World’s First Coal Fuel Cell

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कोळशाचे ज्वलन न करता थेट विजेची निर्मिती करणारी जगातील पहिली शून्य-उत्सर्जन कोळसा बॅटरी (ZC-DCFC) कोणत्या देशाच्या शास्त्रज्ञांनी विकसित केली आहे ?

1. अमेरिका
2. जर्मनी
3. जपान
4. चीन

उत्तर : चीन

📰 बातमी काय ?

• जागतिक स्तरावर कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी एक मोठे यश मिळवले असून जगातील पहिली 'शून्य उत्सर्जन कोळसा बॅटरी' यशस्वीरित्या विकसित करण्यात आली आहे.

• कोळशाचा वापर ऊर्जेसाठी करताना पर्यावरणाची हानी रोखण्याच्या दृष्टीने हा शोध हरित ऊर्जा (Green Energy) क्षेत्रात गेम-चेंजर मानला जात आहे.

🧐 जगातील पहिल्या शून्य उत्सर्जन कोळसा बॅटरीचा शोध कोणी लावला ?

• जगातील पहिल्या शून्य उत्सर्जन कोळसा बॅटरीचा (Zero-Emission Coal Battery) शोध चीनमधील (China) शास्त्रज्ञांनी लावला आहे.

• हे क्रांतिकारी तंत्रज्ञान चीनमधील 'शेन्झेन युनिव्हर्सिटी' (Shenzhen University) आणि 'चायनीज अकॅडमी ऑफ सायन्सेस' च्या प्राध्यापक झी हेपिंग (Xie Heping) यांच्या नेतृत्वाखालील टीमने विकसित केले आहे.

• शास्त्रज्ञांनी या उपकरणाला 'झिरो-कार्बन डायरेक्ट कोल फ्युअल सेल' (Zero-Carbon Direct Coal Fuel Cell) असे नाव दिले आहे.

⚙️ ही बॅटरी कार्य कशी करते ?

• पारंपारिक थर्मल पॉवर प्लांटमध्ये कोळसा 'जाळला' (Burn/Combustion) जातो, ज्यामुळे उष्णता निर्माण होते आणि घातक वायू बाहेर पडतात.

• मात्र, या नवीन कोळसा बॅटरीमध्ये (ज्याला तांत्रिक भाषेत 'डायरेक्ट कार्बन इंधन सेल' - DCFC किंवा 'कार्बन-ओरिएंटेड मेटल-एअर बॅटरी सिस्टीम' म्हणतात) कोळसा अजिबात जाळला जात नाही, तर तो एका प्रगत 'रासायनिक प्रक्रियेद्वारे' (Electrochemical Process) वीज तयार करतो.

1) पायरी 1 (इंधन निवड) - या बॅटरीमध्ये शुद्ध केलेल्या कोळशाच्या पावडरचा (सॉलिड कार्बन) वापर बॅटरीचा 'अ‍ॅनोड' (Anode - धन अग्र) म्हणजेच मुख्य इंधन स्रोत म्हणून केला जातो.

2) पायरी 2 (रासायनिक अभिक्रिया) - बॅटरीच्या दुसऱ्या टोकाकडून (Cathode - ऋण अग्र) हवेतील ऑक्सिजन आत सोडला जातो. जेव्हा कोळसा (कार्बन) आणि ऑक्सिजन यांच्यात अंतर्गत रासायनिक अभिक्रिया होते, तेव्हा थेट इलेक्ट्रॉन्स (Electrons) मुक्त होतात आणि वीज (Electric Current) तयार होते.

3) पायरी 3 (कार्बन कॅप्चर - CCUS) - या प्रक्रियेतून केवळ शुद्ध कार्बन डायऑक्साइड हा एकमेव वायू उप-उत्पादन (By-product) म्हणून तयार होतो. पारंपारिक कोळसा कारखान्यांसारखी यामध्ये घातक राख (Ash), सल्फर डायऑक्साइड किंवा नायट्रोजन ऑक्साईड्स तयार होत नाहीत.

4) पायरी 4 (शून्य उत्सर्जन साठवणूक) - बॅटरी पूर्णपणे सीलबंद (Closed-loop) असल्यामुळे, तयार झालेला हा शुद्ध कार्बन डायऑक्साइड वायू हवेत सोडण्याऐवजी पूर्णपणे पकडला (Capture) जातो. हा साठवलेला जमिनीत सुरक्षितपणे गाडला जातो (Carbon Storage) किंवा त्याचा वापर इतर रासायनिक उत्पादने बनवण्यासाठी केला जातो. यामुळे वातावरणातील उत्सर्जन 'शून्य' राहते.

🎯 या तंत्रज्ञानाचे आर्थिक व जागतिक महत्त्व (Significance)

1) ऊर्जा साठवणूक (Storage Capacity) - ही यंत्रणा केवळ स्वच्छ वीज निर्माण करत नाही, तर एखाद्या रासायनिक बॅटरीसारखीच ऊर्जा साठवून ठेवते आणि जेव्हा गरज असेल, तेव्हा केमिकल रिॲक्शन सुरू करून कोणत्याही धुराशिवाय थेट वीज पुरवठा (Power Supply) करू शकते.

2) जागतिक हवामान ध्येय - संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान परिषदेतील (COP) 'नेट झिरो' (Net-Zero कार्बन उत्सर्जन) उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी हे तंत्रज्ञान मैलाचा दगड ठरणार आहे.

3) शाश्वत ऊर्जा संक्रमण (Sustainable Energy Transition) - भारत आणि जगातील इतर विकसनशील देश अजूनही विजेसाठी कोळशावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहेत.

अचानक कोळसा बंद करणे आर्थिकदृष्ट्या शक्य नसल्याने, हे तंत्रज्ञान कोळशाचा वापर करूनही पर्यावरण सुरक्षित ठेवण्याचा एक सुवर्णमध्य प्रदान करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Zero-Carbon Direct Coal Fuel Cell

• जगातील पहिली शून्य उत्सर्जन कोळसा बॅटरी → चीन

• संशोधक → प्राध्यापक झी हेपिंग (Xie Heping) यांच्या नेतृत्वाखालील टीम

• कार्यपद्धती → कोळसा थेट न जाळता प्रगत रासायनिक प्रक्रियेद्वारे ऊर्जेची निर्मिती.

• मुख्य फायदा → हवेत कार्बन डायऑक्साइड (CO2) चे उत्सर्जन शून्य टक्क्यांवर आणणे.

Whitley Award

📚 Subject : GS - पर्यावरण, पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) डॉ. बर्खा सुब्बा यांना पर्यावरण संवर्धन क्षेत्रातील प्रतिष्ठेचा 'व्हिटली पुरस्कार 2026' हा खालीलपैकी कोणत्या दुर्मिळ प्राण्याच्या संरक्षणासाठी देण्यात आला ?

1. ग्रेटर अ‍ॅडजुटंट स्टॉर्क

2. हिमालयीन सॅलामँडर

3. इंडियन स्किमर पक्षी

4. रेड पांडा

उत्तर : हिमालयीन सॅलामँडर

📰 बातमी काय ?

• वैश्विक गौरव (2026): पर्यावरण आणि वन्यजीव संवर्धन क्षेत्रातील अत्यंत प्रतिष्ठित मानला जाणारा 'व्हिटली पुरस्कार 2026' (Whitley Awards) नुकताच जाहीर झाला आहे.

• भारतीय महिलांची कामगिरी: या वर्षी जगभरातून निवडण्यात आलेल्या 6 प्रमुख विजेत्यांमध्ये भारतातील दोन महिला संवर्धनशास्त्रज्ञांचा (Conservationists) समावेश आहे.

• परवीन शेख आणि डॉ. बर्खा सुब्बा अशी या दोन विजेत्यांची नावे असून, लंडन येथे युनायटेड किंगडमच्या (UK) राजकुमारी प्रिन्सेस अ‍ॅन (Princess Anne) यांच्या हस्ते त्यांना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

🧐 व्हिटली पुरस्कार (Whitley Award)

• 🌳 'ग्रीन ऑस्कर' - हा पुरस्कार पर्यावरण संवर्धन क्षेत्रातील कामगिरीसाठी दिला जातो. याला जागतिक स्तरावर 'ग्रीन ऑस्कर' (Green Oscars) म्हणून ओळखले जाते.

🏛️ स्थापना व संस्था - या पुरस्काराची स्थापना यूके (UK) मधील 'व्हिटली फंड फॉर नेचर' (Whitley Fund for Nature - WFN) या धर्मादाय संस्थेद्वारे करण्यात आली आहे.

• 🎯 उद्देश - आशिया, आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेसारख्या विकसनशील देशांमधील तळागाळातील (Grassroots) पर्यावरण आणि वन्यजीव संवर्धकांनो आर्थिक बळ देणे.

• 🏆 पुरस्काराचे स्वरूप - या पुरस्कारांतर्गत विजेत्यांना त्यांच्या प्रकल्पाचा विस्तार करण्यासाठी 1 वर्षासाठी 50,000 पाउंड्स (£50,000) चा निधी, विशेष प्रशिक्षण आणि आंतरराष्ट्रीय ओळख दिली जाते.

🏆 'व्हिटली गोल्ड अवॉर्ड 2026' कोणाला देण्यात आला ?

• या वर्षीचा मुख्य 'व्हिटली गोल्ड अवॉर्ड 2026' हा इंडोनेशियाच्या फारविझा फरहान (Farwiza Farhan) यांना देण्यात आला आहे.

🇮🇳 भारतीय विजेते आणि त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान

1) परवीन शेख (Parveen Shaikh) -

• प्रकल्प विषय - 'स्किमर गार्डियन्स: प्रोटेक्टिंग रिव्हरिन बर्ड्स अँड देअर हॅबिटॅट' (Skimmer guardians: protecting riverine birds and their habitats).

• योगदान - परवीन शेख या अत्यंत दुर्मिळ आणि संकटग्रस्त असलेल्या 'इंडियन स्किमर' (Indian Skimmer) या नदीकाठच्या पक्ष्याच्या संरक्षणासाठी काम करत आहेत. जगभरातील एकूण 'इंडियन स्किमर' पैकी 90% पेक्षा जास्त लोकसंख्या केवळ भारतात आढळते.

• कामगिरी - त्यांनी चंबळ नदी खोऱ्यात स्थानिक लोकांना एकत्र करून 'गार्डियन्स ऑफ द स्किमर' ही मोहीम सुरू केली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे चंबळमधील या पक्ष्यांची संख्या 2017 मधील 400 वरून 2025 पर्यंत जवळपास 1,000 झाली आहे.

2) डॉ. बर्खा सुब्बा (Dr. Barkha Subba)

• प्रकल्प विषय - 'सर्व्हायव्हर ऑफ अ लॉस्ट वर्ल्ड: सेविंग द हिमालयन सॅलामँडर अँड इट्स वेटलँड्स' (Survivor of a lost world: saving the Himalayan salamander and its wetlands).

• योगदान - डॉ. बर्खा सुब्बा या फेडरेशन ऑफ सोसायटीज फॉर एन्व्हायर्नमेंटल प्रोटेक्शन (FSEP) या संस्थेच्या माध्यमातून दार्जिलिंग टेकड्यांमध्ये (पश्चिम बंगाल) अत्यंत दुर्मिळ आणि वैशिष्ट्यपूर्ण अशा 'हिमालयीन सॅलामँडर' (Himalayan Salamander) या उभयचर (Amphibian) प्राण्याच्या आणि त्याच्या पाणथळ जागांच्या (Wetlands) संरक्षणासाठी काम करत आहेत.

• कामगिरी - दार्जिलिंग परिसरातील पाणथळ जागांचे होणारे प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप रोखण्यासाठी त्यांनी स्थानिक चहाच्या बागांचे व्यवस्थापक आणि नागरिकांना एकत्र करून संवर्धनाचे मॉडेल उभे केले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : व्हिटली पुरस्कार

• पुरस्काराचे टोपणनाव → 'ग्रीन ऑस्कर' (Green Oscars)

• पुरस्कार देणारी संस्था → व्हिटली फंड फॉर नेचर (WFN), युनायटेड किंगडम.

• पुरस्कार निधी रक्कम → 50,000 पाउंड्स (£50,000).

• भारतीय विजेते 2026 → परवीन शेख आणि डॉ. बर्खा सुब्बा.

• परवीन शेख यांचे कार्यक्षेत्र → इंडियन स्किमर पक्षी संवर्धन

• डॉ. बर्खा सुब्बा यांचे कार्यक्षेत्र → हिमालयीन सॅलामँडर आणि पाणथळ जागा संवर्धन

• 2026 चा व्हिटली गोल्ड अवॉर्ड विजेता → फारविझा फरहान (इंडोनेशिया)

Statehood Day of Sikkim

📚 Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 16 मे 1975 रोजी सिक्कीम हे खालीलपैकी कोणत्या घटनादुरुस्ती अन्वये भारतीय संघराज्याचे 22 वे अधिकृत राज्य बनले ?

1. 24 वी घटनादुरुस्ती
2. 31 वी घटनादुरुस्ती
3. 36 वी घटनादुरुस्ती
4. 42 वी घटनादुरुस्ती

उत्तर : 36 वी घटनादुरुस्ती

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या उपराष्ट्रपतींनी 16 मे 2026 रोजी गँगटोक (Gangtok) येथे आयोजित सिक्कीमच्या 51व्या राज्य वर्धापनदिन (51st Statehood Day) सोहळ्याला संबोधित केले.

• 16 मे 1975 रोजी सिक्कीम अधिकृतपणे भारतीय संघराज्याचा भाग बनले होते, ज्याला 2026 मध्ये 51 वर्षे पूर्ण झाली आहेत.

🔍 सिक्कीमची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी :

1) चोग्याल राजेशाही (Chogyal Monarchy) -

• भारतात विलीन होण्यापूर्वी, सिक्कीम हा एक सार्वभौम हिमालयातील देश होता, जिथे 1642 पासून ते 1975 पर्यंत वंशपरंपरेने 'नामग्याल घराण्याचे' (चोग्याल) राज्य होते.

2) रक्षित राज्य काळ (Protectorate Era: 1947–1974) -

• भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, 'भारत-सिक्कीम करार, 1950' नुसार सिक्कीमला भारताचे 'रक्षित राज्य' (Protectorate) घोषित करण्यात आले.

• या अंतर्गत सिक्कीमची अंतर्गत स्वायत्तता कायम राहिली, परंतु त्याचे संरक्षण (Defense), परराष्ट्र व्यवहार (External Affairs) आणि दळणवळण (Communications) ही जबाबदारी भारत सरकारकडे सोपवण्यात आली.

⛳️ संकल्पना - 'सार्वमत' (Referendum) म्हणजे काय ?

• "एखाद्या अत्यंत महत्त्वाच्या राष्ट्रीय किंवा राजकीय मुद्द्यावर थेट जनतेचे मत मागवणे" होय.

• यात लोकप्रतिनिधी किंवा सरकार निर्णय घेत नाही, तर देशातील सर्वसामान्य नागरिक थेट 'हो' (Yes) किंवा 'नाही' (No) या स्वरूपात मतदान करून आपला अंतिम निर्णय ठरवतात.

🧐 सिक्कीमच्या भारतातील विलीनीकरणाचा घटनात्मक इतिहास (Constitutional Evolution)

1) 35 वी घटनादुरुस्ती कायदा, 1974 - या दुरुस्तीद्वारे सिक्कीमला भारताचे 'सहयोगी राज्य' (Associate State) म्हणून एक विशेष व तात्पुरता दर्जा देण्यात आला होता.

2) सार्वमत (April 1975 Referendum) - एप्रिल 1975 मध्ये सिक्कीममध्ये एक ऐतिहासिक सार्वमत घेण्यात आले, ज्यामध्ये 97% पेक्षा जास्त मतदारांनी राजेशाही पूर्णपणे संपुष्टात आणून भारतात सामील होण्याच्या बाजूने प्रचंड मतदान केले.

3) 36 वी घटनादुरुस्ती कायदा, 1975 - सार्वमतानंतर संसदेने हा कायदा संमत केला.

या ऐतिहासिक पावलामुळे 16 मे 1975 रोजी सिक्कीम अधिकृतपणे भारताचे 22 वे राज्य (22nd State) म्हणून पूर्णपणे समाविष्ट झाले आणि सहयोगी राज्याचा दर्जा रद्द झाला.

4) कलम 371F (Article 371F - विशेष तरतुदी) -

भारतीय संविधानातील कलम 371F अन्वये सिक्कीमला विशेष दर्जा देण्यात आला आहे.

हा अनुच्छेद सिक्कीमच्या जुन्या स्थानिक कायद्यांचे रक्षण करतो, मूळ रहिवाशांशिवाय इतरांना जमीन खरेदीवर निर्बंध घालून स्थानिक लोकसंख्याशास्त्राचे संरक्षण करतो आणि राज्यातील शांतता राखण्यासाठी राज्यपालांना (Governor) विशेष अधिकार देतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• सिक्कीम राज्य वर्धापनदिन → 16 मे (16 मे 1975 रोजी स्थापना)

• भारताचे कितवे राज्य ? → 22 वे राज्य

• 35वी घटनादुरुस्ती (1974) → सिक्कीमला 'सहयोगी राज्य' (Associate State) चा दर्जा दिला.

• 36वी घटनादुरुस्ती (1975) → सिक्कीमचा भारतात पूर्ण विलय (22 वे पूर्ण राज्य बनले).

• पूर्वीचे राजघराणे → नामग्याल घराणे (चोग्याल राजेशाही - 1642 ते 1975).

IITM 'Incubation Center Inauguration' and WISE-2026 organization

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 मध्ये हवामान तंत्रज्ञान क्षेत्रातील स्टार्टअप्सना बळ देण्यासाठी 'WISE-2026' राष्ट्रीय परिषद आणि पहिल्या इनक्युबेशन सेंटरचे उद्घाटन महाराष्ट्रातील कोणत्या शहरात करण्यात आले ?

1. पुणे
2. मुंबई
3. नागपूर
4. नाशिक

उत्तर : पुणे

📰 बातमी काय ?

• 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेट्रोलॉजी' (IITM), पुणे येथे हवामान, हवामान बदल आणि वातावरणीय तंत्रज्ञान क्षेत्रातील स्टार्टअप्ससाठी एका विशेष 'इनक्युबेशन सेंटर' चे अधिकृत उद्घाटन करण्यात आले.

👨‍💼 प्रमुख पाहुणे - या अत्याधुनिक सुविधेचे उद्घाटन डॉ. एम. रविचंद्रन (सचिव, केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय) यांच्या हस्ते करण्यात आले

⛳️ WISE-2026 परिषद -

• या उद्घाटनाचे औचित्य साधून IITM ने “Weather and Climate Innovation Meet for Startups and Entrepreneurs” (WISE-2026) या एकदिवसीय राष्ट्रीय परिषदेचे आयोजन पुणे येथे केले होते.

NEAT' उपक्रम आणि 'मिशन मौसम' (Strategic Framework):

1) NEAT उपक्रम - हे नवीन इनक्युबेशन सेंटर 'नॅशनल एंटरप्राइज फॉर अ‍ॅटमॉस्फेरिक टेक्नॉलॉजी' (National Enterprise for Atmospheric Technology - NEAT) या उपक्रमाचा एक भाग आहे.

2) मिशन मौसम (Mission Mausam)- NEAT उपक्रम हा केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या 'मिशन मौसम' या महत्त्वाकांक्षी फ्लॅगशिप कार्यक्रमांतर्गत विकसित करण्यात आला आहे.

3) मिशन मौसमचे उद्दिष्ट - प्रगत हवामान अंदाज, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित मॉडेलिंग आणि अचूक हवामान सेवांच्या माध्यमातून भारताला "हवामान-सज्ज आणि हवामान-स्मार्ट राष्ट्र" (Weather-ready and Climate-smart Nation) बनवणे हे या मिशनचे मुख्य ध्येय आहे.

🤔 इनक्युबेशन सेंटर कोणत्या क्षेत्रातील नाविन्यपूर्ण शोधांना मदत करेल ?

• हे इनक्युबेशन सेंटर मुख्यत्वे हायपरलोकल (अति-स्थानिक) हवामान अंदाज, आपत्ती व्यवस्थापन, कृषी क्षेत्र, अपारंपरिक/अक्षय ऊर्जा, आरोग्य क्षेत्रातील हवामान बदल आणि हवामान लवचिकता तंत्रज्ञान या क्षेत्रांमधील नाविन्यपूर्ण शोधांना (Innovations) प्रोत्साहन देईल

🧐 इनक्युबेशन सेंटर चा आर्थिक उद्देश काय ?

• 'क्लायमेट-टेक' (Climate-tech) क्षेत्रातील उद्योजकतेला चालना देणे, सरकारी आणि खाजगी भागीदारी (PPP) मजबूत करणे आणि वैज्ञानिक हवामान माहितीचे रूपांतर समाजासाठी उपयुक्त व्यावहारिक उपायांमध्ये करणे.

'IITM पुणे' बद्दल माहिती :

• IITM फूल फॅार्म - Indian Institute of Tropical Meteorology

• मराठी नाव - भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था

• IITM ही भारताची हवामान आणि वातावरणीय विज्ञानावर संशोधन करणारी सर्वोच्च संस्था आहे.

• 🏛️ मंत्रालय - ही संस्था केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या (Ministry of Earth Sciences) अंतर्गत एक स्वायत्त संस्था म्हणून काम करते.

⛳️ स्थान - पुणे, महाराष्ट्र

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• हवामान स्टार्टअप इनक्युबेशन सेंटर स्थान → IITM, पुणे

• उद्घाटक → डॉ. एम. रविचंद्रन (सचिव, पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय).

• संबंधित मुख्य मिशन → मिशन मौसम

• मुख्य तंत्रज्ञान भर → AI-Driven मॉडेलिंग आणि हवामान लवचिकता (Climate Resilience).

Who is the chairman of the 'Parliamentary Committee on Women's Empowerment' ?

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - संसदीय समिती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026-27 या वर्षासाठी पुनर्रचित केलेल्या 'महिला सक्षमीकरण संसदीय समितीच्या' (Committee on Empowerment of Women) अध्यक्षपदी खालीलपैकी कोणाची नियुक्ती करण्यात आली ?

1. स्मृती इराणी
2. दग्गुबती पुरंदेश्वरी
3. सुप्रिया सुळे
4. कनिमोझी करुणानिधी

उत्तर : दग्गुबती पुरंदेश्वरी (Daggubati Purandeswari)

📰 बातमी काय ?

• लोकसभा अध्यक्ष ओम बिर्ला यांनी वर्ष 2026-27 साठी 'महिला सक्षमीकरण संसदीय समिती'चे (Parliamentary Committee on Empowerment of Women) अधिकृतपणे पुनर्गठन केले आहे.

🧐 'महिला सक्षमीकरण संसदीय समिती' च्या नवीन अध्यक्षा (Chairperson) कोण ?

• लोकसभेच्या ज्येष्ठ खासदार दग्गुबती पुरंदेश्वरी (Daggubati Purandeswari) यांची या अत्यंत महत्त्वाच्या समितीच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली आहे.

🧐 महिला सक्षमीकरण समिती काय आहे ?

• स्वरूप - ही भारतीय संसदेतील एक अत्यंत प्रतिष्ठेची " संयुक्त संसदीय समिती " (JPC - Joint Parliamentary Committee) आहे.

• लैंगिक समानता सुनिश्चित करणे, धोरणांचे पुनरावलोकन करणे आणि महिला कल्याणकारी उपक्रमांचे मूल्यमापन करणे यासाठी ही समिती एक संस्थात्मक यंत्रणा म्हणून काम करते.

🏛️ स्थापना - या समितीची स्थापना सर्वप्रथम 11 व्या लोकसभेदरम्यान 29 एप्रिल 1997 रोजी करण्यात आली होती.

🤝 कार्यपद्धती - या समितीचे सदस्य पक्षाच्या विचारसरणीच्या पलीकडे जाऊन महिलांच्या प्रगतीसाठी एकजूट होऊन काम करतात.

🎯 एकूण सदस्य संख्या - या समितीत एकूण 28 सदस्य असतात.

• लोकसभा - लोकसभेतून 18 सदस्य यात समाविष्ट केले जातात, ज्यांची निवड लोकसभा अध्यक्षांद्वारे केली जाते.

• राज्यसभा - राज्यसभेतून 10 सदस्य यात समाविष्ट केले जातात, ज्यांचे नामांकन राज्यसभेच्या सभापतींद्वारे केले जाते.

⏳कार्यकाळ - या समितीचा कार्यकाळ 1 वर्षापेक्षा जास्त नसतो. दरवर्षी या समितीचे नव्याने पुनर्गठन केले जाते.

⚙️ समितीची प्रमुख कार्ये (Key Functions) :

1) राष्ट्रीय महिला आयोग अहवाल तपासणे - राष्ट्रीय महिला आयोगाने (NCW) सादर केलेल्या वैधानिक अहवालांचा अभ्यास करणे आणि त्यानुसार केंद्र सरकारला कायदेशीर किंवा कार्यकारी पावले उचलण्याची शिफारस करणे.

2) लैंगिक समानतेचे मूल्यमापन - सार्वजनिक आणि खाजगी जीवनात महिलांना समान दर्जा आणि प्रतिष्ठा मिळवून देण्यासाठी केंद्र सरकारने घेतलेल्या उपायांची तपासणी करणे.

3) शिक्षण आणि प्रतिनिधित्व नियंत्रण - महिलांना दर्जेदार शिक्षण देणे आणि कायदेमंडळ, सार्वजनिक सेवांमध्ये पुरेसे प्रतिनिधित्व सुनिश्चित करणाऱ्या कल्याणकारी योजनांचे मूल्यांकन करणे.

4) विशेष अधिकार - लोकसभा अध्यक्ष किंवा राज्यसभा सभापतींनी सोपवलेल्या महिलांशी संबंधित कोणत्याही विशिष्ट मुद्द्यांवर गतिमान पद्धतीने काम करणे.

🎯 या समितीचे महत्त्व (Significance):

• ही समिती राजकीय हेतू आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी यामधील दरी सांधण्याचे काम करते.

• महिला सुरक्षेचे परिणाम आणि जेंडर बजेटिंग (Gender Budgeting) मधील निधी वाटपासाठी ही समिती मंत्रालयांना उत्तरदायी धरते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'महिला सक्षमीकरण संसदीय समिती

• नवीन अध्यक्षा (2026-27) → खासदार दग्गुबती पुरंदेश्वरी

• समितीचे स्वरूप → संयुक्त संसदीय समिती (Joint Parliamentary Committee)

• एकूण सदस्य संख्या → 28 सदस्य (18 लोकसभेचे + 10 राज्यसभेचे)

• समितीची पहिली स्थापना → 29 एप्रिल 1997 (11 वी लोकसभा)

• समितीचा कार्यकाळ → जास्तीत जास्त एक वर्ष (वार्षिक पुनर्गठन होते)

Hike in Import Tax on Gold and Silver

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने मे 202 मध्ये घेतलेल्या निर्णयानुसार सोने आणि चांदीवरील एकूण प्रभावी आयात शुल्क (Effective Import Duty) सुमारे 9.2% वरून वाढवून किती टक्के केले आहे ?

1. 12.5%
2. 15%
3. 18.4%
4. 22.5%

उत्तर : 18.4%

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने परकीय चलन साठ्याचे जतन करण्यासाठी आणि पश्चिम आशियातील (West Asia) वाढत्या भू-राजकीय संकटामुळे निर्माण झालेल्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी सोने आणि चांदीवरील प्रभावी आयात शुल्क (Effective Import Duty) 9.2% वरून थेट 18.4% म्हणजेच दुप्पट केले आहे.

• पार्श्वभूमी - हा निर्णय घेण्यापूर्वी पंतप्रधानांनी देशातील नागरिकांना परकीय चलन वाचवण्यासाठी सोन्याची खरेदी कमी करण्याचे आवाहन केले होते. त्यानंतर 13 मे रोजी अधिकृत अधिसूचनेद्वारे हे नवीन दर त्वरित लागू करण्यात आले.

🧐 आयात शुल्क रचनेतील बदल (Revised Tax Structure) :

सोन्या-चांदीवरील एकूण करांचा बोजा (Effective Tax Burden) खालील बदलांमुळे वाढला आहे :

1) मूळ सीमाशुल्क (Basic Customs Duty) - सरकारने सोन्या आणि चांदीवरील मूळ सीमाशुल्क 5% वरून वाढवून 10% केले आहे.

2) कृषी पायाभूत सुविधा आणि विकास उपकर (AIDC) - हा उपकर (Cess) 1% वरून वाढवून 5% करण्यात आला आहे.

3) (IGST) - मूल्यमापन केलेल्या मूल्यावर (Assessable Value) लागणारा 'एकात्मिक वस्तू आणि सेवा कर' (IGST) पूर्वीप्रमाणेच 3% वर कायम ठेवण्यात आला आहे.

🤔 एकूण परिणाम - सीमाशुल्क, उपकर (Cess), विमा, वाहतूक खर्च आणि आयजीएसटी या सर्वांचा एकत्रित विचार करता एकूण कर बोजा 18.4% झाला आहे.

🧐 आयात शुल्क वाढवण्यामागची कारणे (Economic Reasons) :

• भारत सरकारने देशाच्या मॅक्रोइकॉनॉमिक (स्थूल अर्थशास्त्र) संतुलनाचे रक्षण करण्यासाठी हा निर्णय घेतला आहे:

1) चालू खात्यातील तूट (CAD - Current Account Deficit) -

• सोने खरेदीसाठी मोठ्या प्रमाणावर परकीय चलन (डॉलर) देशाबाहेर जाते.

• सोन्याची आयात कमी झाल्याने देशाची व्यापारी तूट नियंत्रणात राहील आणि पर्यायाने 'चालू खात्यातील तूट' मर्यादित ठेवण्यास थेट मदत होईल.

2) परकीय चलन साठ्याचे जतन (Forex Conservation):

• भू-राजकीय अनिश्चिततेच्या काळात भारतीय रुपयाची स्थिरता राखणे आणि परकीय चलनाचे (Forex Reserves) जतन करणे हे मुख्य ध्येय आहे.

3) पश्चिम आशिया संकट (West Asia Crisis) -

• या प्रादेशिक संकटामुळे कच्च्या तेलाच्या किमती आणि सागरी वाहतूक मार्ग धोक्यात आले आहेत.

भारत हा कच्च्या तेलाच्या आयातीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असल्याने अर्थव्यवस्था सुरक्षित ठेवणे गरजेचे आहे.

4) आयातीचे प्राधान्यक्रम (Import Prioritisation) -

✍️ सोन्यासारख्या चैनीच्या वस्तूऐवजी देशाच्या उत्पादनासाठी आवश्यक असणाऱ्या पुढील धोरणात्मक व जीवनावश्यक वस्तूंच्या आयातीसाठी परकीय चलन राखून ठेवणे हे सरकारचे ध्येय आहे -

• खनिज तेल (Crude Oil) आणि खते (Fertilisers)

• औद्योगिक कच्चा माल आणि भांडवली वस्तू (Capital Goods)

• संरक्षण क्षेत्राची गरज (Defence Requirements) आणि महत्त्वपूर्ण तंत्रज्ञान

🚨 संभाव्य परिणाम आणि तोटे (Challenges) :

• तस्करीचा धोका (Smuggling) - अतिशय उच्च आयात शुल्कामुळे देशात सोन्याची तस्करी (Smuggling) वाढण्याची भीती असते.

• बाजारपेठेवर परिणाम - यामुळे देशांतर्गत सराफा बाजार विस्कळीत होऊ शकतो आणि सोन्याच्या दागिन्यांच्या निर्यातीला फटका बसू शकतो

🤝 दीर्घकालीन उपाय -

• तज्ज्ञांच्या मते, केवळ शुल्क वाढवण्याऐवजी डिजिटल सोने (Digital Gold) किंवा सॉव्हरेन गोल्ड बाँड (SGB) सारख्या वित्तीय पर्यायांना प्रोत्साहन देणे दीर्घकालीन दृष्टीने फायदेशीर ठरेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• नवा प्रभावी कर दर → 18.4%

• अंमलबजावणी तारीख → 13 मे

• मुख्य उद्दिष्ट → चालू खात्यातील तूट (CAD) कमी करणे आणि परकीय चलन (Forex) वाचवणे.

• परकीय चलन कशासाठी ? → कच्चं तेल, खते, संरक्षण साहित्य आणि औद्योगिक कच्चा माल.

India’s 1st Mega Greenfield Shipyard

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय करार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'मॅरिटाईम अमृत काळ व्हिजन 2047' च्या अंतर्गत केंद्र सरकारने मंजुरी दिलेले भारतातील पहिले 'मेगा ग्रीनफिल्ड शिपयार्ड' खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी स्थापन केले जात आहे ?

1. थुथुकुडी (तमिळनाडू)
2. कोची (केरल)
3. जामनगर (गुजरात)
4. रत्नागिरी (महाराष्ट्र)

उत्तर : थुथुकुडी (तमिळनाडू)

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालयाच्या (MoPSW) अंतर्गत तामिळनाडूतील तूतीकोरीन येथे भारताचे पहिले महाकाय ग्रीनफिल्ड शिपयार्ड विकसित करण्यासाठी एका करारावर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या आहेत.

त्रिपक्षीय करार (Tripartite Agreement):

✍️ हा करार खालील तीन मुख्य संस्थांमध्ये झाला आहे -

1) HD KSOE (दक्षिण कोरियाची आघाडीची जहाजबांधणी कंपनी)

2) NSHIP-TN (व्ही. ओ. चिदंबरनार पोर्ट ऑथॉरिटी आणि SIPCOT यांचा संयुक्त उपक्रम)

3) सागरमाला फायनान्स कॉर्पोरेशन लिमिटेड (भारत सरकार).

'VOYAGES' फ्रेमवर्क:

• हा करार भारत आणि दक्षिण कोरिया (ROK) यांच्यातील 'VOYAGES' (Shared Vision for Operation of Yard Assisted Growth with Efficiency and Scale) या सर्वसमावेशक आराखड्याचा भाग आहे.

• याचा उद्देश जहाज बांधणी, नौवहन आणि सागरी लॉजिस्टिक्समध्ये द्विपक्षीय सहकार्य वाढवणे हा आहे.

• प्रकल्पाची क्षमता आणि राष्ट्रीय उद्दिष्ट (Capacity & Scale):

प्रचंड क्षमता - या ग्रीनफिल्ड शिपयार्डची वार्षिक उत्पादन क्षमता 2.5 दशलक्ष ग्रॉस टनेज (Million Gross Tonnage - GT) इतकी अवाढव्य असेल.

• जागतिक उद्दिष्ट - वर्ष 2047 पर्यंत भारताचे एकूण वार्षिक जहाजबांधणी उत्पादन 4.5 दशलक्ष GT वर नेणे आणि जगातील अव्वल 5 जहाजबांधणी देशांमध्ये स्थान मिळवणे हे भारताचे लक्ष्य असून हा प्रकल्प त्याचा मुख्य कणा आहे.

• नॅशनल शिपबिल्डिंग मिशन - या प्रकल्पाला 'नॅशनल शिपबिल्डिंग मिशन' कडून तत्वतः मंजुरी मिळाली असून, ते 'तूतीकोरीन शिपबिल्डिंग क्लस्टर' (Thoothukudi Shipbuilding Cluster) चे मुख्य केंद्र म्हणून कार्य करेल.

🤝 ग्रीनफिल्ड शिपयार्ड प्रकल्पाचे फायदे :

• रोजगार निर्मिती - या प्रकल्पामुळे थेट 15,000 प्रत्यक्ष नोकऱ्या निर्माण होतील.

• पूरक व्यवस्था - यामुळे हरित जहाजबांधणी तंत्रज्ञान (Green Shipping Technologies), पूरक उत्पादन उद्योग आणि डिजिटल शिपबिल्डिंगला गती मिळेल.

• कामगार कौशल्य विकास - या भागीदारी अंतर्गत केवळ पायाभूत सुविधाच नव्हे, तर भारतीय व्यावसायिकांना दक्षिण कोरियातील 'HD KSOE' च्या केंद्रांमध्ये प्रगत प्रशिक्षण आणि कौशल्य विकास देखील दिला जाईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• भारतातील पहिले मेगा ग्रीनफिल्ड शिपयार्ड → थुथुकुडी, तमिळनाडू.

• सहयोगी देश → दक्षिण कोरिया (HD KSOE संस्था).

• द्विपक्षीय आराखड्याचे नाव → VOYAGES फ्रेमवर्क (भारत-दक्षिण कोरिया).

• भारताचे 2047 चे लक्ष्य → जागतिक जहाज बांधणीत अव्वल 5 देशांमध्ये सामील होणे

• रोजगार क्षमता → 15,000 प्रत्यक्ष नोकऱ्यांची निर्मिती.

The Justice Aravind Kumar Committee

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - समिती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतीच राष्ट्रीय स्तरावर चर्चेत आलेली 'न्यायमूर्ती अरविंद कुमार समिती' खालीलपैकी कोणत्या उद्दिष्टाशी संबंधित आहे ?

1. पोलीस भरती आणि लष्करी प्रशिक्षणात सुधारणा सुचवणे
2. भारतातील निवडणूक सुधारणांच्या अंमलबजावणीचे पुनरावलोकन करणे
3. डिजिटल बँकिंग आणि सायबर सुरक्षा प्रणाली बळकट करणे
4. न्यायिक पायाभूत सुविधांचा कायापालट आणि आधुनिकीकरण करणे

उत्तर : न्यायिक पायाभूत सुविधांचा कायापालट आणि आधुनिकीकरण करणे

📰 बातमी काय ?

• भारताचे सरन्यायाधीश सूर्यकांत यांनी भारतीय न्यायव्यवस्थेच्या भौतिक आणि डिजिटल रचनेत आमूलाग्र बदल घडवून आणण्यासाठी एका उच्चस्तरीय 'न्यायालयीन पायाभूत सुविधा सल्लागार समिती'ची (Judicial Infrastructure Advisory Committee) स्थापना केली आहे.

🧐 'न्यायमूर्ती अरविंद कुमार समिती' काय आहे ?

👨‍💼 अध्यक्ष - सर्वोच्च न्यायालयाचे माननीय न्यायमूर्ती अरविंद कुमार (Justice Aravind Kumar) यांच्याकडे " न्यायालयीन पायाभूत सुविधा सल्लागार समिती" या महत्त्वपूर्ण समितीचे अध्यक्षपद सोपवण्यात आले आहे.

🏛️ रचना - या समितीत सर्वोच्च न्यायालय आणि विविध उच्च न्यायालयांचे (High Courts) वरिष्ठ न्यायाधीश, तसेच शीर्ष प्रशासकीय आणि तांत्रिक अधिकाऱ्यांचा समावेश आहे.

💰 ऐतिहासिक गुंतवणूक - या प्रकल्पासाठी प्रस्तावित केलेली 40,000 ते 50,000 कोटी रुपयांची तरतूद ही भारताच्या इतिहासातील न्यायालयीन पायाभूत सुविधांमधील आतापर्यंतची सर्वात मोठी एकल-प्रकल्प गुंतवणूक (Single-project investment) ठरेल.

✍️ ही समिती आपले निष्कर्ष आणि विशिष्ट निधीच्या गरजा थेट पंतप्रधानांच्या आर्थिक सल्लागार परिषदेकडे (PM-EAC) सादर करेल.

🤝 महत्त्व - भौतिक सुविधांमध्ये सुधारणा करून आणि जलद तंत्रज्ञान लागू करून, ही समिती खटल्यांना होणारा विलंब आणि प्रलंबित खटल्यांचे (Backlog) ओझे कमी करण्यासाठी थेट काम करेल

🎯 समितीची मुख्य उद्दिष्टे (Key Aims) -

• भारतीय न्यायालयीन व्यवस्थेतील पायाभूत सुविधांची जुनी तूट (Infrastructural Gaps) भरून काढून 21 व्या शतकासाठी एक सर्वसमावेशक आराखडा (Roadmap) तयार करणे.

• न्यायालयांना आधुनिक, तंत्रज्ञान-सज्ज आणि पक्षकारांसाठी (Litigants) सुलभ जागा बनवण्यासाठी भारत सरकारकडून मोठा आर्थिक निधी मिळवणे.

✍️ अरविंद कुमार समितीची 7 मुख्य क्षेत्रे (7 Focus Areas)

1) डिजिटल आणि ई-कोर्ट्स पायाभूत सुविधा (Digital & e-Courts Infrastructure) -

• न्यायालयांमध्ये अखंड इंटरनेट, व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग आणि हायब्रिड (प्रत्यक्ष + ऑनलाईन) सुनावणीसाठी लागणारी डिजिटल यंत्रणा उभारणे.

2) आधुनिक आणि शाश्वत न्यायालयीन इमारती (Modern & Sustainable Court Complexes) -

• देशातील जुन्या न्यायालयांचा कायापालट करून पर्यावरणपूरक (Green Buildings) आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाने सज्ज नवीन इमारती बांधणे.

3) वकील आणि पक्षकारांसाठी सोयीसुविधा (Facilities for Lawyers & Litigants) -

• न्यायालयात येणाऱ्या सामान्य नागरिकांसाठी आणि वकिलांसाठी वेटिंग रूम, पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृहे आणि डिजिटल मदत केंद्रे (Help Desks) तयार करणे.

4) दिव्यांग आणि महिलांसाठी सुलभता (Inclusivity & Accessibility)-

• सर्व न्यायालयांच्या इमारती दिव्यांग व्यक्तींसाठी (उदा. रॅम्प, लिफ्ट) आणि महिलांसाठी (उदा. हिरकणी कक्ष/पालणघर) सुलभ आणि सुरक्षित बनवणे.

5) खटले वेगाने निकालात काढण्यासाठी AI चा वापर (Case Management & AI Tools) -

• खटल्यांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी आणि न्यायालयीन कामकाजाचा वेग वाढवण्यासाठी 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' (Artificial Intelligence) आधारित सॉफ्टवेअर्स लागू करणे.

6) आर्थिक नियोजन आणि निधीचे योग्य वाटप (Financial Coordination & Budgeting) -

• प्रस्तावित ₹40,000 ते ₹50,000 कोटी रुपयांचा निधी कोणत्या न्यायालयाला किती आणि कसा द्यायचा, याचे अचूक नियोजन करणे.

7) न्यायालयीन कर्मचारी आणि तांत्रिक प्रशिक्षण (Capacity Building & Human Resources) -

• नवीन डिजिटल तंत्रज्ञान चालवण्यासाठी न्यायालयातील लिपिक, टायपिस्ट आणि प्रशासकीय कर्मचाऱ्यांना अद्ययावत तांत्रिक प्रशिक्षण देणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : न्यायालयीन पायाभूत सुविधा सल्लागार समिती

• अध्यक्ष → न्यायमूर्ती अरविंद कुमार

• प्रमुख लक्ष क्षेत्रे → 7 क्षेत्रे (भौतिक आणि डिजिटल पायाभूत सुविधा).

• प्रस्तावित निधी तरतूद → ₹40,000 ते ₹50,000 कोटी रुपये (इतिहासातील सर्वात मोठी गुंतवणूक).

• मुख्य डिजिटल भर → ई-कोर्ट (e-courts) आणि हायब्रिड सुनावणी पायाभूत सुविधा.