चालू घडामोडी | राष्ट्रीय सुरक्षा दिन

Important Affairs

04-03-2026

चालू घडामोडी | महाराष्ट्रातील बोईसर येथे गॅस गळती

Gas Leak at Boisar in Maharashtra

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे महाराष्ट्रातील बोईसर येथे गॅस गळतीच्या घटनेत चर्चेत आलेला ‘ओलियम’ (Oleum) हा वायू मुख्यतः कशाशी संबंधित आहे ?

1. कार्बन संयुग

2. सल्फ्यूरिक आम्लाशी संबंधित संयुग

3. नायट्रोजन संयुग

4. मिथेन वायू

उत्तर : सल्फ्यूरिक आम्लाशी ( $\mathrm{H_2SO_4}$ ) संबंधित संयुग

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील बोईसर येथील इंडस्ट्रीजमध्ये ओलियम गॅस गळतीची घटना घडली, ज्यामुळे 2000 हून अधिक लोकांना स्थलांतर करावे लागले.

• या घटनेमुळे ओलियम या धोकादायक रासायनिक पदार्थाबद्दल पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे.

Gas leak at Boisar in Maharashtra

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे महाराष्ट्रातील बोईसर येथे गॅस गळतीच्या घटनेत चर्चेत आलेला ‘ओलियम’ (Oleum) हा वायू मुख्यतः कशाशी संबंधित आहे ?

1. कार्बन संयुग
2. सल्फ्यूरिक आम्लाशी संबंधित संयुग
3. नायट्रोजन संयुग
4. मिथेन वायू

उत्तर : सल्फ्यूरिक आम्लाशी (H₂SO₄) संबंधित संयुग

📰 बातमी काय ?
• महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील बोईसर येथील इंडस्ट्रीजमध्ये ओलियम गॅस गळतीची घटना घडली, ज्यामुळे 2000 हून अधिक लोकांना स्थलांतर करावे लागले.
• या घटनेमुळे ओलियम या धोकादायक रासायनिक पदार्थाबद्दल पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे.

🤔 ‘ओलियम’ (Oleum) म्हणजे काय ?
• ओलियम (Oleum) हा एक अत्यंत संक्षारक (Corrosive) रासायनिक पदार्थ असून त्याला फ्युमिंग सल्फ्यूरिक आम्ल (Fuming Sulfuric Acid) असेही म्हणतात.
• हे सल्फ्यूरिक ॲसिडचे अत्यंत संकेंद्रित आणि घातक रूप आहे.
👉 ओलियमचे रासायनिक स्वरूप(Chemical representation) : H₂SO₄·xSO₃

🧪 ओलियम कसा तयार होतो ?
• ओलियम प्रामुख्याने 'संपर्क प्रक्रिया' (Contact Process) द्वारे तयार केला जातो-
1. सर्वात आधी सल्फर जाळून सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) तयार केला जातो.
2. त्यानंतर उत्प्रेरकाच्या (Catalyst - उदा. व्हॅनेडियम पेंटॉक्साईड) साहाय्याने त्याचे सल्फर ट्रायऑक्साइड (SO₃) मध्ये रूपांतर केले जाते.
3. नंतर हा वायू थेट पाण्यात न मिसळता (कारण ती प्रक्रिया अत्यंत तीव्र आणि स्फोटक असू शकते), आधीच तयार असलेल्या संहत सल्फ्यूरिक ॲसिडमध्ये (H₂SO₄) शोषला जातो. यातून 'ओलियम' तयार होते.

🏭 ओलियमचा उपयोग कुठे होतो ?

1) रसायन उद्योग : सल्फ्यूरिक ॲसिडची वाहतूक करण्यासाठी ओलियम सोयीचे असते, कारण ते कमी गंजणारे (Corrosive) असते. गरजेनुसार त्यात पाणी मिसळून पुन्हा सल्फ्यूरिक ॲसिड बनवता येते.
2) स्फोटके : टीएनटी (TNT) सारखी स्फोटके तयार करण्यासाठी याचा वापर होतो.
3) रंग आणि औषधे : कृत्रिम रंग (Dyes) आणि काही औषधांच्या निर्मितीत याचा वापर होतो.
4) पेट्रोलियम शुद्धीकरण : तेलाच्या शुद्धीकरणासाठी याचा उपयोग केला जातो.

🧐 परिणाम (Effects/Hazards) :
• ओलियम हा अत्यंत घातक वायू आणि द्रव आहे.
• हवेच्या संपर्कात : ओलियम हवेतील बाष्पाशी (Moisture) अभिक्रिया करतो, ज्यामुळे सल्फ्यूरिक ॲसिडचे पांढरे दाट धुके तयार होते. बोईसरच्या घटनेत हेच धुके पसरले होते.

🙎‍♂️मानवी शरीरावर परिणाम :
• त्वचा : याच्या संपर्कात आल्यास त्वचा गंभीरपणे भाजते.
• डोळे : डोळ्यांची प्रचंड जळजळ होते आणि दृष्टी जाण्याचा धोका असतो.
• श्वसन : श्वासावाटे शरीरात गेल्यास फुफ्फुसांना सूज येते (Pulmonary Edema) आणि गुदमरल्यासारखे होऊन मृत्यूही ओढवू शकतो.

या घटनेचे महत्त्व काय आहे ?
• या घटनेमुळे औद्योगिक सुरक्षा आणि धोकादायक रसायनांच्या व्यवस्थापनाबाबत जागरूकता वाढली आहे.
• रासायनिक उद्योगांमध्ये सुरक्षा उपायांची गरज अधोरेखित झाली.
• आपत्कालीन व्यवस्थापन प्रणाली अधिक मजबूत करण्याची आवश्यकता दिसून आली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
• घटना → बोईसर (महाराष्ट्र) गॅस गळती
• ओलियम → फ्युमिंग सल्फ्यूरिक आम्ल
• सूत्र → H₂SO₄·xSO₃
• प्रक्रिया → 'संपर्क प्रक्रिया' (Contact Process)
• वैशिष्ट्य → पांढरा धूर + अत्यंत संक्षारक
• परिणाम → श्वसन व डोळ्यांना धोका
• उपयोग → सल्फ्यूरिक आम्ल, स्फोटके, पेट्रोलियम शुद्धीकरण

🤔 ‘ओलियम’ (Oleum) म्हणजे काय ?

• ओलियम (Oleum) हा एक अत्यंत संक्षारक (Corrosive) रासायनिक पदार्थ असून त्याला फ्युमिंग सल्फ्यूरिक आम्ल (Fuming Sulfuric Acid) असेही म्हणतात.

• हे सल्फ्यूरिक ॲसिडचे अत्यंत संकेंद्रित आणि घातक रूप आहे.

👉 ओलियमचे रासायनिक स्वरूप (Chemical Representation) : $\mathrm{H_2SO_4 \cdot xSO_3}$ 

🧪 ओलियम कसा तयार होतो ?

• ओलियम प्रामुख्याने 'संपर्क प्रक्रिया' (Contact Process) द्वारे तयार केला जातो-

1. सर्वात आधी सल्फर जाळून सल्फर डायऑक्साइड (SO₂) तयार केला जातो.

2. त्यानंतर उत्प्रेरकाच्या (Catalyst - उदा. व्हॅनेडियम पेंटॉक्साईड) साहाय्याने त्याचे सल्फर ट्रायऑक्साइड (SO₃) मध्ये रूपांतर केले जाते.

3. नंतर हा वायू थेट पाण्यात न मिसळता (कारण ती प्रक्रिया अत्यंत तीव्र आणि स्फोटक असू शकते), आधीच तयार असलेल्या संहत सल्फ्यूरिक ॲसिडमध्ये ( $\mathrm{H_2SO_4}$ ) शोषला जातो. यातून 'ओलियम' तयार होते.

🏭 ओलियमचा उपयोग कुठे होतो ?

1) रसायन उद्योग : सल्फ्यूरिक ॲसिडची वाहतूक करण्यासाठी ओलियम सोयीचे असते, कारण ते कमी गंजणारे (Corrosive) असते. गरजेनुसार त्यात पाणी मिसळून पुन्हा सल्फ्यूरिक ॲसिड बनवता येते.

2) स्फोटके : टीएनटी (TNT) सारखी स्फोटके तयार करण्यासाठी याचा वापर होतो.

3) रंग आणि औषधे : कृत्रिम रंग (Dyes) आणि काही औषधांच्या निर्मितीत याचा वापर होतो.

4) पेट्रोलियम शुद्धीकरण : तेलाच्या शुद्धीकरणासाठी याचा उपयोग केला जातो.

🧐 परिणाम (Effects/Hazards) :

• ओलियम हा अत्यंत घातक वायू आणि द्रव आहे.

• हवेच्या संपर्कात : ओलियम हवेतील बाष्पाशी (Moisture) अभिक्रिया करतो, ज्यामुळे सल्फ्यूरिक ॲसिडचे पांढरे दाट धुके तयार होते. बोईसरच्या घटनेत हेच धुके पसरले होते.

🙎‍♂️मानवी शरीरावर परिणाम :

• त्वचा : याच्या संपर्कात आल्यास त्वचा गंभीरपणे भाजते.

• डोळे : डोळ्यांची प्रचंड जळजळ होते आणि दृष्टी जाण्याचा धोका असतो.

• श्वसन : श्वासावाटे शरीरात गेल्यास फुफ्फुसांना सूज येते (Pulmonary Edema) आणि गुदमरल्यासारखे होऊन मृत्यूही ओढवू शकतो.

या घटनेचे महत्त्व काय आहे ?

• या घटनेमुळे औद्योगिक सुरक्षा आणि धोकादायक रसायनांच्या व्यवस्थापनाबाबत जागरूकता वाढली आहे.

• रासायनिक उद्योगांमध्ये सुरक्षा उपायांची गरज अधोरेखित झाली.

• आपत्कालीन व्यवस्थापन प्रणाली अधिक मजबूत करण्याची आवश्यकता दिसून आली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• घटना → बोईसर (महाराष्ट्र) गॅस गळती

• ओलियम → फ्युमिंग सल्फ्यूरिक आम्ल

• सूत्र → $\mathrm{H_2SO_4 \cdot xSO_3}$

• प्रक्रिया → 'संपर्क प्रक्रिया' (Contact Process)

• वैशिष्ट्य → पांढरा धूर + अत्यंत संक्षारक

• परिणाम → श्वसन व डोळ्यांना धोका

• उपयोग → सल्फ्यूरिक आम्ल, स्फोटके, पेट्रोलियम शुद्धीकरण

Important Affairs

02-03-2026

चालू घडामोडी | इराण

Iran

Subject : GS - जागतिक घडामोडी

प्रश्न) अलिकडे जागतिक घडामोडींमध्ये चर्चेत आलेला ‘इराण’ (Iran) हा देश कोणत्या प्रदेशात स्थित आहे ?

1. पूर्व आशिया

2. पश्चिम आशिया

3. आफ्रिका

4. युरोप

उत्तर : पश्चिम आशिया

📰 बातमी काय ?

• अलिकडे अमेरिका–इस्रायल हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते आयतोल्ला अली खामेनी (Ayatollah Ali Khamenei) यांच्या मृत्यूच्या बातम्यांमुळे इराण पुन्हा जागतिक चर्चेत आला आहे.

• या घटनांमुळे पश्चिम आशियातील स्थैर्य आणि जागतिक ऊर्जा सुरक्षेबाबत चिंता वाढली आहे.

📰 बातमी काय ?
• अलिकडे अमेरिका–इस्रायल हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते आयतोल्ला अली खामेनी (Ayatollah Ali Khamenei) यांच्या मृत्यूच्या बातम्यांमुळे इराण पुन्हा जागतिक चर्चेत आला आहे.
• या घटनांमुळे पश्चिम आशियातील स्थैर्य आणि जागतिक ऊर्जा सुरक्षेबाबत चिंता वाढली आहे.

🌍 इराण कुठे आहे ?

• इराण हा पश्चिम आशियातील एक महत्त्वाचा देश आहे.

• सीमावर्ती देश : अझरबैजान🇦🇿, आर्मेनिया🇦🇲, तुर्कमेनिस्तान🇹🇲, अफगाणिस्तान🇦🇫, पाकिस्तान🇵🇰, तुर्की🇹🇷 आणि इराक🇮🇶

👉 समुद्रकिनारा :

1. कॅस्पियन समुद्र

2. पर्शियन आखात

3. ओमानचा आखात

🏛️ इराणची राजकीय रचना कशी आहे ?

• इराण हा एक इस्लामिक गणराज्य (Islamic Republic) आहे.

• येथे लोकशाही संस्था अस्तित्वात आहेत, परंतु अंतिम सत्ता सर्वोच्च नेता (Supreme Leader) यांच्याकडे असते.

• 1979 च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर ही व्यवस्था अस्तित्वात आली.

🏺 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी काय आहे ?

1)प्राचीन पर्शियन साम्राज्य (Achaemenid Empire):

• 550 ईसापूर्व (BCE) मध्ये सायरस द ग्रेट (Cyrus the Great) यांनी या साम्राज्याची स्थापना केली.

• हे त्या काळातील जगातील सर्वात मोठे आणि शक्तिशाली साम्राज्य होते.

2) इस्लामचा प्रसार :

• 7 व्या शतकात अरबांनी पर्शियावर विजय मिळवला, ज्यामुळे ससानियन साम्राज्याचा अंत झाला आणि इराणमध्ये हळूहळू इस्लामचा प्रसार झाला.

3) सफाविद राजवंश (Safavid Dynasty) :

• 1501 मध्ये सफाविद घराण्याने इराणला पुन्हा संघटित केले.

• त्यांनी शिया इस्लामला राज्यधर्म म्हणून घोषित केले, ज्यामुळे इराणची एक स्वतंत्र धार्मिक आणि राजकीय ओळख निर्माण झाली.

4) 1979 ची क्रांती :

• आयतोल्ला खोमेनी यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या या क्रांतीने अडीच हजार वर्षांची राजेशाही संपुष्टात आणली आणि इराणला एक इस्लामिक गणराज्य म्हणून घोषित केले.

🏔️ भौगोलिक वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

1) प्रमुख पर्वत/ पर्वतरांगा :

• इराणचा मोठा भाग कोरडा पठारी प्रदेश आहे, ज्याभोवती पर्वतरांगा आहेत.

👉 झाग्रोस पर्वतरांग (Zagros Mountains)

👉 अल्बोर्झ पर्वत (Alborz Mountains) – माउंट दमावंद (Mount Damavand)

2) प्रमुख वाळवंट :

• दश्त-ए-कवीर (Dasht-e Kavir)

• दश्त-ए-लूट (Dasht-e Lut)

🌏 इराणचे जागतिक महत्त्व काय आहे ?

🛢️तेल आणि वायू साठे :

• इराणकडे जगातील चौथ्या क्रमांकाचा कच्च्या तेलाचा साठा आणि दुसऱ्या क्रमांकाचा नैसर्गिक वायूचा साठा आहे.

• जागतिक ऊर्जा सुरक्षेसाठी इराणचे उत्पादन आणि निर्यात अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

🌊 होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) :

• जगातील एकूण तेल व्यापारापैकी सुमारे 20% ते 25% व्यापार या अरुंद समुद्रमार्गातून होतो, ज्यावर इराणचे नियंत्रण आहे.

• या मार्गात अडथळा निर्माण झाल्यास जागतिक तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ होऊ शकते.

🤝 व्यापारी केंद्र :

• इराण हा आशिया, युरोप आणि आफ्रिका या खंडांना जोडणारा एक नैसर्गिक पूल आहे.

🎯 भारतासाठी महत्त्व :

• भारताच्या दृष्टीने इराणमधील चाबहार बंदर अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

• हे बंदर भारताला पाकिस्तानला वगळून अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियाशी थेट व्यापार करण्याची संधी देते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : इराण

• इराण → पश्चिम आशिया

• राजधानी → तेहरान

• व्यवस्था → इस्लामिक गणराज्य

• महत्त्वाचे ठिकाण → हॉर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz)

• संसाधने → तेल + नैसर्गिक वायू

• भूप्रदेश → पठार + पर्वत + वाळवंट

🌍 इराण कुठे आहे ?
• इराण हा पश्चिम आशियातील एक महत्त्वाचा देश आहे.
• सीमावर्ती देश : अझरबैजान, आर्मेनिया, तुर्कमेनिस्तान, अफगाणिस्तान, पाकिस्तान, तुर्की आणि इराक
👉 समुद्रकिनारा :
1. कॅस्पियन समुद्र
2. पर्शियन आखात
3. ओमानचा आखात

🏛️ इराणची राजकीय रचना कशी आहे ?
• इराण हा एक इस्लामिक गणराज्य (Islamic Republic) आहे.
• येथे लोकशाही संस्था अस्तित्वात आहेत, परंतु अंतिम सत्ता सर्वोच्च नेता (Supreme Leader) यांच्याकडे असते.
• 1979 च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर ही व्यवस्था अस्तित्वात आली.

🏺 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी काय आहे ?
1)प्राचीन पर्शियन साम्राज्य (Achaemenid Empire):
• 550 ईसापूर्व (BCE) मध्ये सायरस द ग्रेट (Cyrus the Great) यांनी या साम्राज्याची स्थापना केली.
• हे त्या काळातील जगातील सर्वात मोठे आणि शक्तिशाली साम्राज्य होते.

2) इस्लामचा प्रसार :
• 7 व्या शतकात अरबांनी पर्शियावर विजय मिळवला, ज्यामुळे ससानियन साम्राज्याचा अंत झाला आणि इराणमध्ये हळूहळू इस्लामचा प्रसार झाला.

3) सफाविद राजवंश (Safavid Dynasty) :
• 1501 मध्ये सफाविद घराण्याने इराणला पुन्हा संघटित केले.
• त्यांनी शिया इस्लामला राज्यधर्म म्हणून घोषित केले, ज्यामुळे इराणची एक स्वतंत्र धार्मिक आणि राजकीय ओळख निर्माण झाली.

4) 1979 ची क्रांती :
• आयतोल्ला खोमेनी यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या या क्रांतीने अडीच हजार वर्षांची राजेशाही संपुष्टात आणली आणि इराणला एक इस्लामिक गणराज्य म्हणून घोषित केले.

🏔️ भौगोलिक वैशिष्ट्ये काय आहेत ?
1) प्रमुख पर्वत/ पर्वतरांगा :
• इराणचा मोठा भाग कोरडा पठारी प्रदेश आहे, ज्याभोवती पर्वतरांगा आहेत.
👉 झाग्रोस पर्वतरांग (Zagros Mountains)
👉 अल्बोर्झ पर्वत (Alborz Mountains) – माउंट दमावंद (Mount Damavand)
2) प्रमुख वाळवंट :
• दश्त-ए-कवीर (Dasht-e Kavir)
• दश्त-ए-लूट (Dasht-e Lut)

🌏 इराणचे जागतिक महत्त्व काय आहे ?
🛢️तेल आणि वायू साठे :
• इराणकडे जगातील चौथ्या क्रमांकाचा कच्च्या तेलाचा साठा आणि दुसऱ्या क्रमांकाचा नैसर्गिक वायूचा साठा आहे.
• जागतिक ऊर्जा सुरक्षेसाठी इराणचे उत्पादन आणि निर्यात अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

🌊 होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) :
• जगातील एकूण तेल व्यापारापैकी सुमारे 20% ते 25% व्यापार या अरुंद समुद्रमार्गातून होतो, ज्यावर इराणचे नियंत्रण आहे.
• या मार्गात अडथळा निर्माण झाल्यास जागतिक तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ होऊ शकते.

🤝 व्यापारी केंद्र :
• इराण हा आशिया, युरोप आणि आफ्रिका या खंडांना जोडणारा एक नैसर्गिक पूल आहे.

🎯 भारतासाठी महत्त्व :
• भारताच्या दृष्टीने इराणमधील चाबहार बंदर अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
• हे बंदर भारताला पाकिस्तानला वगळून अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियाशी थेट व्यापार करण्याची संधी देते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
• इराण → पश्चिम आशिया
• राजधानी → तेहरान
• व्यवस्था → इस्लामिक गणराज्य
• महत्त्वाचे ठिकाण → हॉर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz)
• संसाधने → तेल + नैसर्गिक वायू
• भूप्रदेश → पठार + पर्वत + वाळवंट