G20 Summit

G20 शिखर परिषद

Subject : GS - अर्थशास्त्र, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) G-20 शिखर परिषद 2025 कोणत्या देशात आयोजित करण्यात आली ?

1. भारत

2. ब्राझील

3. इंडोनेशिया

4. दक्षिण आफ्रिका 

उत्तर : दक्षिण आफ्रिका 

बातमी काय ?

• नोव्हेंबर 2025 मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतील जोहान्सबर्ग येथे G-20 शिखर परिषद संपन्न झाली.

• G-20 शिखर परिषद पहिल्यांदाच आफ्रिकन देशात आयोजित करण्यात आली.

• अमेरिका राष्ट्राध्यक्षांच्या बहिष्कारामुळे ही परिषद विशेष राजकीय चर्चेत आली.

G20 म्हणजे काय ?

• G 20 चा फूल फॅार्म Group of Twenty असा आहे.

• G-20 हा जगातील सर्वात प्रभावी आर्थिक मंच असून जागतिक अर्थव्यवस्था, हवामान बदल, व्यापार नियम, डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि विकास उद्दिष्टांवर देशांमध्ये समन्वय साधण्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतो.

• G-20 जगातील 85% GDP, 75% जागतिक व्यापार, आणि 2/3 लोकसंख्येचे प्रतिनिधित्व करते.

• G-20 आधुनिक काळातील सर्वात प्रभावी जागतिक आर्थिक मंच म्हणून मानले जाते.

G-20 ची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• स्थापना : G-20 ची स्थापना 1999 साली आशियाई आर्थिक संकटानंतर जागतिक अर्थव्यवस्था स्थिर ठेवण्यासाठी झाली.

• सुरुवातीला ही वित्तमंत्री व केंद्रीय बँक गव्हर्नर यांची बैठक होती.

• 2008 च्या जागतिक आर्थिक संकटानंतर याला वार्षिक राष्ट्रनेत्यांच्या शिखर परिषदेत रूपांतरित करण्यात आले.

G-20 चे प्रमुख कार्य कोणते ?

(Functions of the G20)

1) जागतिक आर्थिक स्थिरता सुनिश्चित करणे :

• जगातील मोठ्या अर्थव्यवस्थांमध्ये मॅक्रो-इकोनॉमिक स्थिरता राखणे.

• आर्थिक मंदी, महागाई, व्यापारातील अस्थिरता यावर समन्वित धोरणे तयार करणे.

2) जागतिक नियम (Global Rules) तयार करणे :

• व्यापार, वित्तीय प्रणाली, कर (Taxation), ऊर्जा क्षेत्र आणि डिजिटल पब्लिक गुड्स यांसाठी जागतिक दर्जाचे नियम आणि मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करणे.

3) टिकाऊ विकास उद्दिष्टांसाठी (SDGs – Agenda 2030) निधी उभारणे :

• जगभरातील शाश्वत विकास उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी वित्तपुरवठा, गुंतवणूक आणि सहकार्य वाढवणे.

• गरीब व विकसनशील देशांना विकासासाठी आवश्यक संसाधने उपलब्ध करून देणे.

4) हवामान बदल आणि जागतिक असमानतेवर सामूहिक कृती : 

• कार्बन उत्सर्जन कमी करणे, हरित ऊर्जा संक्रमण, कर्जमाफी, आणि जागतिक दारिद्र्य कमी करण्यासाठी सामूहिक धोरणे बनवणे.

5) विकसित आणि विकासशील देशांमधील दुवा म्हणून काम करणे :

• प्रगत अर्थव्यवस्था आणि ग्लोबल साऊथमधील देशांमध्ये विश्वास, सहकार्य आणि संवाद वाढवणे.

• त्यामुळे G-20 हे समतोल आणि समावेशक जागतिक विकासासाठी महत्वाचे व्यासपीठ ठरते.

G-20 शिखर परिषद 2025 बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• स्थान : जोहान्सबर्ग, दक्षिण आफ्रिका

• अध्यक्षपद/आयोजक : दक्षिण आफ्रिका

G-20 जोहान्सबर्ग शिखर परिषद 2025 – मुख्य निष्कर्ष : 

• G-20 नेतृत्व घोषणा पत्राची मंजुरी (अमेरिकेच्या बहिष्कारानंतरही)

• सर्व देशांनी मिळून G-20 Leaders’ Declaration स्वीकारले.

• यात बहुपक्षीय सहकार्य, हवामान कृती, कर्जमाफी, आणि शाश्वत विकासासाठी दृढ वचनबद्धता दर्शवली.

• अमेरिका विरोधात असतानाही घोषणा पत्र मंजूर झाले, याला मोठे राजनैतिक महत्त्व आहे.

G-20 जोहान्सबर्ग शिखर परिषदेत भारताचे अनेक प्रस्ताव स्वीकारले ते पुढीलप्रमाणे :

• Global Traditional Knowledge Repository – जगातील पारंपरिक ज्ञान जतन व शेअर करण्यासाठी जागतिक संग्रह.

• Skills Multiplier for Africa – आफ्रिकेमध्ये मोठ्या प्रमाणात कौशल्य प्रशिक्षण कार्यक्रम.

• Global Satellite Data Partnership – हवामान, कृषी आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी सामायिक उपग्रह डेटा प्रणाली.

• Healthcare Response Team – भविष्यातील आरोग्य आपत्कालीन परिस्थितीसाठी जागतिक प्रतिसाद गट.

• Anti Drug–Terror Nexus Initiative – ड्रग्स आणि दहशतवाद यांच्यातील संबंध तोडण्यासाठी जागतिक मोहीम.

‘सागर कवच’ सराव

Exercise Sagar Kavach

Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नोव्हेंबर 2025 चा ‘सागर कवच’ सराव खालील पैकी कोणत्या राज्याच्या किनारपट्टीवर आयोजित करण्यात आला ?

1. आंध्रप्रदेश

2. तामिळनाडू

3. महाराष्ट्र

4. ओडिशा

उत्तर : महाराष्ट्र

बातमी काय ?

• भारतीय तटरक्षक दलाने (Indian Coast Guard) महाराष्ट्र आणि गोवा किनारपट्टीवर ‘सागर कवच’ हा व्यापक तटीय सुरक्षा सराव यशस्वीपणे पार पाडला. 

• या दोन दिवसीय सरावात 6,000 पेक्षा अधिक जवान सहभागी झाले.

‘सागर कवच’ म्हणजे काय ?

• ‘सागर कवच’ हा वर्षातून दोन वेळा होणारा किनारा सुरक्षा सराव आहे.

• भारतीय तटरक्षक दल ‘सागर कवच’ या सरावाचे आयोजन करते.

‘सागर कवच’ सरावाचा मुख्य उद्देश कोणता ?

• किनारपट्टीवरील सुरक्षा व्यवस्था किती प्रभावी आहे हे तपासणे.

• दहशतवादी किंवा अज्ञात घुसखोरीसारख्या असममित धोके हाताळण्याची क्षमता तपासणे.

• महत्त्वाच्या किनारी स्थळांवर होणारे संभाव्य हल्ले रोखण्याची क्षमता वाढवणे.

• विविध एजन्सींमध्ये जलद समन्वय आणि प्रतिसाद वेळ सुधारणा करणे.

• भारताच्या बहुपातळी तटीय सुरक्षा जाळ्याला अधिक मजबूत करणे.

‘सागर कवच’ सरावात कोण-कोण सहभागी असतात ?

• भारतीय नौदल

• राज्य पोलीस व मरीन पोलीस

• मत्स्य विभाग

• सीमाशुल्क (Customs)

• किनारपट्टीवर कार्यरत विविध केंद्रीय व राज्य यंत्रणा

Bharat NCAP 2.0 म्हणजे काय ?

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) Bharat NCAP 2.0 मसुदा कोणत्या मंत्रालयाने जारी केला आहे ?

1. गृहमंत्रालय

2. रस्ते परिवहन आणि महामार्ग मंत्रालय

3. वित्त मंत्रालय

4. उद्योग मंत्रालय

उत्तर : रस्ते परिवहन आणि महामार्ग मंत्रालय

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने भारतातील कारची सुरक्षा मानके वाढवण्यासाठी आणि ग्राहकांना वाहनांच्या सुरक्षिततेबद्दल अधिक स्पष्ट माहिती देण्यासाठी 'भारत NCAP 2.0' आणण्याची तयारी सुरू केली आहे. 

Bharat NCAP 2.0 म्हणजे काय ?

• Bharat NCAP चा फूल फॅार्म Bharat New Car Assessment Programme असा आहे.

• Bharat NCAP 2.0 हा भारतात विकल्या जाणाऱ्या कारची सुरक्षा, क्रॅश-क्षमता आणि सुरक्षा तंत्रज्ञान तपासणारे अद्ययावत रेटिंग कार्यक्रम आहे.

• Bharat NCAP 2.0 हे 2023 च्या Bharat NCAP तत्त्वांचे सुधारित रूप आहे.

• यात नवीन क्रॅश चाचण्या आणि अतिरिक्त सुरक्षा मूल्यांकन विभागांचा समावेश आहे.

• या कार्यक्रमाचे परीक्षण आणि प्रमाणन Central Institute of Road Transport (CIRT) पुणे येथे केले जाते.

Bharat NCAP 2.0 हा मसुदा कोणी जारी केला ?

• Bharat NCAP 2.0 हा मसुदा रस्ते परिवहन आणि महामार्ग मंत्रालयाने (Ministry of Road Transport and Highways) जारी केला.

• भारतातील वाहन सुरक्षा मानकांना जागतिक स्तरावर नेण्यासाठी नवीन चाचण्या, उच्च सुरक्षा निकष आणि अतिरिक्त मूल्यांकन विभागांचा यात समावेश करण्यात आला आहे.

Bharat NCAP 2.0 चे उद्दिष्टे कोणते ?

• भारतातील वाहन सुरक्षा चौकट जागतिक मानकांपर्यंत अपडेट करणे.

• वाहनातील प्रवासी तसेच पादचारी आणि इतर असुरक्षित रस्ते वापरकर्त्यांचे संरक्षण वाढवणे.

• वाहन निर्मात्यांना अधिक प्रगत सुरक्षा तंत्रज्ञान वापरण्यास प्रोत्साहन देणे.

Bharat NCAP 2.0 चे मुख्य वैशिष्ट्ये (Key Features) कोणते ?

5 मूल्यमापन विभाग (Assessment Verticals) :

1. सुरक्षित ड्रायव्हिंग (Safe Driving)

2. अपघात टाळणे (Accident Avoidance)

3. क्रॅश प्रोटेक्शन (Crash protection)

4. असुरक्षित रस्ता वापरकर्त्यांचे संरक्षण (Vulnerable Road User Protection)

5. अपघातानंतरची सुरक्षा (Post-Crash Safety)

नवीन स्टार रेटिंग प्रणाली : 

• Bharat NCAP 2.0 यात 5-स्टार रेटिंग साठी गुणांची मर्यादा वाढवली आहे.

• कोणत्याही विभागात शून्य गुण किंवा गंभीर इजा आढळल्यास 5-स्टार रेटिंग नसेल.

Bharat NCAP महत्त्व (Significance) काय ?

• भारताला जागतिक NCAP मानकांच्या अधिक जवळ आणते.

• भारतातील रस्ता अपघातांमध्ये 20% पेक्षा जास्त मृत्यू पादचाऱ्यांचे असल्याने त्यांचे संरक्षण मोठ्या प्रमाणात वाढेल.

• 2030 पर्यंत रस्ता मृत्यू 50% ने कमी करण्याच्या भारताच्या उद्दिष्टाला मोठी मदत होईल.

कोलंबो सुरक्षा परिषद

Colombo Security Conclave

Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच कोलंबो सुरक्षा परिषदेची 7 वी राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार पातळीची बैठक कोठे आयोजित करण्यात आली होती ?

1. ढाका

2. नवी दिल्ली

3. कोलंबो

4. माले

उत्तर : नवी दिल्ली

बातमी काय ?

• कोलंबो सुरक्षा परिषदेची 7वी राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार (National Security Adviser) पातळीची बैठक नवी दिल्ली येथे आयोजित करण्यात आली होती.

• जिथे सेशेल्सचा सहावा पूर्ण सदस्य म्हणून समावेश करण्यात आला, ज्यामुळे या गटाचा महत्त्वपूर्ण विस्तार झाला आणि हिंद महासागर क्षेत्राचे रक्षण करण्यात त्याची भूमिका बळकट झाली.

कोलंबो सुरक्षा परिषदेची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• स्थापना : कोलंबो सुरक्षा परिषदेची स्थापना 2011 मध्ये भारत, श्रीलंका आणि मालदीव या तीन देशांनी सागरी सुरक्षा गट म्हणून करण्यात आली होती.

• पुढे 2022 मध्ये मॉरिशस हा चौथा देश या सुरक्षा परिषदेचा सदस्य बनला.

• 2024 मध्ये बांग्लादेश हा पाचवा आणि आता 2025 मध्ये सेशेल्स सहावा पूर्ण सदस्य देश म्हणून सहभागी झाला.

कोलंबो सुरक्षा परिषदेबद्दल थोडक्यात माहिती :

• कोलंबो सुरक्षा संवाद हा हिंदी महासागरातील देशांचा सुरक्षा संदर्भासाठीचा गट आहे.

• प्रादेशिक सुरक्षा वाढविण्यासाठी आणि मजबूत करण्यासाठी एकमेकांना सहकार्याची प्रमुख क्षेत्रे ओळखली गेली ती पुढीलप्रमाणे : 

1. सागरी सुरक्षा आणि संरक्षण

2. दहशतवाद आणि कट्टरतावादाचा सामना करणे.

3. तस्करी आणि आंतरराष्ट्रीय संघटित गुन्हेगारीचा सामना करणे.

4. सायबर सुरक्षा, गंभीर पायाभूत सुविधा आणि तंत्रज्ञानाचे संरक्षण करणे.

5. मानवतावादी सहाय्य आणि आपत्ती निवारण कार्य करणे.

कोलंबो सुरक्षा परिषदेत सदस्य देश किती आणि कोणते ?

• कोलंबो सुरक्षा परिषदेत एकूण 6 सदस्य देश आहेत - भारत, श्रीलंका, मालदीव, मॉरिशस, बांग्लादेश आणि सेशेल्स (Seychelles)

तेजस फाइटर जेट दुबई एयर शोमध्ये दुर्घटनाग्रस्त

LCA Tejas Crashed

Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दुबई एयर शोमध्ये भारतीय वायुसेनेचा कोणता स्वदेशी लाइट कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट (LCA) एरियल शोदरम्यान दुर्घटनाग्रस्त झाला ?

1. मिग-29

2. तेजस 

3. राफेल

4. सुखोई-30

उत्तर : तेजस

बातमी काय ?

• दुबई एयर शोदरम्यान भारतीय वायुसेनेचा स्वदेशी तेजस फाइटर जेट स्टंट परफॉर्मन्स करताना दुर्घटनाग्रस्त झाले.

• या अपघातात पायलट विंग कमांडर नमांश स्याल यांचा मृत्यू झाला.

• या घटनेनंतर तेजसच्या उड्डाण सुरक्षा, एरियल डिस्प्ले प्रोटोकॉल व ऑपरेशनल प्रक्रियेची पुनर्तपासणी करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

तेजस फाइटर जेट बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• तेजस हा भारताने Hindustan Aeronautics Limited (HAL) आणि Aeronautical Development Agency (ADA) यांच्या सहकार्याने विकसित केलेला हलका व बहुपयोगी लाइट कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट (LCA) आहे.

• भारतीय वायुसेनेतील अत्याधुनिक तंत्रज्ञान असलेला हे विमान प्रगत एवियोनिक्स व उन्नत शस्त्र प्रणालीने सुसज्ज आहे.

• 24 वर्षांत फक्त दोन दुर्घटना झाल्यामुळे याचा सुरक्षा रेकॉर्ड अत्यंत मजबूत मानला जातो.

तेजसची मुख्य वैशिष्ट्ये कोणती ?

• मल्टी-रोल क्षमता – एयर-टू-एअर व एयर-टू-ग्राउंड मिशन करण्याची क्षमता

• अत्याधुनिक प्रणाली – डिजिटल फ्लाय-बाय-वायर, ग्लास कॉकपिट

• उच्च गतिशीलता – हलके वजन, एयरोडायनमिक डिझाइन

• उन्नत शस्त्रसज्जता – BVR मिसाइल, लेझर-गाइडेड बम, 23mm कॅनन

• स्वदेशी तंत्रज्ञान – 60 % पेक्षा अधिक घटक भारतात विकसित

• सुरक्षा रेकॉर्ड – 24 वर्षांत फक्त दोन दुर्घटना

• आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शन – विविध एयर शोमध्ये प्रशंसनीय परफॉर्मन्स

दुर्घटना का झाली असावी ?

• प्राथमिक तपासणीत दिसते की तांत्रिक बिघाड नसून, Barrel Roll करताना अतिजलद गती व कमी उंची यामुळे नियंत्रण सुटल्याची शक्यता आहे.

• यामुळे एरियल स्टंटसाठी उंची व स्पीड लिमिट अधिक कडक करण्याची गरज भासते.

तेजस फाइटर जेट दुर्घटनेचा प्रभाव कसा होऊ शकतो ?

घटनेचा वायुसेनेवर प्रभाव :

• पायलटचे निधन हे मोठे नुकसान असून, अशा घटना मनोबलावर परिणाम करतात.

• मात्र, वायुसेना यामुळे सुरक्षा प्रक्रिया अधिक मजबूत करण्यावर भर देईल.

आंतरराष्ट्रीय प्रतिमा व निर्यात यांवर प्रभाव :

• ही दुर्घटना तात्पुरता प्रभाव टाकू शकते, पण तेजसचा मजबूत सुरक्षा रेकॉर्ड त्याची विश्वासार्हता कायम ठेवतो.

• निर्यात इच्छुक देश पुन्हा तांत्रिक मूल्यांकन करतील, परंतु प्रोजेक्टची गती कमी होणार नाही.

भविष्यातील एयर शो नियमां बद्दल : 

• स्टंट करताना किमान उंची, गती मर्यादा व उड्डाण मार्ग कठोरपणे निर्धारित केले जातील.

• डेमो फ्लाइट प्रोटोकॉलचा सुरक्षा ऑडिट अधिक बारकाईने केला जाईल.

तेजस कार्यक्रमावर एकूण परिणाम : 

• ही एक स्वतंत्र घटना असून तेजस प्रकल्पावर कोणताही मोठा नकारात्मक परिणाम होणार नाही.

• भारताचा दीर्घकालीन रणनीतिक फोकस सुरूच राहील व सुरक्षा सुधारणा तत्काळ लागू केल्या जातील.

Project Gaja-Lok

‘गज-लोक’ प्रकल्प

Subject : GS - पर्यावरण, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘गज-लोक’ हा प्रकल्प कोणत्या संस्थेने सुरू केला आहे ?

1. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (ASI)

2. संयुक्त राष्ट्र शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना (UNESCO)

3. भारतीय राष्ट्रीय कला आणि सांस्कृतिक वारसा संस्था (INTACH)

4. वर्ल्ड वाइड फंड फॉर नेचर (WWF)

उत्तर : भारतीय राष्ट्रीय कला आणि सांस्कृतिक वारसा संस्था (INTACH)

बातमी काय ?

• INTACH आशियातील हत्तींच्या सांस्कृतिक-पर्यावरणीय वारशाचा अभ्यास करणारा ‘गज-लोक’ हा अभिनव प्रकल्प सुरू करत आहे.

प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ काय आहे ? आणि तो कोणी सुरू केला ?

• INTACH चा फूल फॅार्म Indian National Trust for Art and Cultural Heritage असा आहे.

• Indian National Trust for Art and Cultural Heritage म्हणजे भारतीय राष्ट्रीय कला आणि सांस्कृतिक वारसा संस्था

• INTACH ने सुरू केलेला प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ हा एक ट्रान्सनॅशनल कल्चर- नेचर प्रोग्राम (Transnational Culture-Nature Programme) म्हणजेच अनेक देशांना जोडणारा प्रकल्प आहे.

• यात आशियाई हत्तींचे इतिहास, संस्कृती, पारंपरिक प्रतीक, पर्यावरणीय आणि हवामान-लवचिकता या सर्वांचा एकत्रित अभ्यास केला जाणार आहे.

प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ प्रकल्पाचा उद्देश काय ?

• आशियातील हत्ती असलेल्या देशांमधील सांस्कृतिक नाती आणि समान वारसा शोधणे.

• हत्तींचे पर्यावरणीय महत्त्व, हवामान बदलातील भूमिका आणि सांस्कृतिक सातत्य यावर प्रकाश टाकणे.

प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणती ?

बहु-देशीय अभ्यास :

• हत्तींचा आशियाई संस्कृतींवर हजारो वर्षांचा प्रभाव आहे.

• आशिया खंडातील विविध संस्कृतींमध्ये हत्तींची भूमिका आणि प्रतीकात्मक स्थानाचा तुलनात्मक अभ्यास करणे.

सांस्कृतिक वारशाचे दस्तावेजीकरण :

• मंदिर शिल्पे, मूर्ती, ग्रंथ, राजदरबारातील कला, लोकपरंपरा – या सर्वांमधील हत्तींचे चित्रण प्रदर्शित करणे

• उदाहरणार्थ : सिंधु खोरे सील, भरहुत रेलिंग, कोणार्क, ग्वालियर किल्ला, थायलंड-कंबोडियातील शिल्पे यांचे प्रदर्शन भरवणे.

इतिहास आणि आध्यात्मिकतेचा संगम :

• बौद्ध, जैन, हिंदू आणि दक्षिण-पूर्व आशियाई परंपरांतील हत्तींचे आध्यात्मिक भूमिकेचे विश्लेषण करणे. 

हत्तींचे पर्यावरणीय आणि हवामान महत्त्व : 

• हत्ती हा Ecological Balance राखणारा महत्त्वाचा घटक असून जंगलांचे पुनरुत्पादन, बियांचे प्रसारण यामध्ये हत्तींची थेट भूमिका आहे

हवामान बदलामुळे हत्तींवर काय परिणाम होईल याचा अभ्यास करणे.

मानव-हत्ती संबंधांचा अभ्यास : 

• मानव-हत्ती संघर्ष, सहअस्तित्व, संवर्धन नैतिकता आणि आधुनिक पर्यावरणीय आव्हानांवर चर्चा आणि अभ्यास करणे.

INTACH बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• INTACH चा फूल फॅार्म : Indian National Trust for Art and Cultural Heritage

• स्थापना : 1984

• मुख्यालय : नवी दिल्ली (New Delhi)

• स्वरूप : Non-Profit Organization

मुख्य उद्देश : 

• भारतातील नैसर्गिक, सांस्कृतिक, सजीव, मूर्त व अमूर्त वारसा जपण्यासाठी कार्यरत.

• भारतातील सर्वात मोठे सदस्यत्व असलेले वारसा संवर्धन नेटवर्क.

• ऐतिहासिक इमारती, मंदिरे, किल्ले, प्राचीन वस्तू, पुरातत्व क्षेत्रे जपणे.

• कला, शिल्प, लोकपरंपरा, सांस्कृतिक दस्तावेजीकरण, ग्रंथ व हस्तलिखितांचे संवर्धन.

• शहर नियोजन, हेरिटेज वॉक, संशोधन व जागरूकता उपक्रम राबवणे.

आंतरराष्ट्रीय सहकार्य :

• UNESCO सहित अनेक जागतिक संस्थांसोबत भागीदारी.

• सांस्कृतिक संरक्षण प्रकल्प, प्रशिक्षण आणि संशोधनाचा आंतरराष्ट्रीय विस्तार.

जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन

World Fisheries Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन कधी साजरा केला जातो ?

1. 1 जून

2. 14 सप्टेंबर

3. 21 नोव्हेंबर 

4. 4 डिसेंबर

उत्तर : 21 नोव्हेंबर

बातमी काय ?

• भारताने 21 नोव्हेंबर रोजी जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन 2025 साजरा केला, ज्यामध्ये शाश्वतता, निळी-अर्थव्यवस्था वाढ आणि मच्छीमारांसाठी सुधारित उपजीविका साजरी केली गेली. 

• भारताच्या मत्स्यव्यवसाय आणि मत्स्यपालन क्षेत्रासाठी एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणून, विभागाने मत्स्यव्यवसाय आणि जलशेती मधील मागोवा काढण्याची क्षमता यावरील " राष्ट्रीय आराखडा 2025" प्रसिद्ध केला

जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन दिवसाची सुरुवात केव्हा आणि कोठून झाली ?

• 1997 मध्ये दिल्लीमध्ये 18 देशांच्या प्रतिनिधींनी एकत्र येऊन World Fisheries Forum स्थापन केला, त्यातूनच जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन या दिवसाची सुरुवात झाली.

• जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन हा दिवस जगभरात मासेमारी, समुद्री संसाधन संरक्षण आणि मच्छीमारांच्या कल्याणासाठी जनजागृती करण्यासाठी साजरा केला जातो

जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन 2025 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• "भारताचे नील परिवर्तन: सागरी खाद्य निर्यातीत मूल्यवर्धन मजबूत करणे" 

• “India’s Blue Transformation: Strengthening Value Addition in Seafood Exports.” ही जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन 2025 ची थीम आहे.

मत्स्यपालन आणि जलशेतीमधील मागोवा काढण्याची क्षमता यावरील राष्ट्रीय आराखडा 2025 उद्देश काोणता ?

• यावरील राष्ट्रीय आराखडा 2025 चा उद्देश अन्न सुरक्षा, शाश्वतता आणि जागतिक बाजारपेठेत प्रवेश वाढवणारी राष्ट्रीय डिजिटल ट्रेसेबिलिटी प्रणाली स्थापित करणे हा आहे.

भारताची मासे उत्पादनातील प्रगती : 

• देशाचे मासे उत्पादन 2013–14 मधील 96 लाख टनांवरून 2024–25 मध्ये 195 लाख टनांपर्यंत वाढले, म्हणजेच दुपटीपेक्षा जास्त वाढ नोंदवली गेली.

• समुद्री उत्पादनांची निर्यातही सुधारली असून US$ 0.81 बिलियन (Oct 2024) वरून US$ 0.90 बिलियन (Oct 2025) पर्यंत वाढ झाली, म्हणजेच 11.08% वाढ.

• भारत आज जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा मासे उत्पादक आणि जगातील पहिला श्रिम्प उत्पादक देश आहे.

‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ मोहीम 

“Hamara Shauchalaya, Hamara Bhavishya” Campaign

Subject : GS - सरकारी योजना- उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ या मोहीम खालील पैकी कोणत्या कालावधीत राबविण्यात येणार आहे ?

1. 2 ऑक्टोंबर ते 31 डिसेंबर

2. 2 नोव्हेंबर ते 2 डिसेंबर

3. 19 नोव्हेंबर ते 10 डिसेंबर

4. 1 डिसेंबर ते 26 जानेवारी

उत्तर : 19 नोव्हेंबर ते 10 डिसेंबर

बातमी काय ? 

• जल शक्ती मंत्रालयाच्या पेयजल आणि स्वच्छता विभागाने (Department of Drinking Water and Sanitation) जागतिक शौचालय दिन 2025 रोजी ‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ ही देशव्यापी मोहीम सुरू केली.

‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ या मोहीमे बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• ‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य हा राष्ट्रव्यापी उपक्रम 19 नोव्हेंबर 2025 पासून 10 डिसेंबर 2025 पर्यंत सुरु राहणार.

• हमारा शौचालय, हमारा भविष्य ही मोहीम, स्वच्छ आणि निरोगी भविष्यासाठी शौचालयांचे महत्त्व आणि आजच्या समुदायासाठी सुरक्षित आणि स्वच्छ शौचालयांची सेवा पुरवण्यासाठी त्यांच्या योग्य देखभालीचे महत्त्व अधोरेखित करते.

• स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचा गौरव आणि पात्र लाभार्थ्यांना व्यक्तिगत घरगुती शौचालय (IHHL) मंजुरीपत्रांचे वितरण करण्यात येईल.

• ‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ ही मोहीम स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) च्या उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ या मोहिमेची प्रमुख उद्दिष्टे कोणती ?

• सार्वजनिक स्वच्छता संकुल तसेच घरांमधील वैयक्तिक शौचालयांच्या कार्यक्षमतेत वृद्धी करुन त्यांची दुरुस्ती करणे.

• सामुदायिक शौचालयांसाठी सध्या अस्तित्वात असलेल्या कार्य आणि देखभाल प्रणालींचे मूल्यांकन आणि बळकटीकरण करणे.

• सार्वजनिक स्वच्छता संकुल तसेच घरांमधील वैयक्तिक शौचालयांचे आधुनिक पद्धतीने सौंदर्यीकरण करण्यासाठी समुदायांना प्रोत्साहन आणि प्रेरणा देणे.

समुदाय तसेच विशेषतः शाळांमध्ये खालील गोष्टींविषयी जागरूकता निर्माण करणे : 

• व्यक्ती, समाज आणि देशासाठी स्वच्छता आणि स्वच्छताविषयक सवयींचे महत्व.

• मलमूत्र व्यवस्थापनासाठी सुरक्षित हाताळणी, तसेच रेट्रोफिटिंग म्हणजे जुनी व्यवस्था सुधारून सुरक्षित बनवणे आणि समुदाय स्तरावरील फेकल स्लज मॅनेजमेंट अर्थात संकलन, साठवण, वाहतूक, प्रक्रिया आणि सुरक्षित निपटारा/पुनर्वापर. 

• हवामान लवचिक स्वच्छता आणि सेवा वितरण प्रोटोकॉल.