Iran

Subject : GS - जागतिक घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे जागतिक घडामोडींमध्ये चर्चेत आलेला ‘इराण’ (Iran) हा देश कोणत्या प्रदेशात स्थित आहे ?

1. पूर्व आशिया

2. पश्चिम आशिया

3. आफ्रिका

4. युरोप

उत्तर : पश्चिम आशिया

📰 बातमी काय ?

• अलिकडे अमेरिका–इस्रायल हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते आयतोल्ला अली खामेनी (Ayatollah Ali Khamenei) यांच्या मृत्यूच्या बातम्यांमुळे इराण पुन्हा जागतिक चर्चेत आला आहे. 

• या घटनांमुळे पश्चिम आशियातील स्थैर्य आणि जागतिक ऊर्जा सुरक्षेबाबत चिंता वाढली आहे.

🌍 इराण कुठे आहे ?

• इराण हा पश्चिम आशियातील एक महत्त्वाचा देश आहे.

• सीमावर्ती देश : अझरबैजान🇦🇿, आर्मेनिया🇦🇲, तुर्कमेनिस्तान🇹🇲, अफगाणिस्तान🇦🇫, पाकिस्तान🇵🇰, तुर्की🇹🇷 आणि इराक🇮🇶

👉 समुद्रकिनारा :

1. कॅस्पियन समुद्र

2. पर्शियन आखात

3. ओमानचा आखात

🏛️ इराणची राजकीय रचना कशी आहे ?

• इराण हा एक इस्लामिक गणराज्य (Islamic Republic) आहे.

• येथे लोकशाही संस्था अस्तित्वात आहेत, परंतु अंतिम सत्ता सर्वोच्च नेता (Supreme Leader) यांच्याकडे असते.

• 1979 च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर ही व्यवस्था अस्तित्वात आली.

🏺 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी काय आहे ?

1)प्राचीन पर्शियन साम्राज्य (Achaemenid Empire): 

• 550 ईसापूर्व (BCE) मध्ये सायरस द ग्रेट (Cyrus the Great) यांनी या साम्राज्याची स्थापना केली. 

• हे त्या काळातील जगातील सर्वात मोठे आणि शक्तिशाली साम्राज्य होते.

2) इस्लामचा प्रसार : 

• 7 व्या शतकात अरबांनी पर्शियावर विजय मिळवला, ज्यामुळे ससानियन साम्राज्याचा अंत झाला आणि इराणमध्ये हळूहळू इस्लामचा प्रसार झाला.

3) सफाविद राजवंश (Safavid Dynasty) : 

• 1501 मध्ये सफाविद घराण्याने इराणला पुन्हा संघटित केले. 

• त्यांनी शिया इस्लामला राज्यधर्म म्हणून घोषित केले, ज्यामुळे इराणची एक स्वतंत्र धार्मिक आणि राजकीय ओळख निर्माण झाली.

4) 1979 ची क्रांती : 

• आयतोल्ला खोमेनी यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या या क्रांतीने अडीच हजार वर्षांची राजेशाही संपुष्टात आणली आणि इराणला एक इस्लामिक गणराज्य म्हणून घोषित केले.

🏔️ भौगोलिक वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

1) प्रमुख पर्वत/ पर्वतरांगा : 

• इराणचा मोठा भाग कोरडा पठारी प्रदेश आहे, ज्याभोवती पर्वतरांगा आहेत.

👉 झाग्रोस पर्वतरांग (Zagros Mountains)

👉 अल्बोर्झ पर्वत (Alborz Mountains) – माउंट दमावंद (Mount Damavand)

2) प्रमुख वाळवंट :

• दश्त-ए-कवीर (Dasht-e Kavir)

• दश्त-ए-लूट (Dasht-e Lut)

🌏 इराणचे जागतिक महत्त्व काय आहे ?

🛢️तेल आणि वायू साठे : 

• इराणकडे जगातील चौथ्या क्रमांकाचा कच्च्या तेलाचा साठा आणि दुसऱ्या क्रमांकाचा नैसर्गिक वायूचा साठा आहे. 

• जागतिक ऊर्जा सुरक्षेसाठी इराणचे उत्पादन आणि निर्यात अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

🌊 होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) : 

• जगातील एकूण तेल व्यापारापैकी सुमारे 20% ते 25% व्यापार या अरुंद समुद्रमार्गातून होतो, ज्यावर इराणचे नियंत्रण आहे. 

• या मार्गात अडथळा निर्माण झाल्यास जागतिक तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ होऊ शकते. 

🤝 व्यापारी केंद्र : 

• इराण हा आशिया, युरोप आणि आफ्रिका या खंडांना जोडणारा एक नैसर्गिक पूल आहे.

🎯 भारतासाठी महत्त्व : 

• भारताच्या दृष्टीने इराणमधील चाबहार बंदर अत्यंत महत्त्वाचे आहे. 

• हे बंदर भारताला पाकिस्तानला वगळून अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियाशी थेट व्यापार करण्याची संधी देते. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : इराण

• इराण → पश्चिम आशिया

• राजधानी → तेहरान

• व्यवस्था → इस्लामिक गणराज्य

• महत्त्वाचे ठिकाण → हॉर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz)

• संसाधने → तेल + नैसर्गिक वायू

• भूप्रदेश → पठार + पर्वत + वाळवंट

Vishwa Marathi Sammelan 2026

Subject : GS - साहित्य संमेलन, पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 4 थे विश्व मराठी संमेलन खालील पैकी कोणत्या ठिकाणी आयोजित करण्यात आले ? 

1. पुणे

2. मुंबई

3. नागपूर

4. नाशिक

उत्तर : नाशिक

4थे विश्व मराठी संमेलन कोठे आयोजित करण्यात आले ? 

• महाराष्ट्र शासनाच्या मराठी भाषा विभागातर्फे 27 फेब्रुवारी ते 1 मार्च 2026 या कालावधीत नाशिक येथे विश्व मराठी संमेलनाचे आयोजन करण्यात आले.

• या संमेलनात मराठी संस्कृती व मराठी भाषा या संदर्भात चर्चासत्र, मराठी संस्कृतीचे प्रदर्शन करणारे नाट्यसंगीत, वादन इ. विविध कलांचा अविष्कार त्याचप्रमाणे विविध चर्चासत्रांचे आयोजन केले गेले. 

4 थ्या विश्व मराठी संमेलनाची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• 'अभिमान मराठी, अभिजात मराठी' ही या विश्व मराठी संमेलनाची मध्यवर्ती संकल्पना आहे. 

4 थ्या विश्व मराठी संमेलनातील महत्त्वाचे पुरस्कार :  

• 'साहित्यभूषण पुरस्कार' : ज्येष्ठ साहित्यिक भालचंद्र नेमाडे

• विंदा करंदीकर जीवन गौरव पुरस्कार : ज्येष्ठ ललित लेखक श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी

• विश्व मराठी संमेलन विशेष पुरस्कार : शांतिब्रह्म मारुतीबाबा कुरेकर

विश्व मराठी संमेलनाचे आयोजन का करण्यात येते ?

विश्व मराठी संमेलनाचे उद्दिष्ट काय आहे ? 

• महाराष्ट्रासह देशात आणि परदेशातही मराठी भाषा जपणारे नागरिक आहेत. 

• भाषा जिवंत ठेवण्यासाठी योगदान देणाऱ्या सर्वांना एकत्र येता यावे

• मराठी भाषेचे संवर्धन व जगभर मराठी भाषेचा प्रसार व्हावा या उद्देशाने विश्व मराठी संमेलनाचे आयोजन करण्यात येते. 

Bureau of Energy Efficiency Commemorates 25th Foundation Day

Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे, ‘ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो’ (BEE) यांनी आपला 25 वा स्थापना दिन साजरा केला तर या ब्युरोची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?  

1. 1 मार्च 2002

2. 8 मार्च 2002

3. 14 मार्च 2002

4. 21 मार्च 2002

उत्तर : 1 मार्च 2002

📰 बातमी काय ?

• अलिकडे ऊर्जा मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्य करणाऱ्या ‘ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो’ (BEE) ने आपला 25 वा स्थापना दिन साजरा केला.

• या निमित्ताने भारताच्या ऊर्जा कार्यक्षमतेतील (Energy Efficiency) प्रवासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठल्याचे अधोरेखित करण्यात आले.

🤔 ‘ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो’ (Bureau of Energy Efficiency) म्हणजे काय ?

• ‘ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो’ ही एक वैधानिक संस्था (Statutory Body) असून ती देशात ऊर्जा कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी कार्य करते.

• ही संस्था विविध धोरणे, कार्यक्रम आणि उपाययोजना राबवून ऊर्जा वापर अधिक कार्यक्षम करण्यावर भर देते.

🏢 स्थापना आणि कायदेशीर आधार : 

• या संस्थेची स्थापना 1 मार्च 2002 रोजी करण्यात आली.

• ही संस्था ऊर्जा संरक्षण अधिनियम 2001 (Energy Conservation Act, 2001) अंतर्गत स्थापन करण्यात आली आहे.

• मंत्रालय : ऊर्जा मंत्रालय (Ministry of Power)

• मुख्यालय : नवी दिल्ली

🧐 BEE का महत्त्वाचे आहे ?

• भारतासारख्या विकसनशील देशात ऊर्जा मागणी सतत वाढत आहे.

👉 त्यामुळे -

• ऊर्जा बचत आवश्यक आहे

• खर्च कमी करणे गरजेचे आहे

• पर्यावरणीय परिणाम (उदाहरणार्थ - Global warming) कमी करणे आवश्यक आहे

👉 या सर्व गोष्टींसाठी BEE महत्त्वाची भूमिका बजावते.

⚙️ BEE चे प्रमुख कार्यक्रम कोणते आहेत ?

• Bureau of Energy Efficiency ने ऊर्जा बचत आणि कार्यक्षम वापर वाढवण्यासाठी विविध कार्यक्रम राबवले आहेत. 

• हे कार्यक्रम वेगवेगळ्या क्षेत्रांसाठी तयार केलेले आहेत.

1) स्टँडर्ड्स आणि लेबलिंग (Star Rating) कार्यक्रम :

• या अंतर्गत घरगुती उपकरणांवर (जसे AC, फ्रिज, पंखा) स्टार रेटिंग दिले जाते.

👉 जास्त स्टार म्हणजे कमी वीज वापर

उदा. 5 स्टार AC → कमी वीज बिल

2) PAT योजना (Perform, Achieve and Trade) :

• ही योजना मोठ्या उद्योगांसाठी आहे.

• उद्योगांना ठराविक प्रमाणात ऊर्जा बचत करणे बंधनकारक असते

• जर उद्योगाने जास्त बचत केली, तर तो क्रेडिट दुसऱ्या उद्योगाला विकू शकतो

3) कार्बन क्रेडिट ट्रेडिंग योजना (CCTS) :

• या योजनेत प्रदूषण कमी करणाऱ्या कंपन्यांना प्रोत्साहन दिले जाते.

• कमी कार्बन उत्सर्जन करणाऱ्या कंपन्यांना “क्रेडिट” मिळते

• हे क्रेडिट जास्त प्रदूषण करणाऱ्या कंपन्यांना विकता येते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरो

• BEE → वैधानिक संस्था

• स्थापना → 1 मार्च 2002

• कायदा → ऊर्जा संरक्षण अधिनियम 2001

• मंत्रालय → ऊर्जा मंत्रालय (Ministry of Power)

• मुख्यालय → नवी दिल्ली

• प्रमुख योजना → PAT, Star Labelling, कार्बन क्रेडिट ट्रेडिंग योजना

National Science Day

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय विज्ञान दिवस खालील पैकी कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ?

1. चंद्रशेखर वेंकट रमण सर

2. श्रीनिवास रामानुजन सर

3. प्रशांत चंद्र महालनोबिस सर

4. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम सर 

उत्तर : चंद्रशेखर वेंकट रमण सर

राष्ट्रीय विज्ञान दिवस केव्हा साजरी करतात ?

• देशभरात 28 फेब्रुवारी हा दिवस राष्ट्रीय विज्ञान दिवस म्हणून साजरा करण्यात येतो.

• 28 फेब्रुवारी 1928 रोजी भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ, सर चंद्रशेखर वेंकट रमण यांनी रमन इफेक्ट' (Raman Effect) हा शोध लावला. 

• यासाठी त्यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्राच्या नोबेल पुरस्काराने गौरवण्यात आले.

• या दिनाचे महत्त्व ओळखून भारत सरकारने 1986 रोजी 28 फेब्रुवारी हा दिवस राष्ट्रीय विज्ञान दिवस म्हणून साजरा करण्याचे जाहीर केले. 

पहिला राष्ट्रीय विज्ञान दिवस कधी साजरा करण्यात आला ? 

• 28 फेब्रुवारी 1987 रोजी पहिला राष्ट्रीय विज्ञान दिवस साजरा करण्यात आला. 

राष्ट्रीय विज्ञान दिवस 2026 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ? 

• राष्ट्रीय विज्ञान दिवस 2026 ची संकल्पना - "विज्ञानातील महिला : विकसित भारताला गती देणे" (Women in Science: Catalysing Viksit Bharat) ही आहे. 

• ही थीम भारताला 'विकसित भारत' बनवण्याच्या ध्येयामध्ये महिला संशोधक, शास्त्रज्ञ आणि नवोन्मेषकांच्या (Innovators) योगदानाचा गौरव करणे.

रमण इफेक्ट शोध कसा लागला ? 

• एकदा सर सी.व्ही. रमन सर प्रवास करताना त्यांना भूमध्य समुद्राचे निळे पाणी दिसले. 

• ‘समुद्राचा रंग हा आकाशाच्या रंगाचे फक्त प्रतिबिंब होता’ आणि येथूनच रमण इफेक्ट संशोधनाला सुरुवात झाली. 

• त्यांनी क्वार्ट्ज प्रिझमने प्रकाशाच्या विखुरणाऱ्या परिणामाचा प्रयोग केला.

रमण इफेक्ट म्हणजे काय ? (Raman Effect) 

• सर सी.व्ही. रमन आणि त्यांचे विद्यार्थी के.एस. कृष्णन यांना असे आढळून आले की प्रकाश, पारदर्शक माध्यमातून गेल्यानंतर, विखुरताना त्याची तरंगलांबी (wavelength) आणि ऊर्जा (energy) बदलतो. या घटनेला रमन इफेक्ट किंवा रमन स्कॅटरिंग म्हणतात. 

• जेव्हा प्रकाश एखाद्या पारदर्शक म्हणजेच स्वच्छ माध्यमावर पडतो तेव्हा तो काही प्रमाणात तसाच पुढे जातो, काही प्रमाणात परावर्तित (Reflect) होतो आणि काही वेळा त्याच्या तरंगलांबी (Wavelength) मध्ये थोडासा बदल होतो. 

समुद्र निळा का दिसतो ? 

• सूर्यप्रकाश पाण्यावर पडतो आणि त्यातील काही रंग शोषले जातात तर निळा रंग परावर्तित होतो त्यामुळे समुद्र निळा दिसतो.

रमन इफेक्टचे महत्त्व काय आहे ? 

• रमन इफेक्ट हा विज्ञानात महत्त्वाचा आहे कारण तो आपल्याला प्रकाश वेगवेगळ्या पदार्थांशी कसा संवाद साधतो हे समजून घेण्यास मदत करतो. 

• प्रकाशाचे वर्तन स्पष्ट करते : पृष्ठभागावर आदळल्यावर प्रकाश कसा पसरतो हे समजून घेण्यास मदत करते.

• विज्ञान आणि संशोधनात : साहित्य, रसायने आणि जैविक नमुन्यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्वाचे.

• वैद्यकीय क्षेत्रात : प्रगत इमेजिंग तंत्रांद्वारे रोगांचे निदान करण्यासाठी वापरले जाते.

• फॉरेन्सिक सायन्स : गुन्ह्याच्या ठिकाणाचे पुरावे, जसे की औषधे किंवा स्फोटके तपासण्यासाठी वापरले जाते.

• अंतराळ संशोधनात : शास्त्रज्ञांना दूरच्या ग्रहांच्या रचनेचे विश्लेषण करण्यास मदत करते.

सर चंद्रशेखर व्यंकट रमण यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• सर चंद्रशेखर व्यंकट रमण यांचा जन्म 7 नोव्हेंबर 1888 रोजी तामिळनाडूतील तिरुचिरापल्ली येथे झाला.

• वयाच्या 15 व्या वर्षी त्यांनी भौतिकशास्त्रात सुवर्णपदक मिळवले.

• त्यांनी रमण रिसर्च इन्स्टिट्यूट, इंडियन जर्नल ऑफ फिजिक्स आणि इंडियन अकादमी ऑफ सायन्सेस ची स्थापना केली. 

पुरस्कार आणि सन्मान : 

• सर चंद्रशेखर व्यंकट रमण यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्राच्या नोबेल पुरस्काराने गौरवण्यात आले.

• 1954 मध्ये भारतातील सर्वोच्च नागरी पुरस्कार भारतरत्न पुरस्काराने त्यांना गौरविण्यात आले.  

• 1957 मध्ये त्यांना लेनिन शांतता पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

 ✍️ राष्ट्रीय विज्ञान दिवस → 28 फेब्रुवारी

🔬 कारण → सर सी.व्ही. रमन यांनी 28 फेब्रुवारी 1928 रोजी रमन परिणाम (Raman Effect) शोध लावला.

🏆 भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार → सर सी.व्ही. रमन (1930)

 🏛️ घोषणा → भारत सरकारने 1986 मध्ये हा दिवस घोषित केला

🎉 पहिल्यांदा साजरा → 28 फेब्रुवारी 1987

 🎯 थीम 2026 → “विज्ञानातील महिला : विकसित भारताला गती देणे”

Dr. Rajendra Prasad

Subject : GS - राज्यशास्त्र, आधुनिक भारताचा इतिहास, दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) संविधान सभेच्या सुकाणू समिती चे अध्यक्ष खालील पैकी कोण होते ?

1. डॉ. राजेंद्र प्रसाद 

2. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

3. सरदार वल्लभभाई पटेल

4. पंडित जवाहरलाल नेहरू 

उत्तर : डॉ. राजेंद्र प्रसाद 

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

जन्म आणि शिक्षण : 

• त्यांचा जन्म 3 डिसेंबर 1884 रोजी बिहारच्या सारन जिल्ह्यातील जीरादेई या खेड्यात झाला.

• ते 1902 मध्ये कलकत्ता प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये दाखल झाले.

• 1907 मध्ये कलकत्ता विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी कलकत्ता लॉ कॉलेजमध्ये कायद्याचा अभ्यास केला आणि कलकत्ता उच्च न्यायालयात प्रॅक्टिस केली.

• त्यांनी 1937 मध्ये अलाहाबाद विद्यापीठातून कायद्यात डॉक्टरेट पूर्ण केली.

भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील योगदान : 

1911 मध्ये, ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य झाले.

चंपारण सत्याग्रह (1917) :

• बिहारच्या 1917 च्या चंपारण्य सत्याग्रहाच्या वेळी महात्मा गांधींशीं त्यांचा परिचय वाढला. 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील चंपारण सत्याग्रहाला सक्रिय पाठिंबा दिला.

• असहकार चळवळीचा भाग म्हणून त्यांनी बिहारमध्ये असहकार पुकारला आणि राज्याचा दौरा केला, जाहीर सभा आयोजित केल्या आणि समर्थन मिळविण्यासाठी भाषणे दिली.

• रौलट कायदा रद्द व्हावा, म्हणून देशात १९१९ मध्ये सत्याग्रहाची चळवळ सुरू झाली. त्यावेळी डॉ. राजेंद्र प्रसाद बिहार प्रांतिक परिषदेच्या अध्यक्षपदी निवडून आले.

• 1921 मध्ये पाटण्यात त्यांनी राष्ट्रीय विद्यापीठाची स्थापना करून स्वदेशी, मद्यपानबंदी, खादीचा प्रसार इ. कार्यक्रम हाती घेतले.

• 1931 मध्ये मिठाचा सत्याग्रह आणि 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनात त्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला होता.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्ष : 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी ऑक्टोबर 1934 मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या मुंबई अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले. 

• 1939 मध्ये सुभाषचंद्र बोस यांनी काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिल्यानंतर डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची अध्यक्षपदी निवड झाली. 

• 1947 मध्ये जे. बी. कृपलानी यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिल्यावर डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे तिसऱ्यांदा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचा संविधान निर्मितीत सहभाग :

• 1946 मध्ये, राजेंद्र प्रसाद भारताच्या हंगामी सरकारमध्ये अन्न आणि कृषी मंत्री म्हणून पदभार सांभाळला. 

• 1946 ते 1950 या काळात संविधान सभेचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी काम पाहिले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद संविधान सभेच्या कोण कोणत्या समितींचे अध्यक्ष होते ? 

सुकाणू समिती, कार्यपद्धती नियम समिती, वित्त आणि कर्मचारी समिती या संविधान सभेच्या समितींचे डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे अध्यक्ष होते.

भारताचे पहिले राष्ट्रपती कोण आहेत ? 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे स्वतंत्र भारताचे पहिले राष्ट्रपती आहेत.

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 26 जानेवारी 1950 ते 13 मे 1962 पर्यंत भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून काम केले. 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 12 वर्षे भारताचे राष्ट्रपती होती. 

• भारत सरकारने 1962 मध्ये भारतरत्न हा सर्वश्रेष्ठ पुरस्कार देऊन त्यांच्या देशसेवेचा बहुमान केला.

• निवृत्तीनंतर ते बिहारमधील आपल्या सदाकत आश्रमात राहण्यास गेले.

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचे 28 फेब्रुवारी 1963 रोजी निधन झाले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी लिहिलेली काही पुस्तके : 

• "चंपारण येथील सत्याग्रह", (Satyagraha at Champaran)

• " इंडिया डिवायडेड" (India Divided)

• " आत्मकथा” (Atmakatha)

• “महात्मा गांधी आणि बिहार, काही आठवणी” (Mahatma Gandhi and Bihar, Some Reminiscences)

• “बापू के कदमों में” (Bapu ke Kadmon Mein)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : डॉ. राजेंद्र प्रसाद

✍️ जन्म → 3 डिसेंबर 1884, जीरादेई (बिहार)

🇮🇳 स्वातंत्र्य चळवळ → चंपारण सत्याग्रह (1917), असहकार, मिठाचा सत्याग्रह, भारत छोडो आंदोलनात सक्रिय सहभाग

🏛️ काँग्रेस अध्यक्ष → 1934, 1939, 1947 (तीन वेळा)

📜 संविधान सभेचे अध्यक्ष→ (1946–1950) 

✍️ अध्यक्ष → सुकाणू समिती, कार्यपद्धती नियम समिती, वित्त आणि कर्मचारी समिती

🇮🇳 राष्ट्रपती → भारताचे पहिले राष्ट्रपती (1950–1962)

🏅 सन्मान → भारत रत्न (1962) 

• निधन → 28 फेब्रुवारी 1963

Vandaniya Balasaheb Thackeray Arogya Ratna Award’ and ‘Maha Arogya Samman 2026

Subject : GS - पुरस्कार, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे फेब्रुवारी 2026 मध्ये ‘वंदनीय बाळासाहेब ठाकरे आरोग्यरत्न पुरस्कार’ आणि ‘महाआरोग्य सन्मान 2026’ कोणत्या जिल्ह्याला प्रदान करण्यात आले ?

1. पालघर

2. परभणी

3. नाशिक

4. रत्नागिरी

उत्तर : नाशिक

📰 बातमी काय ?

• फेब्रुवारी 2026 मध्ये मुंबई येथे झालेल्या सोहळ्यात नाशिक जिल्ह्याला आरोग्य क्षेत्रातील उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल ‘वंदनीय बाळासाहेब ठाकरे आरोग्यरत्न पुरस्कार’ आणि ‘महाआरोग्य सन्मान 2026’ देऊन गौरवण्यात आले. 

• विशेषतः डिजिटल आरोग्य सेवा, सुरक्षित मातृत्व आणि कुटुंब कल्याण क्षेत्रातील कार्यासाठी हा सन्मान देण्यात आला.

🤔 ‘वंदनीय बाळासाहेब ठाकरे आरोग्यरत्न पुरस्कार’ म्हणजे काय ?

• हा महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाकडून दिला जाणारा एक राज्यस्तरीय महत्त्वाचा पुरस्कार आहे, जो आरोग्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांना प्रदान केला जातो.

• या पुरस्काराची सुरुवात 2023–24 पासून करण्यात आली आहे.

🧐 या पुरस्काराचा उद्देश काय आहे ?

• या पुरस्काराचा मुख्य उद्देश म्हणजे आरोग्य क्षेत्रातील विविध योजना यशस्वीपणे राबवणाऱ्या आणि उत्कृष्ट सेवा देणाऱ्या घटकांचा गौरव करणे हा आहे.

• यामुळे आरोग्य सेवांची गुणवत्ता सुधारण्यास प्रोत्साहन मिळते

🤔 हा पुरस्कार कोणाला दिला जातो ?

✍️ हा पुरस्कार विविध श्रेणींमध्ये दिला जातो :

• उत्कृष्ट कार्य करणारे डॉक्टर्स

• सार्वजनिक आरोग्य विभागातील कर्मचारी

• स्वयंसेवी संस्था (NGOs)

• आरोग्य विषयावर काम करणारे पत्रकार

🤔 ‘महाआरोग्य सन्मान’ म्हणजे काय ?

• महाआरोग्य सन्मान हा देखील महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाकडून दिला जाणारा एक विशेष पुरस्कार आहे.

• हा सन्मान विशेषतः तळागाळातील आरोग्य सेवांमध्ये योगदान देणाऱ्या घटकांसाठी आहे.

🧐 या सन्मानाचा उद्देश काय आहे ?

• या सन्मानाचा उद्देश म्हणजे आरोग्य सेवा ग्रामीण आणि सर्वसामान्य लोकांपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचवणाऱ्या घटकांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.

🤔 महाआरोग्य सन्मान कोणाला दिला जातो ?

• आशा स्वयंसेविका, आरोग्य सेवक आणि आरोग्य सहाय्यक

• प्राथमिक आरोग्य केंद्रे (PHCs) आणि ग्रामीण रुग्णालये

• डिजिटल आरोग्य सेवांचा प्रभावी वापर करणाऱ्या संस्था

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• पुरस्कार → वंदनीय बाळासाहेब ठाकरे आरोग्यरत्न

• सुरुवात → 2023–24

• देणारी संस्था → महाराष्ट्र सार्वजनिक आरोग्य विभाग

• महाआरोग्य सन्मान → तळागाळातील आरोग्य कर्मचारी

• नाशिक → 2026 मध्ये सन्मानित

• कशासाठी → डिजिटल आरोग्य सेवा, सुरक्षित मातृत्व आणि कुटुंब कल्याण क्षेत्रातील उत्कृष्ट कार्यासाठी

Operation Crackdown

Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे ‘ऑपरेशन क्रॅकडाऊन (Operation Crackdown)’ हा उपक्रम कोणत्या राज्याच्या पोलिसांनी सुरू केला आहे ?

1. महाराष्ट्र

2. कर्नाटक

3. गुजरात

4. तेलंगणा

उत्तर : तेलंगणा

📰 बातमी काय ?

• तेलंगणा पोलिसांनी ‘ऑपरेशन क्रॅकडाऊन (Operation Crackdown)’ हा विशेष उपक्रम सुरू केला आहे. 

🤔 ‘ ऑपरेशन क्रॅकडाऊन (Operation Crackdown)’ म्हणजे नेमकं काय ?

• ‘Operation Crackdown’ ही एक समन्वित (Coordinated) सायबर गुन्हेगारीविरोधी मोहीम आहे.

• या मोहिमेद्वारे सायबर फसवणुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या “Mule Bank Accounts” वर कारवाई करून सायबर गुन्हेगारी नेटवर्क मोडण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

म्युल खाती म्हणजे काय ? 

What are Mule Bank Accounts ?

• म्युल खाती म्हणजे अशी बँक खाती ज्यांचा वापर गुन्हेगारांकडून बेकायदेशीर पद्धतीने पैसा (निधी) प्राप्त करण्यासाठी आणि वेगवेगळ्या अकाउंट मध्ये हस्तांतरित करण्यासाठी केला जातो.

• म्युल बॅंक खाती ही गुन्हेगारी संस्था आणि बेकायदा निधी यांच्यातील मध्यस्थ म्हणून काम करते.

• ही खाती सामान्यत: अशा व्यक्तींद्वारे उघडली जातात ज्यांना एकतर सहज पैसे देण्याचे आश्वासन देऊन फसवले जाते किंवा अशा व्यक्तींना सहभागी होण्यासाठी दबाव आणला जातो.

• नंतर त्यांच्या बँक खात्याचा वापर मनी लॉन्ड्रींग, बेकायदेशीर सट्टेबाजी, दुसऱ्या देशात व्यापार, कर चोरी

यांसारख्या बेकायदेशीर गोष्टींसाठी केला जातो.

🧐 ही मोहीम का आवश्यक आहे ?

• आजकाल सायबर गुन्ह्यांमध्ये खरे गुन्हेगार थेट समोर येत नाहीत, त्यामुळे त्यांच्यापर्यंत पोहोचणे कठीण होते.

• म्हणून पोलिसांनी नवा मार्ग स्वीकारला आहे — “पैशाचा मागोवा घ्या आणि संपूर्ण नेटवर्क मोडा”

💡 सोप्या शब्दात सांगायचे तर, - सायबर गुन्ह्यांमध्ये जो पैसा फिरतो, तो थांबवला तर गुन्हेगारी आपोआप कमी होते.

👉 म्हणजेच या मोहिमेचा मुख्य उद्देश सायबर गुन्ह्यांचा आर्थिक आधार (financial backbone) तोडणे हा आहे.

🤔 ही मोहीम कोण राबवते ?

• ही मोहीम तेलंगणाच्या - Telangana Cyber Security Bureau (TGCSB) द्वारे राबवली जात आहे.

• यामध्ये विविध सरकारी संस्था आणि बँकिंग यंत्रणा एकत्र काम करतात

⚙️ या मोहिमेची मुख्य वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

• या मोहिमेत डेटा विश्लेषणाच्या मदतीने विविध राज्ये/क्षेत्रांमध्ये (Multiple Jurisdictions) सायबर गुन्ह्यांशी संबंधित 4,775 Mule Accounts ओळखण्यात आले.

• मोठ्या प्रमाणावर समन्वित कारवाई करत 137 पोलिस पथके आणि 500 पेक्षा जास्त कर्मचारी यांनी एकाच वेळी 16 जिल्ह्यांतील 137 बँक शाखांची तपासणी केली.

• KYC नोंदींची पडताळणी करून खातेधारक, एजंट आणि काही बँक अधिकाऱ्यांमध्ये संभाव्य संगनमत (Collusion) आहे का याची चौकशी करण्यात आली.

• या संपूर्ण प्रक्रियेचा उद्देश म्हणजे सायबर गुन्हेगारीच्या आर्थिक साखळी (Financial Network) मोडून काढणे हा आहे

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

✍️ ऑपरेशन क्रॅकडाऊन → सायबर गुन्हेगारीविरोधी विशेष मोहीम

📍 राज्य → तेलंगणा

🏢 अंमलबजावणी संस्था → तेलंगणा सायबर सुरक्षा ब्युरो

🎯 कार्य → सायबर फसवणुकीत वापरली जाणारी म्यूल (Mule) बँक खाती

💰 मुख्य फोकस → सायबर गुन्ह्यांची आर्थिक साखळी खंडित करणे