन्मानित केले जाते.

• या पुरस्काराची स्थापना 2000 साली करण्यात आली.

🧐 या पुरस्काराचा उद्देश काय आहे ?

• ऐतिहासिक स्थळांचे मूळ स्वरूप जपून संवर्धन करणे

• स्थानिक समुदायाचा सहभाग वाढवणे

• दीर्घकालीन टिकाऊ (Sustainable) संवर्धनाला प्रोत्साहन देणे

🤔 कोणत्या निकषांवर पुरस्कार दिला जातो ?

• स्थानिक वैशिष्ट्यांची समज (Understanding of place)

• तांत्रिक गुणवत्ता (Technical Excellence)

• टिकाऊपणा (Sustainability)

• सामाजिक/सांस्कृतिक परिणाम (Social/Cultural Impact)

🤔 "अवर लेडी ऑफ ग्रेस कॅथेड्रल" कॅथेड्रल नेमकं काय आहे ?

• महाराष्ट्रातील वसई येथील हे 16 व्या शतकातील कॅथोलिक चर्च आहे

• हे पोर्तुगीज वास्तुकलेचे (Portuguese Architecture) उत्कृष्ट उदाहरण आहे

• हे सुमारे 475 वर्षांपूर्वी पोर्तुगीज काळात बांधले आहे.

• ही वास्तू दगड आणि मातीच्या मिश्रणाने बांधलेली आहे. (सिमेंटचा वापर नाही)

• 2023–24 मध्ये सुमारे ₹4.5 कोटी खर्च करून याती पुनर्स्थापना करण्यात आली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• पुरस्काराचे नाव → सांस्कृतिक वारसा संवर्धनासाठी युनेस्को आशिया-पॅसिफिक पुरस्कार 2025

• पुरस्कार जिंकला : "अवर लेडी ऑफ ग्रेस कॅथेड्रल" 

• स्थान → वसई, महाराष्ट्र

• वास्तुकला → पोर्तुगीज स्टाईल

National Monetisation Pipeline 2.0

Subject : GS - अर्थशास्त्र, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे सुरू करण्यात आलेल्या ‘राष्ट्रीय मुद्रीकरण पाइपलाइन 2.0 (NMP 2.0)’ चा मुख्य उद्देश काय आहे ?

1. नवीन कर प्रणाली लागू करणे

2. विद्यमान सार्वजनिक मालमत्तेतून निधी उभारणे

3. सरकारी मालमत्ता विकणे

4. कृषी उत्पादन वाढवणे

उत्तर : विद्यमान सार्वजनिक मालमत्तेतून निधी उभारणे

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी ‘राष्ट्रीय मुद्रीकरण पाइपलाइन 2.0 (National Monetisation Pipeline 2.0)’ योजना सुरू केली.

• या योजनेद्वारे सरकार विद्यमान पायाभूत मालमत्तांचा वापर करून निधी उभारणार आहे आणि तो निधी नवीन पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी वापरण्यात येणार आहे.

🤔 मालमत्ता मुद्रीकरण म्हणजे नेमकं काय ?

📌 मालमत्ता मुद्रीकरण म्हणजे सरकारकडे आधीच तयार आणि चालू असलेल्या मालमत्तांचा वापर काही काळासाठी खाजगी क्षेत्राला देऊन त्यातून उत्पन्न मिळवणे.

👉 इथे लक्षात ठेवा :

• सरकार मालमत्ता विकत नाही, फक्त वापराचा अधिकार देते

💡 उदाहरण - 

• सरकार एखादा महामार्ग 20 वर्षांसाठी खाजगी कंपनीला देते → कंपनी टोल वसूल करते → पण रस्ता सरकारचाच राहतो

🤔 Brownfield आणि Greenfield मध्ये फरक काय ?

1) विद्यमान (Brownfield) प्रकल्प :

• आधीच तयार व चालू असलेले प्रकल्प (उदा. चालू महामार्ग)

2) नवीन (Greenfield) प्रकल्प :

• नवीन सुरू होणारे प्रकल्प (उदा. नवीन विमानतळ)

👉 🔥 Exam Point :

• NMP 2.0 = फक्त Brownfield Assets (जुनी मालमत्ता) साठी 

🧐 ही योजना सरकारने का आणली ?

• भारतात पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर निधी (CAPEX) लागतो.

• फक्त बजेटवर अवलंबून राहिल्यास विकासाचा वेग कमी होतो.

👉 म्हणून सरकारने हा मार्ग निवडला:

“जुनी मालमत्ता वापरून पैसा उभारणे आणि त्या पैशातून नवीन प्रकल्प उभारणे” - यालाच Asset Recycling म्हणतात.

🤔 ‘राष्ट्रीय मुद्रीकरण पाइपलाइन 2.0 (NMP 2.0)’ काय आहे ?

• ही FY 2026–2030 योजना आहे जी सार्वजनिक पायाभूत मालमत्तांचे नियोजनबद्ध मुद्रीकरण करण्यासाठी रोड मॅप देते.

• ही योजना नीती आयोग (NITI Aayog) यांनी तयार केली असून अर्थ मंत्रालयाच्या मार्गदर्शनाखाली राबवली जाते.

🧐 या योजनेची उद्दिष्टे काय आहेत ?

• नवीन पायाभूत सुविधांसाठी निधी उभारणे

• सरकारवरील आर्थिक ताण कमी करणे

• खाजगी गुंतवणूक आकर्षित करणे

⚙️ या योजनेची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

📌 एकूण लक्ष्य : ₹16.72 लाख कोटी (FY 2026–2030)

📌 खाजगी गुंतवणूक : सुमारे ₹5.8 लाख कोटी

📊 कोणत्या क्षेत्रांना सर्वाधिक प्राधान्य ?

• महामार्ग (Highways) – सर्वाधिक वाटा (~26%)

• ऊर्जा (Power)

• रेल्वे

• बंदरे

• कोळसा

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• NMP 2.0 → कालावधी FY 2026–2030

• लक्ष्य → ₹16.72 लाख कोटी

• तयार करणारी संस्था → नीती आयोग

• मुख्य संकल्पना → Asset Monetisation

• खाजगी गुंतवणूक → ₹5.8 लाख कोटी

• सर्वाधिक वाटा → महामार्ग

Whose Statue Now at Rashtrapati Bhavan?

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, राष्ट्रपती भवनातील ब्रिटिश वास्तुविशारद एडविन ल्युटियन्स (Edwin Lutyens) यांचा पुतळा हटवून त्या जागी कोणाचा पुतळा बसवण्यात आला ?

1. महात्मा गांधी

2. डॉ. राजेंद्र प्रसाद

3. चक्रवर्ती राजगोपालाचारी

4. अटलबिहारी वाजपेयी

उत्तर : चक्रवर्ती राजगोपालाचारी

बातमी काय ?

• सी. राजगोपालाचारी यांच्या अर्धपुतळ्याचे अनावरण राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते करण्यात आले. 

🏛️ राष्ट्रपती भवनातील या नविन पुतळ्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• राष्ट्रपती भवनातील ब्रिटिश वास्तुविशारद एडविन ल्युटियन्स (Edwin Lutyens) यांचा पुतळा हटवून त्या जागी स्वतंत्र भारताचे पहिले आणि एकमेव भारतीय गव्हर्नर-जनरल चक्रवर्ती राजगोपालाचारी यांचा अर्धपुतळा (bust) बसवण्यात आला आहे. 

• अनावरण : 23 फेब्रुवारी 2026 रोजी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी या पुतळ्याचे अनावरण केले.

• उद्देश : केंद्र सरकारने ही कृती 'वसाहतवादी मानसिकतेतून' (Colonial mindset) मुक्त होण्यासाठी उचललेले एक पाऊल असल्याचे म्हटले आहे.

🏛️ सर एडविन ल्युटियन्स यांबद्दल परीक्षेसाठी थोडक्यात माहिती : 

• सर एडविन लुटियन्स (Sir Edwin Lutyens) एक ब्रिटिश वास्तुविशारद आणि नगर नियोजक होते.

• ज्यांनी सर हर्बर्ट बेकर यांच्या सहकार्याने नवी दिल्लीतील राष्ट्रपती भवन, नॉर्थ ब्लॉक, साउथ ब्लॉक आणि इंडिया गेट यांसारख्या अनेक भव्य इमारतींची रचना केली.

• त्यांच्या वास्तुकलेतील योगदानाच्या सन्मानार्थ नवी दिल्लीचा एक भाग 'ल्युटियन्सची दिल्ली' म्हणून ओळखला जातो.

🤔 चक्रवर्ति राजगोपालाचारी यांचा जन्म केव्हा आणि कोठे झाला ?

• जन्म : चक्रवर्ति राजगोपालाचारी यांचा जन्म 10 डिसेंबर 1878 रोजी तामिळनाडू राज्यातील सालेम जिल्ह्यातील थोरापल्ली येथे झाला. 

• पुढे ते “राजाजी” या नावाने संपूर्ण देशात ओळखले जाऊ लागले.

📖 प्रारंभिक जीवन, शिक्षण व व्यावसायिक वाटचाल :

• राजगोपालाचारी यांनी होसूर, बेंगळुरू आणि प्रेसिडेन्सी कॉलेज, मद्रास येथे शिक्षण घेतले. 

• शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी सालेम येथे फौजदारी वकील म्हणून यशस्वी कारकीर्द सुरू केली.

• मात्र देशातील राजकीय परिस्थिती पाहता त्यांनी सार्वजनिक जीवनात प्रवेश केला. 

• 1917 साली ते सालेम नगरपालिकेचे अध्यक्ष झाले आणि येथूनच त्यांच्या सार्वजनिक व राजकीय कारकिर्दीला खरी सुरुवात झाली.

✍️ स्वातंत्र्य चळवळीतले योगदान :

रौलेट सत्याग्रह (1919): 1919 मधील रॉलेट सत्याग्रहात त्यांनी मद्रास प्रांतात नेतृत्व केले. 

• मद्रास प्रेसिडेन्सीमध्ये मोठ्या प्रमाणात निदर्शने केली; मरीना बीचवर मोठ्या सभांना संबोधित केले.

असहकार चळवळ : आपली आपली चालू वकिली ची नोकरी सोडून ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध तमिळनाडूला संघटित केले.

खिलाफत चळवळ : खिलाफत समित्या आणि प्रांतीय आंदोलनांना सक्रियपणे पाठिंबा दिला.

🌊 तामिळनाडूमध्ये झालेल्या वेदारण्यम मिठाच्या सत्याग्रह आंदोलनाचे नेतृत्व कोणी केले ?

• सी राजगोपालाचारी यांनी तामिळनाडूमध्ये मिठाच्या सत्याग्रह आंदोलनाचे नेतृत्व केले.

• महात्मा गांधींच्या दांडी यात्रेपासून प्रेरित होऊन, सी राजगोपालाचारी यांनी एप्रिल 1930 मध्ये तामिळनाडूमध्ये वेदारण्यम मिठाचा सत्याग्रह सुरू केला.

• सी राजगोपालाचारी यांनी 13 एप्रिल रोजी तिरुचिरापल्ली (Trichirappalli) येथून आपला मोर्चा सुरू केला आणि 28 एप्रिल रोजी वेदारण्यम (Vedaranyam) येथे पोहोचले.

• ज्याचा उद्देश ब्रिटिश मिठावरील कराचा निषेध करणे आणि खादी व सामाजिक विषमतेबद्दल जागरूकता पसरवणे हा होता.

• यातून 'दांडी यात्रे'च्या मिठाच्या सत्याग्रहाला दक्षिण भारतातही बळ मिळाले.

✍️ सी. राजगोपालाचारी यांचे 'माझ्या विवेकाचे रक्षक' असे कोणी वर्णन केले ?

Who described C. Rajagopalachari as 'the keeper of my conscience'?

• महात्मा गांधीजींनी सी. राजगोपालाचारी यांना “माझ्या अंतःकरणाचा रक्षक” ('The Keeper of my Conscience') असे संबोधले होते.

• सी. राजगोपालाचारी हे महात्मा गांधींच्या अत्यंत जवळच्या सहकाऱ्यांपैकी एक होते.

• महात्मा गांधींनी पुरस्कारलेल्या खादीचा प्रसार, जातीय ऐक्य, राष्ट्रीय शिक्षण आणि अस्पृश्यतानिवारण या चतुःसूत्रीचा त्यांनी आयुष्यभर प्रसार-प्रचार केला.

🏛️ सी. राजगोपालाचारी यांनी भूषविलेली स्वातंत्र्यानंतरची महत्त्वाची पदे :

• 1947–48 : पश्चिम बंगालचे राज्यपाल

• 1948–50 : भारताचे गव्हर्नर-जनरल (भारताचे शेवटचे गव्हर्नर-जनरल)

• 1950 : केंद्रीय गृहमंत्री (सरदार वल्लभभाई पटेलांनंतर)

• 1952–54 : मद्रास राज्याचे मुख्यमंत्री

✍️ सी. राजगोपालाचारी महत्त्वाची ओळख (Short Notes) : 

• भारताचे एकमेव भारतीय व शेवटचे गव्हर्नर-जनरल

• वेदारण्याम मिठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व

• स्वतंत्र पक्षाचे संस्थापक (Founder of the Swatantra Party)

• साधेपणा, प्रामाणिकपणा व तर्कशुद्ध विचारांसाठी प्रसिद्ध

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• 23 फेब्रुवारी 2026 – राष्ट्रपती भवनात चक्रवर्ती राजगोपालाचारी यांच्या अर्धपुतळ्याचे अनावरण

• अनावरण करणारे – राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू

• कोणाचा पुतळा हटवला ? – एडविन ल्युटियन्स (ब्रिटिश वास्तुविशारद)

• नवीन पुतळा – चक्रवर्ती राजगोपालाचारी (C. Rajagopalachari)

• ओळख – स्वतंत्र भारताचे पहिले व एकमेव भारतीय गव्हर्नर-जनरल