'अजेय वॉरियर-25’

AJEYA WARRIOR-25

Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'अजेय वॉरियर’ हा कोणत्या दोन देशांमधील सैन्य सराव आहे ?

1. भारत–फ्रान्स

2. भारत–युनायटेड किंगडम

3. भारत–जपान

4. भारत–अमेरिका

उत्तर : भारत–युनायटेड किंगडम

बातमी काय ?

• राजस्थानातील महाजन फील्ड फायरिंग रेंजेस येथे AJEYA WARRIOR-25 या भारत–युनायटेड किंगडम लष्करी सरावाच्या आठव्या संस्करणाला सुरुवात झाली.

'अजेय वॉरियर’ कोणत्या दोन देशांमध्ये होतो ? त्याची सुरुवात केव्हा झाली ?

• भारत आणि युनायटेड किंगडम यांच्यात होणारा द्विपक्षीय लष्करी सराव.

• 2011 पासून दर 2 वर्षांनी (Biennially) आयोजित होतो आणि दोन्ही सैन्यांतील प्रमुख सहकार्य उपक्रमांपैकी एक मानला जातो.

'अजेय वॉरियर-25’ युद्ध सरावा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

1) 14 दिवसांचा संयुक्त सराव :

• सराव 17 ते 30 नोव्हेंबर 2025 या कालावधीत होणार असून, एकूण 240 जवान सहभागी आहेत.

• यात भारतीय आणि ब्रिटिश सेना समसमान प्रतिनिधित्वासह भाग घेतील.

2) भारतीय सेनेचे प्रतिनिधित्व : 

• भारतीय लष्कराचे प्रतिनिधित्व शीख रेजिमेंटचे जवान करत आहेत, जे कठीण मोहिमांसाठी ओळखले जातात.

3) संयुक्त राष्ट्रांच्या आदेशानुसार काउंटर : 

• सराव UN मँडेटखाली असून, निमशहरी (Semi-Urban) भागातील दहशतवादविरोधी कारवाया हा त्याचा मुख्य विषय आहे.

4) संयुक्त नियोजन आणि तांत्रिक प्रशिक्षण : 

• ब्रिगेड स्तरावरील मिशन प्लॅनिंग, एकात्मिक तंत्रसराव, सिम्युलेशन-आधारित परिस्थिती आणि कंपनी-स्तरावरील फील्ड प्रशिक्षण दिले जाते.

 5) सर्वोत्तम पद्धतींची देवाणघेवाण : 

• दोन्ही सैन्य जटिल परिस्थितीत कसे संयुक्त प्रतिसाद देतात, तांत्रिक कौशल्ये कशी सुधारतात यावर एकमेकांकडून शिकतात.

सरावाचे महत्त्व (Significance) :

• भारत–यूके सैन्य सहकार्य अधिक मजबूत होते.

• दहशतवादविरोधी जटिल परिस्थितीत एकत्रितपणे काम करण्याची क्षमता वाढते.

• 2025 चे संस्करण व्यावसायिकता, सहकार्य, जागतिक शांतता आणि प्रादेशिक स्थैर्य यांना अधिक बळकटी देते.

हवामान बदल आणि व्यापार यावर एकात्मिक मंच

Integrated Forum on Climate Change and Trade 

Subject : GS : जागतिक घडामोडी - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) हवामान बदल आणि व्यापार यावर एकात्मिक मंच (IFCCT) कोणत्या परिषदेत लाँच करण्यात आला ?

1. COP28

2. COP29

3. COP30

4. COP31

उत्तर : COP30

 बातमी काय ?

• 15 नोव्हेंबर 2025 रोजी ब्राझील येथे झालेल्या COP30 परिषदेत Integrated Forum on Climate Change and Trade (IFCCT) या नवीन आंतरराष्ट्रीय मंचाची अधिकृत घोषणा झाली.

हवामान बदल आणि व्यापार यावर एकात्मिक मंच म्हणजे काय ?

What is IFCCT ? 

• Integrated Forum on Climate Change and Trade (IFCCT) हा हवामान बदल आणि व्यापार धोरणे यांच्यात वाढणारे तणाव सोडवण्यासाठी देशांना एकत्र येऊन चर्चा करण्यासाठी तयार केलेला राजकीय समर्थन असलेला आंतरराष्ट्रीय मंच आहे.

• व्यापार नियम आणि हवामान कृती यांच्यातील दरी कमी करण्यासाठी हे व्यासपीठ काम करणार आहे.

IFCCT का तयार केला ?

• अनेक देशांमध्ये हवामान धोरणे आणि व्यापार नियमांमध्ये संघर्ष वाढत आहे; IFCCT हे प्रश्न शांततेने सोडवण्यासाठी मार्ग उपलब्ध करून देतो.

• विकसित देशांनी ठरवलेल्या कठोर व्यापार-हवामान नियमांमध्ये विकसनशील देशांचे हित बाजूला राहते; हा मंच विकसनशील देशांना समसमान बोलण्याची संधी देतो.

• जागतिक धोरणांमध्ये तुकडे होण्याऐवजी (Fragmentation) एकत्रता निर्माण करणे.

• हवामान वाटाघाटी जागतिक स्तरावर अधिक सुसंगत आणि एकमेकांशी जुळणाऱ्या बनावाव्यात यासाठी IFCCT मदत करेल.

IFCCT कसे चालेल ?

अध्यक्षपद : 

• ब्राझिल आणि एक विकसित देश मिळून या मंचाचे सह-अध्यक्ष (Co-Chairs)असतील.

• UNFCCC मधील सर्व सदस्य देशांसाठी हे मंच खुले आहे.

स्वतंत्र संस्था (Institutionally Independent) : 

• IFCCT हे जागतिक व्यापार संघटना (World Trade Organisation) किंवा UNFCCC या दोन्ही संस्थांपासून पूर्णपणे स्वतंत्र असेल.

• म्हणजे ते कोणतेही व्यापार नियम बदलणार, बंधनकारक निर्णय देणार किंवा वाद सोडवणार नाही.

• IFCCT फक्त चर्चा, सल्ला व समन्वयासाठी आहे.

• येथे कोणतेही बंधनकारक करार, दंड किंवा न्यायनिर्णय होणार नाहीत.

अनेक गटांचा सहभाग : 

• नागरी समाज संस्था, व्यवसाय संघटना, संशोधन संस्था व आंतरराष्ट्रीय उपक्रम—सर्वांना चर्चा प्रक्रियेत सामावून घेतले जाईल.

IFCCT चे महत्त्व (Importance) : 

• हवामान बदलामुळे व्यापार धोरणे कठोर होत असताना, विकसनशील देशांचे हित जपणारे एक संतुलित व्यासपीठ उपलब्ध होणार.

• जागतिक व्यापार नियम हवामान कृतीशी सुसंगत करण्यासाठी हा मंच भविष्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतो.

COP30 म्हणजे काय ?

• COP चा फूल फॅार्म Conference of the Parties असा आहे.

• 30 म्हणजे ही COP ची 30 वी हवामान परिषद आहे.

• COP30 ही संयुक्त राष्ट्रांच्या UNFCCC (United Nations Framework Convention on Climate Change) अंतर्गत वार्षिक हवामान परिषद आहे.

• येथे सर्व देश एकत्र येऊन पॅरिस कराराच्या अंमलबजावणीचा आढावा घेतात.

रुद्रा ब्रिगेड काय आहे ? 

What is the Rudra Brigade?

Subject : GS - संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय सेनेची रुद्रा ब्रिगेड (Rudra Brigade) कोणत्या प्रकारच्या युद्धासाठी तयार केली आहे ?

1. फक्त सागरी युद्ध

2. फक्त पर्वतीय युद्ध

3. जमीन, हवा आणि सायबर युद्ध

4. फक्त वाळवंटी युद्ध

उत्तर : जमीन, हवा आणि सायबर युद्ध

बातमी काय ?

• भारतीय सेनेची Rudra Brigade ‘त्रिशूल’ आणि ‘अखंड प्रहार’ सरावांमध्ये यशस्वीपणे तपासली गेली असून, याचबरोबर भारताने Cold Strike Doctrine लागू करण्याची तयारी दाखवली.

रुद्रा ब्रिगेड म्हणजे काय ? 

What is the Rudra Brigade?

• रुद्रा ब्रिगेड ही भारतीय सेनेची आधुनिक युद्धासाठी सक्षम ब्रिगेड आहे. 

• ही भारतीय सेनेची एकत्रित लढाऊ ब्रिगेड आहे, ज्यात पायदळ, रणगाडे, तोफखाना, हवाई संरक्षण, इंजिनिअर्स, सिग्नल्स आणि ड्रोन हे सर्व एकाच कमांडखाली काम करतात.

• म्हणजे युद्धात लागणारे सर्व दल एकत्र काम करणारी कायमस्वरूपी टीम.

• जमीन, हवा आणि सायबर या तिन्ही क्षेत्रांचा एकत्र वापर भारतीय सेनाला अधिक चपळ, सक्षम आणि तंत्रज्ञान आधारित बनवतो.

• भारतीय सेना विविध Corps Commands अंतर्गत रुद्रा ब्रिगेड चालवते.

• उत्तरेकडील सीमेवर पूर्व लडाख आणि सिक्कीम येथे रुद्रा ब्रिगेडच्या दोन ब्रिगेड आधीच तैनात आहेत.

रुद्रा ब्रिगेडची सरावातील कामगिरी : 

• ‘अखंड प्रहार’ सरावात या ब्रिगेडने अत्यंत अचूक आणि समन्वित हालचाली करून आपली तयारी सिद्ध केली.

• अनेक दिशांनी येणाऱ्या धोक्यांना जलद प्रतिसाद देण्याची क्षमता दाखवली.

रुद्रा ब्रिगेड चे मुख्य वैशिष्ट्ये कोणते ?

बहुआयामी कारवाई क्षमता ( Multi-Domain Operations) : 

• ही ब्रिगेड जमीन, हवा आणि सायबर—तिन्ही आघाड्यांवर एकाच वेळी कारवाई करू शकते.

• त्यामुळे युद्ध अधिक वेगवान आणि अचूक होते.

त्वरित तैनाती (Rapid Mobilisation) : 

• सर्व युनिट्स आधीपासूनच एकत्र असल्याने सैन्याला कधीही त्वरित हालचाल करता येते.

• पूर्वीसारखी वेगवेगळ्या ठिकाणांहून दल गोळा करण्याची गरज नाही.

बदलत्या भूभागानुसार रचना (Modular Structure) : 

• वाळवंट, पर्वत किंवा मैदानी भाग—ज्या प्रदेशात ऑपरेशन असेल त्यानुसार ब्रिगेडचा आकार आणि रचना परिस्थीतीनुसार बदलता येते.

• त्यामुळे कोणत्याही भूभागात ऑपरेशन सहज पार पाडता येते.

शक्ती-वर्धक प्रणाली (Force Multipliers) : 

ड्रोन, ISR सिस्टम, आर्टिलरी आणि हेलिकॉप्टर समर्थनामुळे ब्रिगेडची क्षमता अनेकपटीने वाढते आणि आक्रमण अधिक अचूक होते.

सीमावर्ती परिस्थितीत त्वरित प्रतिसाद (Quick Response in Border Situations) : 

• पाकिस्तानच्या उकसवणुकीला किंवा चीनच्या अचानक वाढलेल्या हालचालींना ताबडतोब प्रत्युत्तर देता येते.

राष्ट्रीय गोपाल रत्न पुरस्कार 2025

National Gopal Ratna Award 2025

Subject : GS- पुरस्कार, सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार 2025 जिंकणारे महाराष्ट्रातील विजेते कोण ?

1. अरविंद पाटील आणि सागर बागडे

2. श्रद्धा धवन आणि अरविंद पाटील 

3. दिगंबर नाईक आणि श्रद्धा धवन

4. सागर बागडे आणि दिगंबर नाईक

उत्तर : श्रद्धा धवन आणि अरविंद पाटील 

बातमी काय ? 

• पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय विभागाने राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार 2025 च्या विजेत्यांची अधिकृत घोषणा केली आहे.

• या वर्षी एकूण 2,081 अर्ज प्राप्त झाले.

• त्यातून उत्कृष्ट कामगिरीच्या आधारावर विजेते निवड करण्यात आले.

• यामध्ये महाराष्ट्रातील 2 शेतकऱ्यांना देशी गायी /म्हशींच्या जातींचे पालन करणारे सर्वोत्तम दुग्ध उत्पादक या श्रेणीत पुरस्कार मिळाले आहेत.

राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार 2025 जिंकणारे महाराष्ट्रातील विजेते कोण ?

🥇 प्रथम क्रमांक : अरविंद यशवंत पाटील, कोल्हापूर, महाराष्ट्र

🥈 द्वितीय क्रमांक : डॉ. कंकनाला कृष्णा रेड्डी, हैदराबाद, तेलंगणा

🥉 तृतीय क्रमांक : कुमारी श्रद्धा सत्यवान धवन, अहमदनगर, महाराष्ट्र

राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार म्हणजे काय ? तो कोणाला देण्यात येतो ?

• राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार हा पशुधन व दुग्धव्यवसाय क्षेत्रातील सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मानांपैकी एक आहे.

• देशातील उत्कृष्ट दुग्ध उत्पादक, पशुपालक, डेअरी संस्थांना सन्मानित करण्यासाठी हा पुरस्कार दिला जातो.

• राष्ट्रीय गोकुळ मिशन अंतर्गत 2021 पासून दूध उत्पादक शेतकरी, दुग्ध सहकारी संस्था, दूध उत्पादक कंपनी शेतकरी उत्पादक संघटना आणि कृत्रिम रेतन तंत्रज्ञान यांना प्रोत्साहन देण्याच्या उद्देशाने दरवर्षी राष्ट्रीय गोपाल रत्न पुरस्कार देण्यात येतो.

• मंत्रालय : हा पुरस्कार मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्ध व्यवसाय मंत्रालयाच्या (Ministry of Fisheries, Animal Husbandry and Dairying)अंतर्गत पशुसंवर्धन आणि दुग्ध व्यवसाय विभागातर्फे देण्यात येतो. 

राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार केव्हा देण्यात येतो ?

• 26 नोव्हेंबर रोजी साजरा होणाऱ्या राष्ट्रीय दूध दिना निमित्त हा पुरस्कार प्रदान करण्यात येतो.

खालील श्रेणींसाठी राष्ट्रीय गोपाल रत्न पुरस्कार दिला जात आहे :

• सर्वोत्तम दूध उत्पादक शेतकरी जो देशी गायी/म्हशींच्या जातींचे संगोपन करतो. 

• सर्वोत्कृष्ट दुग्ध सहकारी संस्था / दूध उत्पादक कंपनी / शेतकरी उत्पादक संघटना 

• सर्वोत्कृष्ट कृत्रिम रेतन तंत्रज्ञ (AIT- Artificial Insemination Technician)

पुरस्काराचे स्वरूप : 

• राष्ट्रीय गोपाल रत्न पुरस्कार 2025 मध्ये गुणवत्तेचे प्रमाणपत्र, स्मृतीचिन्ह आणि पहिल्या दोन श्रेणींमध्ये - सर्वोत्कृष्ट दुग्ध उत्पादक शेतकरी आणि सर्वोत्कृष्ट सर्वोत्कृष्ट दुग्ध सहकारी संस्था / दूध उत्पादक कंपनी / शेतकरी उत्पादक संघटना यांचा समावेश असेल.

🥇 प्रथम पुरस्कार - 5 लाख रुपये

🥈 द्वितीय पुरस्कार - 3 लाख रुपये

🥉 तृतीय पुरस्कार - 2 लाख रुपये

🏅 ईशान्य प्रदेश/हिमालयीन राज्यांसाठी विशेष पुरस्कार : 2 लाख रुपये (ईशान्य क्षेत्रासाठी विशेष पुरस्कार)

रिफ्ट व्हॅली फिव्हर 

Rift Valley Fever

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) रिफ्ट व्हॅली फीवर खालील पैकी कोणत्या कारणामुळे होतो ?

1. जिवाणू

2. विषाणू

3. बुरशी

4. अमिबा

उत्तर : विषाणू

बातमी काय ?

• जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) ने मॉरिटानिया आणि सेनेगल या पश्चिम आफ्रिकी देशांत रिफ्ट व्हॅली फीवरचा प्रादुर्भाव झाल्याची पुष्टी केली आहे.

रिफ्ट व्हॅली तापा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• रिफ्ट व्हॅली फीवर हा एक विषाणूजन्य झुनोटिक आजार आहे जो प्राणी आणि मानव दोघांनाही प्रभावित करतो.

• रिफ्ट व्हॅली फीवर हा Phenuiviridae कुलातील फ्लेबोव्हायरस मुळे होणारा संसर्गजन्य रोग आहे.

• रिफ्ट व्हॅली फीवर हा प्रामुख्याने मेंढ्या, बकरी, मवेशी, उंट यांसारख्या प्राण्यांत दिसणारा व्हायरल रोग आहे, पण काही वेळा माणसांतही पसरतो.

• मानवांमध्ये हा रोग प्रामुख्याने संक्रमित प्राण्यांच्या संपर्कातून किंवा संक्रमित मच्छरांच्या चाव्याने पसरतो.

• हा व्हायरस मानसा - मानसांत प्रसारित होत नाही, म्हणजेच संक्रमित व्यक्तिच्या थेट संपर्काने पसरत नाही.

रिफ्ट व्हॅली फीवर कसा पसरतो ?

• संक्रमित प्राण्यांच्या रक्त किंवा अवयवांच्या संपर्काने.

• संक्रमित मच्छरांच्या चाव्याने.

• मच्छरांच्या विविध प्रजाती हा व्हायरस पसरवतात आणि प्रत्येक प्रदेशात वाहक वेगळा असू शकतो.

रिफ्ट व्हॅली फीवर पहिल्यांदा कोठे उत्पत्ती कोठे आढळला ?

• रिफ्ट व्हॅली तापाची उत्पत्ती केनियाच्या रिफ्ट व्हॅली प्रदेशात झाली. 

• या रोगाचे नाव केनिया देशा मधील “Rift Valley” प्रदेशावरून आले आहे. जिथे 1930 च्या दशकात हा रोग प्रथम आढळला.

• नंतर हा उप-सहारा आफ्रिकेत पसरला.

• 1977 मध्ये हा मिसर (इजिप्त) पर्यंत पोहोचला.

• 2000 मध्ये प्रथमच आफ्रिका खंडाबाहेर—सौदी अरेबिया व येमेन् येथे याचा प्रादुर्भाव दिसला.

रिफ्ट व्हॅली तापाचीचे लक्षणे कोणती ? 

सामान्य (90% प्रकरणांत) : 

• फ्लूसारखी लक्षणे

• 2–6 दिवसांनी ताप सुरू होणे

• स्नायू व सांधेदुखी

• डोकेदुखी, अशक्तपणा, पाठीचा त्रास

• कधी कधी उलटी, मळमळ, डोळे प्रकाशात न उघडणे

गंभीर प्रकरणांत :

• डोळे (Retinitis) प्रभावित

• मेंदूची सूज (Encephalitis)

• यकृताची समस्या (Hepatitis)

रिफ्ट व्हॅली फीवर वर उपचार उपलब्ध आहेत का ?

• रिफ्ट व्हॅली फीवर साठी सध्या विशिष्ट antiviral औषध उपलब्ध नाही.

• उपचार सहाय्यक (Supportive) असतात – म्हणजे ताप कमी करणे, द्रव्ये देणे, अवयवांना सपोर्ट देणे इत्यादी.

रिफ्ट व्हॅली फीवर साठी प्रतिबंध उपाय कोणते ?

• पशुधनाशी थेट संपर्क टाळणे

• मच्छर नियंत्रण व मच्छररोधकांचा वापर करणे

• संक्रमित भागात संरक्षणात्मक कपडे व हातमोजे

• जनावरांच्या मृतदेहांपासून लांब राहणे

रिफ्ट व्हॅली फीवर गंभीर का मानला जातो ?

• कृषी आणि पशुधन असलेल्या भागात हा रोग आर्थिक नुकसान करतो.

• मृत्यू दर कमी असला तरी गंभीर प्रकरणांत डोळे, मेंदू आणि यकृत यांना धोका असतो.

• मच्छरांची वाढ आणि पावसाळा वाढल्यास याचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो.

भारताचे 94 वे रामसर स्थळ कोणते ?

Which is the 94th Ramsar Site of India ?

Subject : GS - पर्यावरण - रामसर स्थळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताचे 94 वे रामसर स्थळ म्हणून कोणते सरोवर घोषित केले ?

1. लोकताक सरोवर

2. लोणार सरोवर

3. गोगाबील सरोवर

4. उदयपूर सरोवर

उत्तर : गोगाबील सरोवर (Gogabeel Lake) 

बातमी काय ?

• बिहारमधील कटिहार जिल्यातील गोगाबील सरोवर याला भारताचे 94 वे रामसर स्थळ म्हणून मान्यता मिळाली आहे.

गोगाबील सरोवर कोठे आहे ?

• हे बिहारमधील कटिहारमध्ये गंगा आणि महानंदा नद्यांच्या दरम्यान असलेले नैसर्गिक सरोवर आहे.

• हे बिहारचे पहिले सामुदायिक अभयारण्य असून त्याचे व्यवस्थापन स्थानिक लोक आणि वन विभाग एकत्रितपणे करतात.

• पुराच्या काळात गोगाबील सरोवर दोन्ही नद्यांशी जोडते, त्यामुळे पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह टिकून राहतो.

गोगाबील सरोवर इतके महत्त्वाचे का आहे ?

1) जल विज्ञान (Hydrology) :

• पुराच्या वेळी गंगा आणि महानंदा नद्यांमधून पाणी गोगाबीलमध्ये भरते.

• त्यामुळे हा भाग नैसर्गिकरित्या पूर नियंत्रण करतो.

• मोठ्या प्रमाणात पाणी साठल्याने भूजल पुनर्भरण (Groundwater Recharge) वेगाने होते.

• नदी व आर्द्रभूमी यांच्यातील हा नैसर्गिक संपर्क परिसराचा जलसंतुलन टिकवून ठेवतो.

2) स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी महत्त्वाचे ठिकाण : 

• थंड प्रदेशातून हिवाळ्यात येणाऱ्या शेकडो Migratory Birds यांचा थांबा येथे असतो.

• इथे त्यांना सुरक्षित पाणी, खाद्य आणि विश्रांतीची जागा मिळते.

 3) जलीय वनस्पतींचे संरक्षण (Aquatic Plants) :

• गोगाबीलमध्ये विविध प्रकारच्या पाण्यात वाढणाऱ्या वनस्पती वाढतात.

• या वनस्पती पाण्यातील ऑक्सिजन वाढवतात आणि

• मासे, बेडूक, पाण्यातील कीटक यांना लपण्यासाठी व वाढण्यासाठी घरासारखे वातावरण देतात.

• यामुळे संपूर्ण आर्द्रभूमीचे आरोग्य चांगले राहते.

4) मत्स्यपालन (Fisheries) :

• गोगाबीलचे पाणी स्वच्छ आणि वनस्पती युक्त असल्यामुळे येथे माशांची संख्या जास्त असते.

• स्थानिक लोक इथून मासेमारी करून आपली उपजीविका चालवतात.

• आर्द्रभूमीमुळे माशांना अन्न, सावली आणि प्रजननासाठी जागा मिळते.

5) जैवविविधता संरक्षण (Biodiversity) :

• इथे पक्षी, मासे, साप, कीटक, वनस्पती अशा अनेक जीवांची एकत्रित जैवविविधता आढळते.

• या सर्व जीवांमुळे नैसर्गिक अन्नसाखळी (Food Chain) आणि अन्नजाळे (Food Web) मजबूत राहतात.

• गोगाबील सारख्या आर्द्रभूमी हवामान संतुलन आणि पर्यावरण स्थिरता राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

6) सामाजिक-आर्थिक फायदे : 

• स्थानिक लोकांसाठी मत्स्यन (Fishing) हा मोठा रोजगार स्रोत आहे.

• इको-टुरिझममुळे (Bird Watching, Nature Tourism) उत्पन्न वाढते.

• बाढ नियंत्रण आणि भूजल पुनर्भरणामुळे शेती सुरक्षित राहते.

• हवामान बदलांशी सामना करण्यासाठी ही आर्द्रभूमी नैसर्गिक संरक्षण कवचासारखी मदत करते.

रामसर ठराव म्हणजे काय ? 

रामसर स्थळ म्हणजे काय ?

• इराण मधील रामसर या शहरात 2 फेब्रुवारी 1971 रोजी जगभरातील पाणथळ जागांच्या संरक्षणासाठीच्या उपाययोजनांवर चर्चा करण्यासाठी एक परिषद भरवण्यात आली. या परिषदेतील ठरावाला रामसर ठराव म्हणून ओळखले जाते.

• या ठरावा अंतर्गत पाणथळ जागांचे संरक्षण करण्यासाठी एखादे क्षेत्र रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात येते.

• हा ठराव 1975 सालापासून अंमलात आला. 

• भारताने हा करार 1 फेब्रुवारी 1982 रोजी स्वीकारला. 

• स्थानिक आणि राष्ट्रीय कृतीच्या माध्यमातून तसेच आंतरराष्ट्रीय सहकार्याने सर्व पाणथळ जागांचे संवर्धन आणि विवेकी वापर करणे आणि त्यायोगे जगाचा शाश्वत विकास साधणे हे रामसर परिषदेचे मिशन आहे.

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न - उत्तरे

प्रश्न) भारतात किती रामसर स्थळे आहेत ?

उत्तर : 94 ( नोव्हेंबर 2025 पर्यंत)

प्रश्न) भारतात सर्वात जास्त रामसर स्थळे कोणत्या राज्यात आहे ?

उत्तर : तामिळनाडू 

 तामिळनाडूमध्ये 20 रामसर स्थळे आहेत. (नोव्हेंबर 2025 पर्यंत)

प्रश्न) महाराष्ट्रात किती रामसर स्थळे आहेत ?

1. 3

2. 5

3. 7

4. 9

उत्तर : 3

1. लोणार सरोवर

2. नांदूर मध्यमेश्वर

3. ठाणे खाडी

अंबाजी पांढरा संगमरवरला GI Tag

Ambaji White Marble gets GI Tag

Subject : GS - GI Tag 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अंबाजी पांढरा संगमरवरला अलिकडेच GI Tag मिळाला तर हे संगमरवर कोणत्या राज्यातील खाणीत आढळते ?

1. राजस्थान

2. गुजरात

3. मध्यप्रदेश

4. कर्नाटक

उत्तर : गुजरात

बातमी काय ?

• अलिकडेच, केंद्र सरकारने अंबाजी पांढरा संगमरवर( Ambaji White Marble) ला GI Tag दिला आहे.

अंबाजी पांढरा संगमरवर( Ambaji White Marble) बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• गुजरातच्या बनासकांठा जिल्ह्यातील अंबाजी येथे अंबाजी पांढरा संगमरवर( Ambaji White Marble) मिळतो.

• हा संगमरवर धार्मिक स्थळांच्या बांधकामासाठी प्रसिद्ध असून अंबाजी मंदिरातही त्याचा वापर केला आहे.

• अंबाजीचा पांढरा संगमरवर अत्यंत पांढरा, थंड राहणारा, कठीण आणि चमकदार असल्यामुळे देशभरात लोकप्रिय आहे.

• GI Tag मिळाल्यामुळे स्थानिक कारागीर, उत्पादक आणि या प्रदेशातील अर्थव्यवस्थेला फायदा होणार आहे.

Ambaji White Marble चे – मुख्य वैशिष्ट्ये 

• अंबाजी पांढरा संगमरवर मध्ये 95.8–96.3% पर्यंत पांढरेपणा असल्याने तो देशातील सर्वात अधिक शुभ्र संगमरवर मानला जातो.

• या संगमरवराचे दाणे अतिशय बारीक आणि एकसमान असल्यामुळे तो अत्यंत आकर्षक दिसतो.

• अंबाजी पांढरा संगमरवर थोडासा पारदर्शक आहे, त्यावर उच्च दर्जाचा पॉलिश करता येतो आणि तो इतर संगमरवरांच्या तुलनेत जास्त कठीण आहे.

• त्याच्या कठोरतेमुळे जुने कारागीर देवळांतील सूक्ष्म शिल्पकाम अतिशय बारकाईने करू शकत होते.

• काशी विश्वनाथ कॉरिडॉर, नवीन संसद भवन यांसारख्या मोठ्या प्रकल्पांत या संगमरवरचा वापर झाला आहे.

अंबाजी मार्बल का प्रसिद्ध आहे ?

• गरम सूर्यप्रकाशातही तो थंड राहतो, त्यामुळे मंदिरांसाठी अत्यंत योग्य.

• मध्ययुगापासून अंबाजी येथे संगमरवर खाणकाम सुरू आहे.

• जैन मंदिरांतील सूक्ष्म शिल्प हे अंबाजी येथील पांढऱ्या संगमरवराच्या कठोरतेमुळे शक्य झाले.

अंबाजी पांढरा संगमरवर ला GI Tag मिळाल्याचे फायदे कोणते ?

• इतर कोणी बनावट नावाने संगमरवर विकू शकत नाही — यामुळे कारागीर आणि उत्पादकांचे हक्क सुरक्षित होतात.

• GI Tag हा त्या प्रदेशातील उत्पन्न, रोजगार आणि प्रसिद्धी वाढवतो.

भौगोलिक संकेतांक म्हणजे काय ?

GI टॅग कोणाला देण्यात येतो ? 

• GI Tag चा फूल फॅार्म Geographical Indication असा आहे. 

• एखाद्या भागातील वस्तू किंवा पदार्थ ही त्या भागाचं वैशिष्ट्य असल्यास त्यास भौगोलिक संकेतांक म्हणजेच GI टॅग देण्यात येतो. 

• Geographical Indication of goods (Registration and Protection) Act, 1999 हा कायदा भारतातील वस्तूंची संबंधित भौगोलिक संकेतांची नोंदणी आणि उत्तम संरक्षण करण्यास प्रयत्न करतो.

GI टॅग मिळवणारे पहिले भारतीय उत्पादन कोणते ?

• 2004 मध्ये दार्जिलिंग टी (दार्जिलिंग चहा) GI टॅग मिळवणारे पहिले भारतीय उत्पादन होते.



कुष्ठरोग शोध अभियान 2025

Leprosy Research Campaign 2025

Subject : GS - सरकारी योजना- उपक्रम, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्रात कुष्ठरोग शोध अभियान 2025 कोणत्या कालावधीत राबवले जात आहे ? 

1. 1 ते 15 ऑक्टोबर

2. 20 ऑक्टोबर ते 20 नोव्हेंबर

3. 17 नोव्हेंबर ते 2 डिसेंबर 

4. 1 ते 31 डिसेंबर

उत्तर : 17 नोव्हेंबर ते 2 डिसेंबर

कुष्ठरोग शोध अभियान नेमकं काय आहे ?

• केंद्र सरकारच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार महाराष्ट्रात 17 नोव्हेंबर ते 2 डिसेंबर 2025 दरम्यान राज्यभर कुष्ठरोग शोध अभियान राबवले जात आहे.

• या मोहिमेत घरोगरी सर्वेक्षण करून नवीन कुष्ठरोगी रुग्ण शोधले जातील आणि त्यांना त्वरित उपचार दिले जातील.

• कुष्ठरोगावरील उपचार पूर्णपणे मोफत आणि सरकारी आरोग्य यंत्रणेमार्फत उपलब्ध आहेत, असे आरोग्य विभागाने स्पष्ट केले आहे.

• उद्दिष्ट : “2027 पर्यंत शून्य कुष्ठरोग प्रसार” या ध्येयाची पूर्तता.

कुष्ठरोग शोध अभियानाचा उद्देश कोणता ?

• घराघरांत जाऊन निदान न झालेले रुग्ण शोधणे, त्यांचा उपचार सुरू करणे आणि रोगाचा प्रसार थांबवणे.

• समाजात कुष्ठरोगाबाबत जनजागृती वाढवणे आणि लोकांना योग्य उपचाराची माहिती देणे.

कुष्ठरोग शोध अभियान कसे राबवले जात आहे ?

• सर्व जिल्ह्यांमध्ये व्यापक सर्वेक्षण करून लोकांची तपासणी करणे.

• संशयित रुग्णांची वैद्यकीय अधिकाऱ्यांकडून तपासणी करणे.

• कुष्ठरोग निदान झाल्यास बहुविध औषधोपचार (MDT) त्वरित सुरू करणे.

• राज्य, जिल्हा व तालुका स्तरावर समन्वय समित्या व प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करणे.

नागरिकांसाठी महत्त्वाची माहिती : 

• कुष्ठरोग उपचारयोग्य आहे आणि सरकारी रुग्णालयात उपचार मोफत मिळतात.

• लवकर उपचार घेतल्यास रोगाचा प्रसार थांबतो आणि अपंगत्व टाळता येते.

• नागरिकांनी तपासणीसाठी सहकार्य करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

महाराष्ट्र शासनाने कुष्ठरोग ‘Notifiable Disease’ का घोषित केला ? 

• महाराष्ट्र शासनाने नुकतेच कुष्ठरोगाला Notifiable Disease (अनिवार्य नोंदणीचा रोग) घोषित केले आहे.

• याचा अर्थ — कोणत्याही डॉक्टरांनी किंवा आरोग्य संस्थांनी निदान झालेल्या रुग्णाची नोंद 2 आठवड्यांच्या आत जिल्हा आरोग्य अधिकाऱ्यांकडे करणे बंधनकारक आहे.

• यामुळे रुग्णांचे वेळीच उपचार, रोगाचे नियंत्रण आणि राज्यातील परिस्थितीवर अचूक देखरेख ठेवता येते.

2027 पर्यंत ‘शून्य कुष्ठरोग प्रसार’ या ध्येयासाठी हे अभियान का महत्त्वाचे ?

• निदान न झालेले रुग्ण सापडल्याने संसर्गाची साखळी तोडता येते.

• जास्तीचे रुग्ण लवकर सापडल्यास उपचार वेळेत सुरू होतात.

• राज्यभर एकसमान पद्धतीने जनजागृती वाढते आणि लोकांचा भीतीचा गैरसमज दूर होतो.

कुष्ठरोग कशामुळे होतो ?  

• कुष्ठरोग हा एक संसर्गजन्य रोग आहे.

• कुष्ठरोग हा मायकोबॅक्टेरियम लेप्रे या जिवाणूमुळे होतो.

• नाक आणि तोंडातून थेंबांद्वारे जिवाणू प्रसारित केले जातात.

• हस्तांदोलन करणे किंवा कुष्ठरोग झालेल्या व्यक्तीला मिठी मारणे, एकत्र जेवण करणे किंवा एकमेकांच्या शेजारी बसणे यासारख्या अनौपचारिक संपर्कातून हा रोग पसरत नाही.

कुष्ठरोगाचा शोध कोणी लावला ?

• इ.स. 1873 मध्ये नॉर्वेतील वैद्य गेरहार्ट हेन्‍रिक आरमौअर हान्सेन (Gerhard Henrik Armauer Hansen) यांना प्रथम ऊतींच्या नमुन्यात कुष्ठरोगाचे जीवाणू आढळले. 

• या जीवाणूंमुळे कुष्ठरोग होतो, असे त्यांनी इ.स. 1874 मध्ये सिद्ध केले.

• त्यांच्या या शोधामुळे कुष्ठरोगाला हान्सेन रोग (Hansen Disease) असेही म्हणतात.