Project Gaja-Lok

‘गज-लोक’ प्रकल्प

Subject : GS - पर्यावरण, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘गज-लोक’ हा प्रकल्प कोणत्या संस्थेने सुरू केला आहे ?

1. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (ASI)

2. संयुक्त राष्ट्र शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना (UNESCO)

3. भारतीय राष्ट्रीय कला आणि सांस्कृतिक वारसा संस्था (INTACH)

4. वर्ल्ड वाइड फंड फॉर नेचर (WWF)

उत्तर : भारतीय राष्ट्रीय कला आणि सांस्कृतिक वारसा संस्था (INTACH)

बातमी काय ?

• INTACH आशियातील हत्तींच्या सांस्कृतिक-पर्यावरणीय वारशाचा अभ्यास करणारा ‘गज-लोक’ हा अभिनव प्रकल्प सुरू करत आहे.

प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ काय आहे ? आणि तो कोणी सुरू केला ?

• INTACH चा फूल फॅार्म Indian National Trust for Art and Cultural Heritage असा आहे.

• Indian National Trust for Art and Cultural Heritage म्हणजे भारतीय राष्ट्रीय कला आणि सांस्कृतिक वारसा संस्था

• INTACH ने सुरू केलेला प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ हा एक ट्रान्सनॅशनल कल्चर- नेचर प्रोग्राम (Transnational Culture-Nature Programme) म्हणजेच अनेक देशांना जोडणारा प्रकल्प आहे.

• यात आशियाई हत्तींचे इतिहास, संस्कृती, पारंपरिक प्रतीक, पर्यावरणीय आणि हवामान-लवचिकता या सर्वांचा एकत्रित अभ्यास केला जाणार आहे.

प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ प्रकल्पाचा उद्देश काय ?

• आशियातील हत्ती असलेल्या देशांमधील सांस्कृतिक नाती आणि समान वारसा शोधणे.

• हत्तींचे पर्यावरणीय महत्त्व, हवामान बदलातील भूमिका आणि सांस्कृतिक सातत्य यावर प्रकाश टाकणे.

प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणती ?

बहु-देशीय अभ्यास :

• हत्तींचा आशियाई संस्कृतींवर हजारो वर्षांचा प्रभाव आहे.

• आशिया खंडातील विविध संस्कृतींमध्ये हत्तींची भूमिका आणि प्रतीकात्मक स्थानाचा तुलनात्मक अभ्यास करणे.

सांस्कृतिक वारशाचे दस्तावेजीकरण :

• मंदिर शिल्पे, मूर्ती, ग्रंथ, राजदरबारातील कला, लोकपरंपरा – या सर्वांमधील हत्तींचे चित्रण प्रदर्शित करणे

• उदाहरणार्थ : सिंधु खोरे सील, भरहुत रेलिंग, कोणार्क, ग्वालियर किल्ला, थायलंड-कंबोडियातील शिल्पे यांचे प्रदर्शन भरवणे.

इतिहास आणि आध्यात्मिकतेचा संगम :

• बौद्ध, जैन, हिंदू आणि दक्षिण-पूर्व आशियाई परंपरांतील हत्तींचे आध्यात्मिक भूमिकेचे विश्लेषण करणे. 

हत्तींचे पर्यावरणीय आणि हवामान महत्त्व : 

• हत्ती हा Ecological Balance राखणारा महत्त्वाचा घटक असून जंगलांचे पुनरुत्पादन, बियांचे प्रसारण यामध्ये हत्तींची थेट भूमिका आहे

हवामान बदलामुळे हत्तींवर काय परिणाम होईल याचा अभ्यास करणे.

मानव-हत्ती संबंधांचा अभ्यास : 

• मानव-हत्ती संघर्ष, सहअस्तित्व, संवर्धन नैतिकता आणि आधुनिक पर्यावरणीय आव्हानांवर चर्चा आणि अभ्यास करणे.

INTACH बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• INTACH चा फूल फॅार्म : Indian National Trust for Art and Cultural Heritage

• स्थापना : 1984

• मुख्यालय : नवी दिल्ली (New Delhi)

• स्वरूप : Non-Profit Organization

मुख्य उद्देश : 

• भारतातील नैसर्गिक, सांस्कृतिक, सजीव, मूर्त व अमूर्त वारसा जपण्यासाठी कार्यरत.

• भारतातील सर्वात मोठे सदस्यत्व असलेले वारसा संवर्धन नेटवर्क.

• ऐतिहासिक इमारती, मंदिरे, किल्ले, प्राचीन वस्तू, पुरातत्व क्षेत्रे जपणे.

• कला, शिल्प, लोकपरंपरा, सांस्कृतिक दस्तावेजीकरण, ग्रंथ व हस्तलिखितांचे संवर्धन.

• शहर नियोजन, हेरिटेज वॉक, संशोधन व जागरूकता उपक्रम राबवणे.

आंतरराष्ट्रीय सहकार्य :

• UNESCO सहित अनेक जागतिक संस्थांसोबत भागीदारी.

• सांस्कृतिक संरक्षण प्रकल्प, प्रशिक्षण आणि संशोधनाचा आंतरराष्ट्रीय विस्तार.

जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन

World Fisheries Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन कधी साजरा केला जातो ?

1. 1 जून

2. 14 सप्टेंबर

3. 21 नोव्हेंबर 

4. 4 डिसेंबर

उत्तर : 21 नोव्हेंबर

बातमी काय ?

• भारताने 21 नोव्हेंबर रोजी जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन 2025 साजरा केला, ज्यामध्ये शाश्वतता, निळी-अर्थव्यवस्था वाढ आणि मच्छीमारांसाठी सुधारित उपजीविका साजरी केली गेली. 

• भारताच्या मत्स्यव्यवसाय आणि मत्स्यपालन क्षेत्रासाठी एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणून, विभागाने मत्स्यव्यवसाय आणि जलशेती मधील मागोवा काढण्याची क्षमता यावरील " राष्ट्रीय आराखडा 2025" प्रसिद्ध केला

जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन दिवसाची सुरुवात केव्हा आणि कोठून झाली ?

• 1997 मध्ये दिल्लीमध्ये 18 देशांच्या प्रतिनिधींनी एकत्र येऊन World Fisheries Forum स्थापन केला, त्यातूनच जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन या दिवसाची सुरुवात झाली.

• जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन हा दिवस जगभरात मासेमारी, समुद्री संसाधन संरक्षण आणि मच्छीमारांच्या कल्याणासाठी जनजागृती करण्यासाठी साजरा केला जातो

जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन 2025 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• "भारताचे नील परिवर्तन: सागरी खाद्य निर्यातीत मूल्यवर्धन मजबूत करणे" 

• “India’s Blue Transformation: Strengthening Value Addition in Seafood Exports.” ही जागतिक मत्स्यव्यवसाय दिन 2025 ची थीम आहे.

मत्स्यपालन आणि जलशेतीमधील मागोवा काढण्याची क्षमता यावरील राष्ट्रीय आराखडा 2025 उद्देश काोणता ?

• यावरील राष्ट्रीय आराखडा 2025 चा उद्देश अन्न सुरक्षा, शाश्वतता आणि जागतिक बाजारपेठेत प्रवेश वाढवणारी राष्ट्रीय डिजिटल ट्रेसेबिलिटी प्रणाली स्थापित करणे हा आहे.

भारताची मासे उत्पादनातील प्रगती : 

• देशाचे मासे उत्पादन 2013–14 मधील 96 लाख टनांवरून 2024–25 मध्ये 195 लाख टनांपर्यंत वाढले, म्हणजेच दुपटीपेक्षा जास्त वाढ नोंदवली गेली.

• समुद्री उत्पादनांची निर्यातही सुधारली असून US$ 0.81 बिलियन (Oct 2024) वरून US$ 0.90 बिलियन (Oct 2025) पर्यंत वाढ झाली, म्हणजेच 11.08% वाढ.

• भारत आज जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा मासे उत्पादक आणि जगातील पहिला श्रिम्प उत्पादक देश आहे.

‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ मोहीम 

“Hamara Shauchalaya, Hamara Bhavishya” Campaign

Subject : GS - सरकारी योजना- उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ या मोहीम खालील पैकी कोणत्या कालावधीत राबविण्यात येणार आहे ?

1. 2 ऑक्टोंबर ते 31 डिसेंबर

2. 2 नोव्हेंबर ते 2 डिसेंबर

3. 19 नोव्हेंबर ते 10 डिसेंबर

4. 1 डिसेंबर ते 26 जानेवारी

उत्तर : 19 नोव्हेंबर ते 10 डिसेंबर

बातमी काय ? 

• जल शक्ती मंत्रालयाच्या पेयजल आणि स्वच्छता विभागाने (Department of Drinking Water and Sanitation) जागतिक शौचालय दिन 2025 रोजी ‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ ही देशव्यापी मोहीम सुरू केली.

‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ या मोहीमे बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• ‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य हा राष्ट्रव्यापी उपक्रम 19 नोव्हेंबर 2025 पासून 10 डिसेंबर 2025 पर्यंत सुरु राहणार.

• हमारा शौचालय, हमारा भविष्य ही मोहीम, स्वच्छ आणि निरोगी भविष्यासाठी शौचालयांचे महत्त्व आणि आजच्या समुदायासाठी सुरक्षित आणि स्वच्छ शौचालयांची सेवा पुरवण्यासाठी त्यांच्या योग्य देखभालीचे महत्त्व अधोरेखित करते.

• स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचा गौरव आणि पात्र लाभार्थ्यांना व्यक्तिगत घरगुती शौचालय (IHHL) मंजुरीपत्रांचे वितरण करण्यात येईल.

• ‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ ही मोहीम स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) च्या उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

‘हमारा शौचालय, हमारा भविष्य’ या मोहिमेची प्रमुख उद्दिष्टे कोणती ?

• सार्वजनिक स्वच्छता संकुल तसेच घरांमधील वैयक्तिक शौचालयांच्या कार्यक्षमतेत वृद्धी करुन त्यांची दुरुस्ती करणे.

• सामुदायिक शौचालयांसाठी सध्या अस्तित्वात असलेल्या कार्य आणि देखभाल प्रणालींचे मूल्यांकन आणि बळकटीकरण करणे.

• सार्वजनिक स्वच्छता संकुल तसेच घरांमधील वैयक्तिक शौचालयांचे आधुनिक पद्धतीने सौंदर्यीकरण करण्यासाठी समुदायांना प्रोत्साहन आणि प्रेरणा देणे.

समुदाय तसेच विशेषतः शाळांमध्ये खालील गोष्टींविषयी जागरूकता निर्माण करणे : 

• व्यक्ती, समाज आणि देशासाठी स्वच्छता आणि स्वच्छताविषयक सवयींचे महत्व.

• मलमूत्र व्यवस्थापनासाठी सुरक्षित हाताळणी, तसेच रेट्रोफिटिंग म्हणजे जुनी व्यवस्था सुधारून सुरक्षित बनवणे आणि समुदाय स्तरावरील फेकल स्लज मॅनेजमेंट अर्थात संकलन, साठवण, वाहतूक, प्रक्रिया आणि सुरक्षित निपटारा/पुनर्वापर. 

• हवामान लवचिक स्वच्छता आणि सेवा वितरण प्रोटोकॉल.

जागतिक दूरचित्रवाणी दिन 

World Television Day 

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक दूरचित्रवाणी दिन केव्हा साजरा केला जातो ? 

1. 21 नोव्हेंबर

2. 28 नोव्हेंबर

3. 1 डिसेंबर

4. 11 डिसेंबर

उत्तर : 21 नोव्हेंबर

बातमी काय ? 

• माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय आणि प्रसार भारती यांच्याकडून 21 नोव्हेंबर 2025 रोजी जागतिक दूरचित्रवाणी दिन ( World Television Day ) साजरा करण्यात आला.

• दूरचित्रवाणी हे माहिती, शिक्षण देण्याचं तसंच जनमत प्रभावित करण्याचं, संवाद साधण्याचं माध्यम म्हणून ओळखलं जातं. 

जागतिक दूरचित्रवाणी दिना बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• दरवर्षी 21 नोव्हेंबर रोजी जागतिक दूरचित्रवाणी दिन साजरा केला जातो. 

• घोषणा : 1996 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने (United Nations General Assembly) एका ठरावाद्वारे हा दिवस घोषित केला.

• उद्देश : ज्ञान, माहिती, शिक्षण आणि जनमत निर्मितीचे एक महत्त्वाचे माध्यम म्हणून दूरदर्शनचा सन्मान करणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे.

भारतामध्ये दूरदर्शनचा इतिहास (Evolution of TV in India) :

सुरुवातीचा आणि चाचणी टप्पा (1959–1965) :

• 15 सप्टेंबर 1959 रोजी UNESCO च्या मदतीने दिल्लीमध्ये टीव्ही ची पहिली चाचणी घेण्यात आली.

• हा प्रयोग पूर्णपणे All India Radio (AIR) मार्फत संचलित होता.

• शालेय शिक्षण, ग्रामीण विकास, जनजागृती हे सुरुवातीचे कार्यक्रम असतं.

भारतात दूरदर्शन सेवेची स्थापना केव्हा झाली ?

• स्थापना : भारतात 1965 मध्ये दूरदर्शन सेवेची स्थापना झाली.

• 1965 पासून नियमित दूरदर्शन प्रसारण सुरू झाले.

• या काळात दूरदर्शन स्वतंत्र सेवा म्हणून आकाराला आले.

• मुंबई, कोलकाता, चेन्नई, अमृतसर, श्रीनगर यांसारख्या शहरांत नविन टीव्ही केंद्रे सुरू करण्यात आली.

जगातील सर्वात मोठा शैक्षणिक सॅटेलाइट प्रकल्प : 

• 1975-76 रोजी राबविण्यात आलेला SITE - Satellite Instructional Television Experiment हा प्रयोग जगातील सर्वात मोठा शैक्षणिक सॅटेलाइट प्रकल्पांपैकी एक मानला जातो.

• या प्रकल्पाच्या माध्यमातून 2400 गावांपर्यंत शेती, आरोग्य, कुटुंब नियोजन आणि प्राथमिक शिक्षणाचे कार्यक्रम पोहोचवले गेले.

अर्थव्यवस्था : 

• भारतातलं दूरचित्रवाणीचं जाळं देशभरातल्या 23 कोटी घरांपर्यंत विस्तारलं असून त्यामुळे जवळपास 90 कोटी प्रेक्षक जोडले गेले आहेत.

• यंदाच्या मार्चपर्यंतच्या आकडेवारीनुसार देशात 918 खासगी उपग्रह वाहिन्यांचं प्रसारण होत आहे. 

• गेल्या वर्षी भारताच्या माध्यम आणि मनोरंजन क्षेत्राने अर्थव्यवस्थेत अडीच लाख कोटी रुपयांचं योगदान दिलं आहे.

•  2027 पर्यंत ते 3 लाख कोटी रुपयांपेक्षा जास्त वाढेल असा अंदाज आहे. 

राष्ट्रीय औद्योगिक वर्गीकरण 2025 लॉन्च

National Industrial Classification (NIC) – 2025 Launch

Subject : GS- अर्थशास्त्र, सरकारी योजना- उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय औद्योगिक वर्गीकरण 2025 कशासाठी वापरले जाते ?

1. केवळ नवीन तंत्रज्ञान नोंदविण्यासाठी

2. फक्त वाघांची संख्या मोजण्यासाठी

3. क्रीडा स्पर्धा आयोजित करण्यासाठी

4. भारताच्या आर्थिक उपक्रमांची वर्गवारी करण्यासाठी

उत्तर : भारताच्या आर्थिक उपक्रमांची वर्गवारी करण्यासाठी

बातमी काय ?

• 18 नोव्हेंबर 2025 रोजी केंद्रीय सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने NSSO च्या 75 व्या वर्षपूर्तीनिमित्त उदयपूरमध्ये राष्ट्रीय औद्योगिक वर्गीकरण 2025 लॉन्च केले.

राष्ट्रीय औद्योगिक वर्गीकरण म्हणजे काय ? 

• सांख्यिकी सर्वेक्षणे, जनगणना, आर्थिक संशोधने आणि धोरण-आखणी यांमध्ये राष्ट्रीय औद्योगिक वर्गीकरण (NIC) हे मूलभूत साधन म्हणून वापरले जाते. 

• 1962 मध्ये पहिल्यांदा सुरु करण्यात आली आणि त्यानंतर आंतरराष्ट्रीय मापदंडांनुसार व बदलत्या आर्थिक उपक्रमांनुसार तिच्यात वेळोवेळी सुधारणाही करण्यात आल्या.

• यात सुधारणा 1970, 1987, 1998, 2004, 2008 आणि आता 2025 या वर्षांमध्ये करण्यात आल्या.

राष्ट्रीय औद्योगिक वर्गीकरण 2025 

National Industrial Classification (NIC) – 2025 :

• राष्ट्रीय औद्योगिक वर्गीकरण 2025 ही भारतातील सर्व आर्थिक उपक्रमांना 6-अंकी कोडनं वर्गीकृत करणारी मानक प्रणाली आहे.

• जुनी NIC-2008 प्रणाली आता बदलून NIC-2025 लागू होईल.

NIC 2025 कोणत्या मंत्रालयाने लॉन्च केले ?

• सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (Ministry of Statistics & Programme Implementation) राष्ट्रीय औद्योगिक वर्गीकरण (NIC) 2025 सुरू केले.

NIC 2025 ची मुख्य वैशिष्ट्ये कोणते ?

1) नवीन डिजिटल क्षेत्रांचा समावेश :

• क्लाउड सेवा (Cloud Services) – इंटरनेटवर डेटा साठवणे, शेअर करणे आणि वापरण्याशी संबंधित सेवा आता स्वतंत्र वर्गात.

• ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान (Blockchain Technology) – डिजिटल व्यवहार सुरक्षित ठेवणारे आधुनिक तंत्रज्ञान आता अधिकृतपणे नोंदवले जाईल.

• प्लॅटफॉर्म-आधारित सेवा (Platform-based Services) – उदाहरणार्थ Zomato, Swiggy, Amazon, Ola, Uber सारख्या ॲप/प्लॅटफॉर्मवर चालणाऱ्या सेवांसाठी स्वतंत्र कोड दिले गेले.

• म्हणजे डिजिटल अर्थव्यवस्था नीटपणे आकडेवारीत दिसेल.

2) पर्यावरणाशी संबंधित वर्ग स्वतंत्र : 

• कचरा व्यवस्थापन (Waste Management) – कचरा गोळा करणे, प्रक्रिया करणे, पुनर्वापर (Recycling) यांसारख्या सर्व कामांना स्वतंत्र ओळख.

• पर्यावरण शुद्धीकरण/दुरुस्ती (Environmental Remediation) – प्रदूषित जमीन, पाणी किंवा हवा स्वच्छ करण्याच्या सेवांना स्वतंत्र श्रेणी.

• म्हणजे पर्यावरण रक्षणाशी संबंधित उद्योग आता अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जातील.

3) ऊर्जेचे नवीन स्रोत (Renewable Energy) : 

• नवीकरणीय ऊर्जा (Renewable Energy) – सौर ऊर्जा (Solar Energy), पवन ऊर्जा (Wind Energy), जैव ऊर्जा (bio-energy) यांसारख्या स्वच्छ ऊर्जेशी संबंधित उद्योगांसाठी नवीन वर्ग.

• म्हणजे भारतात स्वच्छ ऊर्जेचा विकास किती जलद होत आहे, हे आकडेवारीत स्पष्ट दिसेल.

4) मध्यस्थी सेवांसाठी (Intermediation Services) स्वतंत्र वर्ग : 

• वाहतूक व पुरवठा-मध्यस्थी सेवा (Logistics Intermediation) – माल पाठवणे, ट्रान्सपोर्ट जोडणी, गोदाम, वितरण यांसारख्या सेवा.

• स्थावर मालमत्ता-मध्यस्थी सेवा (Real Estate Intermediation) – प्रॉपर्टी खरेदी-विक्रीसाठी दलाल/एजंट सेवा.

• अन्न-वितरण सेवा (Food Services Intermediation) – उदाहरणार्थ Swiggy, Zomato सारख्या अॅपच्या माध्यमातून अन्न पोहोचवण्याच्या सेवा.

• म्हणजे ॲप-आधारित वितरण सेवा आणि मध्यस्थी क्षेत्र आता स्वतंत्र आर्थिक उपक्रम म्हणून नोंदवले जातील.

5) देशभरासाठी एकसमान मानक फ्रेमवर्क : 

• NIC 2025 वापरून सर्व सरकारी आकडेवारी, सर्व्हे, उद्योग नोंदणी, रोजगार डेटा आणि आर्थिक धोरणांची वर्गवारी एकाच पद्धतीने होईल.

• यामुळे वेगवेगळ्या विभागांतील आणि राज्यांतील माहिती समान, तुलना करण्याजोगी आणि अचूक मिळेल.

• म्हणजे संपूर्ण भारतात आर्थिक डेटा एकसमान पद्धतीने नोंदवला जाईल.

महिला सैनिकांना प्रादेशिक सैन्य बटालियनमध्ये सामील होण्याची संधी

Women Soldiers to Join Territorial Army Battalions

Subject : GS- संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) प्रादेशिक सेना स्थापना दिवस केव्हा असतो ? 

1. 26 जानेवारी

2. 15 ऑगस्ट

3. 9 ऑक्टोबर

4. 2 डिसेंबर

उत्तर : 9 ऑक्टोबर

बातमी काय ? 

• भारतात प्रथमच महिलांना Territorial Army (TA) च्या Home & Hearth पायदळ तुकड्यांमध्ये (H&H Infantry Battalions) सामील केले जाणार आहे.

• ही पॉलिसी महिला सैनिकांसाठी नवी संधी उघडते आणि संरक्षण क्षेत्रात त्यांची भूमिका मोठी करते.

प्रादेशिक सेना म्हणजे काय ?

What is Territorial Army (TA) ?

• TA हे Part-time Voluntary सैन्यदल आहे . म्हणजे नागरिक स्वतःची नोकरी करत असतानाच सैन्यातही सेवा देऊ शकतात.

• प्रादेशिक सेना, रेगुलर इंडियन आर्मी ला मदत करते आणि नागरिकांना सैन्यात सेवा करण्याची संधी देते.

• TA ची संकल्पना “Sons of Soil म्हणजेच " स्थानिक नागरिक स्वतःच्या प्रदेशाचे रक्षण करतात " अशी आहे.

• TA अधिकारी मिलिटरी ट्रेनिंग घेतात त्यांना शिस्त, शस्त्र वापर, फील्ड तंत्र इत्यादी कौशल्य शिकवले जाते.

प्रादेशिक सेनेची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

प्रादेशिक सेनेचा स्थापना दिवस केव्हा असतो ?

• टेरिटोरियल आर्मी म्हणजेच प्रादेशिक सेनेची स्थापना 9 ऑक्टोबर 1949 मध्ये करण्यात आली.

• स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल सी. राजगोपालाचारी यांनी 9 ऑक्टोबर 1949 मध्ये टेरिटोरियल आर्मीचे औपचारिक उद्घाटन केले.

• TA प्रादेशिक सेना अधिनियम 1948 (Territorial Army Act, 1948) अंतर्गत कार्य करते.

• 9 ऑक्टोबर हा दिवस प्रादेशिक सेनेचा स्थापना दिवस (Territorial Army Raising Day) म्हणून साजरा करण्यात येतो.

प्रादेशिक सेनेच्या स्थापनेचा उद्देश कोणता ?

• संकटकाळात देशाच्या अंतर्गत सुरक्षेची जबाबदारी पेलणे, 

• आवश्यकता निर्माण झाल्यास नियमित सेनेला मदत करणे, 

• देशातील तरुणांना नागरी जीवनाबरोबरच सैन्यदलात सेवा करुन देशसेवेची संधी देणे या उद्देशाने प्रादेशिक सेनेची स्थापना केली. 

महिलांचा Territorial Army मध्ये समावेश का महत्त्वाचा आहे ?

• प्रादेशिक सैन्याने 2019 मध्ये महिला अधिकाऱ्यांना कमिशन देण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे त्यांना इकोलॉजिकल टास्क फोर्स युनिट्स, ऑइल सेक्टर टीए युनिट्स आणि रेल्वे इंजिनिअर रेजिमेंटमध्ये काम करण्याची परवानगी मिळाली.

• मिळालेल्या सकारात्मक अनुभवामुळे, लष्कराने आता त्यांच्या भूमिकांचा विस्तार करण्याचा निर्णय घेतला आहे आणि महिला सैनिकांना होम अँड हर्थ बटालियनमध्ये (Home & Hearth Infantry Battalions) समाविष्ट करण्याची तयारी करत आहे.

• यामुळे महिलांना अधिक जबाबदाऱ्या, फील्ड ऑपरेशन्स आणि रणनीतिक भूमिका मिळतील.

• देशातील आंतरिक सुरक्षा (Internal Security), आपत्ती व्यवस्थापन (Disaster Management) यासाठी अधिक मनुष्यबळ उपलब्ध होईल.

• संरक्षण क्षेत्रात Gender Inclusion म्हणजेच स्त्री-पुरुष समानता वाढेल.

Indira Gandhi Peace Prize

इंदिरा गांधी शांतता पुरस्कार

Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच 2024 या वर्षासाठी इंदिरा गांधी शांतता, निःशस्त्रीकरण आणि विकास पुरस्कार कोणाला देण्यात आला ?

(UPSC 2015 च्या परीक्षेत 2014 चा पुरस्कार विजेता विचारला होता.)

1. मिशेल बाचेलेट

2. एंजेला मर्केल

3. जिमी कार्टर

4. अँटोनियो गुटेरेस

उत्तर : मिशेल बाचेलेट (Michelle Bachelet)

बातमी काय ? 

• 19 नोव्हेंबर 2025 रोजी चिलीच्या माजी राष्ट्राध्यक्ष मिशेल बाचेलेट यांना 2024 साठीचा इंदिरा गांधी शांतता, निःशस्त्रीकरण आणि विकास पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे.

इंदिरा गांधी शांतता पुरस्काराबद्दल परिक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• इंदिरा गांधी शांतता पुरस्काराला, इंदिरा गांधी शांतता, नि: शस्त्रिकरण व विकास पुरस्कार असेही म्हणतात.

• भारताचे माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या स्मरणार्थ दरवर्षी हा पुरस्कार दिला जातो.

• हा प्रतिष्ठित पुरस्कार इंदिरा गांधी मेमोरियल ट्रस्ट द्वारे दिला जातो.

• या पुरस्काराची स्थापना 1986 मध्ये करण्यात आली. 

हा पुरस्कार कोणाला आणि का दिला जातो ?

• ज्या व्यक्ती किंवा संस्थांनी आंतरराष्ट्रीय शांतता, विकास आणि नवीन आंतरराष्ट्रीय आर्थिक व्यवस्थेच्या संवर्धनासाठी उत्कृष्ट योगदान दिले आहे,

• तसेच त्यांच्या कार्याचा आंतरराष्ट्रीय समुदायावर सकारात्मक प्रभाव आणि मानवी कल्याणाच्या सुधारणेसाठी योगदान आहे. अशा व्यक्ती किंवा संस्थांना हा पुरस्कार देण्यात येतो. 

पुरस्काराचे स्वरूप : 25 लाख रुपये आणि प्रशस्तीपत्रक 

राणी लक्ष्मीबाई जयंती

Rani Lakshmibai Birth Anniversary

Subject : GS - इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राणी लक्ष्मीबाईंचे मूळ नाव काय होते ?

1. मणिकर्णिका

2. राणूबाई

3. अहिल्याबाई

4. सखुबाई

उत्तर : मणिकर्णिका (Manikarnika)

राणी लक्ष्मीबाई यांबद्दल परीक्षेसाठी महत्त्वाची माहिती : 

• राणी लक्ष्मीबाई या भारताच्या इतिहासातील सर्वात शूर महिलांपैकी एक मानल्या जातात.

• 1857 च्या क्रांतीत त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध झाशीचे नेतृत्व केले आणि शेवटपर्यंत लढल्या.

• केवळ 29 वर्षांच्या वयात त्यांचे बलिदान झाले, पण त्यांच्या धाडसाने संपूर्ण देशाला प्रेरणा दिली.

जन्म आणि शिक्षण : 

• जन्म : राणी लक्ष्मीबाईंचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1828 रोजी वाराणसी येथे झाला.

• त्यांचे बालपणीचे नाव मणिकर्णिका तांबे (मनु) होते.

• वडील मोरोपंत तांबे पेशव्यांच्या दरबारात काम करत असल्यामुळे त्यांना लहानपणापासून राजदरबाराचे वातावरण मिळाले.

• आईचे निधन लहान वयात झाल्यामुळे मनुचे संगोपन त्यांच्या वडिलांनीच केले.

• लहानपणापासूनच मनु धाडसी आणि खेळकर स्वभावाची होती.

• त्यांनी घोडेस्वारी, तलवारबाजी आणि शस्त्रविद्या यांचे कठोर प्रशिक्षण घेतले.

• नाना साहेब आणि तात्या टोपे या क्रांतिकारकांसोबत लहान मनु वाढली.

विवाह आणि राजकीय जीवन : 

• 1842 मध्ये त्यांचा विवाह झाशीचे राजा गंगाधरराव नेवाळकर यांच्याशी झाला आणि त्यांना “लक्ष्मीबाई” हे नाव मिळाले.

• 1851 मध्ये त्यांना एक मुलगा झाला पण तो काही महिन्यांतच मरण पावला.

• राजाने दामोदर राव यांना दत्तक घेतले, पण डलहौजीच्या खालसा धोरणा नुसार ब्रिटिशांनी या दत्तकपणाला मान्यता दिली नाही.

• त्यामुळे झाशी राज्य हक्काने ब्रिटिशांनी ताब्यात घेतले.

• "मैं अपनी झाँसी नहीं दूंगी!" म्हणत राणीने ब्रिटिशां विरूद्ध बंड पुकारले.

1857 चा उठाव :

• 1857 च्या उठावात झाशीमध्येही मोठी बंडाळी झाली आणि राणी पुढाकार घेऊन राज्याचे रक्षण करू लागल्या.

• त्यांनी स्वतःची सेना तयार केली, ज्यामध्ये महिलांचीही एक विशेष तुकडी होती.

• मार्च 1858 मध्ये जनरल ह्यूग रोज (General Hugh Rose) याने झाशीवर हल्ला केला, पण राणीने जबरदस्त प्रतिकार केला.

• राणी घोड्यावर बसून, तलवारीने लढत, दामोदर रावांना पाठीवर बांधून युद्धात उतरल्या — अशी दृश्ये त्यांच्या शौर्याचे उदाहरण आहेत.

• झाशी पडल्यावर त्या कालपी आणि नंतर ग्वालियरला गेल्या, जिथे त्यांनी पुन्हा सैन्य उभारले.

मृत्यू : 

• 18 जून 1858 रोजी ग्वालियरच्या युद्धात राणी लक्ष्मीबाई शत्रूशी लढता-लढता वीरगतीला प्राप्त झाल्या.

‘डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स’ म्हणजे काय ?

What was the Doctrine of Lapse ?

• लॉर्ड डलहौसीचे खालसा धोरण याला ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ किंवा ‘व्यपगत सिद्धांतʼ असेही म्हणतात. 

• ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ हे एक धोरण होते, ज्या अंतर्गत जर राजाचा नैसर्गिक वारस नसेल तर त्याचे राज्य ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीमध्ये विलीन केले जात असे. 

• या धोरणाचे उद्दिष्ट ब्रिटिश साम्राज्याचा विस्तार करणे हा होता.