International Day for Biological Diversity

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी 22 मे रोजी साजरा करण्यात येणाऱ्या 'आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस 2026' ची अधिकृत मुख्य संकल्पना (Theme) खालीलपैकी कोणती आहे ?

1. बी पार्ट ऑफ द प्लॅन (Be part of the Plan)
2. हार्मनी विथ नेचर (Harmony with nature)
3. अवर सोल्यूशन्स आर इन नेचर (Our Solutions are in Nature)
4. अ‍ॅक्टिंग लोकली फॉर ग्लोबल इम्पॅक्ट (Acting Locally for Global Impact)

उत्तर : अ‍ॅक्टिंग लोकली फॉर ग्लोबल इम्पॅक्ट (Acting Locally for Global Impact)

📰 बातमी काय ?

• जगभरात जैविक विविधतेच्या संवर्धनासाठी आणि पर्यावरण संरक्षणासाठी 22 मे 2026 रोजी 'आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस' (International Day for Biological Diversity) साजरा करण्यात आला. 

• या निमित्ताने संयुक्त राष्ट्रे (UN) आणि भागीदार देशांद्वारे विविध पर्यावरणपूरक उपक्रमांची घोषणा करण्यात आली.

🧐 'जैवविविधता दिवस' काय आहे ?

• पार्श्वभूमी : पृथ्वीवरील वनस्पती, प्राणी, सुक्ष्मजीव आणि त्यांची परिसंस्था (Ecosystem) यांच्या संरक्षणाबद्दल मानवामध्ये जागृती निर्माण करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

• सुरुवात आणि इतिहास - संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने (UN General Assembly) डिसेंबर 2000 मध्ये 22 मे हा दिवस आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस म्हणून घोषित केला.

🧐 आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस 22 मे रोजीच का साजरी करतात ?

• 22 मे 1992 रोजी नैरोबी (केनिया) येथे झालेल्या परिषदेत 'जैविक विविधतेच्या कराराचा' (Convention on Biological Diversity - CBD) मसुदा स्वीकारण्यात आला होता, म्हणूनच 22 मे या तारखेची निवड करण्यात आली.

⛳️ 2026 साठी आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवसाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• "Acting Locally for Global Impact" म्हणजेच "जागतिक प्रभावासाठी स्थानिक पातळीवर कृती" ही 2026 साठी आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवसाची संकल्पना (थीम) आहे.

🧐 कुन्मिंग-मॉन्ट्रियल ग्लोबल बियोडायव्हर्सिटी फ्रेमवर्क (KMGBF) म्हणजे काय ?

• करार - डिसेंबर 2022 मध्ये जागतिक स्तरावर निसर्गाचा ऱ्हास रोखण्यासाठी हा ऐतिहासिक करार करण्यात आला.

• मुख्य उद्दिष्ट (30x30 Target) - 2030 पर्यंत जगातील किमान 30% निकृष्ट परिसंस्थेचे पुनरुज्जीवन करणे आणि 30% जमीन, जलस्रोत व समुद्राचे संवर्धन करणे.

• वर्ष 2026 मधील आयोजनामध्ये 'कुनमिंग-मॉन्ट्रियल ग्लोबल बायोडायव्हर्सिटी फ्रेमवर्क' (KMGBF) च्या उद्दिष्टांची वेगाने अंमलबजावणी करण्यावर भर देण्यात आला आहे. 

🇮🇳 भारताचा संदर्भ आणि कायदेशीर चौकट :

• CBD चा सदस्य - भारत हा 'कन्व्हेन्शन ऑन बायोलॉजिकल डायव्हर्सिटी' (CBD) या कराराचा अधिकृत स्वाक्षरीकर्ता देश आहे.

• राष्ट्रीय कायदा - भारताने जैवविविधतेच्या संरक्षणासाठी संसदेत 'जैवविविधता कायदा, 2002' (Biological Diversity Act, 2002) संमत केला.

• संस्थात्मक रचना - या कायद्यांतर्गत चेन्नई येथे 'राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण' (NBA - National Biodiversity Authority) ची स्थापना करण्यात आली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - International Day for Biological Diversity

• आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस → 22 मे 

• 2026 ची थीम → "Acting Locally for Global Impact" 

• संबंधित मूळ आंतरराष्ट्रीय करार → कन्व्हेन्शन ऑन बायोलॉजिकल डायव्हर्सिटी (CBD - 1992)

• भारताचा राष्ट्रीय कायदा → जैवविविधता कायदा, 20002 (Biological Diversity Act).  

• राष्ट्रीय प्राधिकरणाचे (NBA) मुख्यालय → चेन्नई

Artemis III Mission

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विशेष चर्चेत असलेली अत्यंत महत्त्वाकांक्षी 'आर्टेमिस 3' (Artemis III) ही मानवी अंतराळ मोहीम खालीलपैकी कोणत्या देशाच्या अंतराळ संशोधन संस्थेची आहे ?

1. इस्रो (ISRO - भारत)
2. नासा (NASA - अमेरिका)
3. जॅक्सा (JAXA - जपान)
4. रॉसकॉसमॉस (Roscosmos - रशिया)

उत्तर : नासा (NASA - अमेरिका)

📰 बातमी काय ?

• अमेरिकेची अंतराळ संस्था 'नासा'ने (NASA) त्यांच्या 'आर्टेमिस 3' (Artemis III) या मोहिमेसाठी 4 सदस्यीय अंतराळवीरांच्या नावांची अधिकृत घोषणा केली आहे. 

• तांत्रिक कारणांमुळे नासाने या मोहिमेच्या मूळ आराखड्यात बदल केला असून, ही मोहीम आता 2027 मध्ये चंद्रावर न जाता केवळ पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत (Low Earth Orbit - LEO) एक चाचणी मोहीम (Test Flight) म्हणून राबवली जाईल.

🧐 'आर्टेमिस 3' मोहीम नेमकी काय आहे ?

1) प्रकल्पाचे स्वरूप - 'आर्टेमिस' (Artemis) हा नासाचा मानवाला पुन्हा चंद्रावर पाठवण्यासाठी सुरू केलेला एक महत्त्वाकांक्षी आंतरराष्ट्रीय प्रकल्प आहे.

2) उद्दिष्टातील बदल - मूळ योजनेनुसार, आर्टेमिस 3 मोहिमेद्वारे अंतराळवीरांना चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर (Lunar South Pole) उतरवले जाणार होते. 

• मात्र, सुरक्षिततेच्या कारणास्तव आता ही दोन आठवड्यांची मोहीम पूर्णपणे पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत (LEO - उंची साधारणपणे 500 ते 2,000 किमी) पार पडेल.

3) आर्टेमिस 4' मोहिम - प्रत्यक्ष मानवाला चंद्रावर उतरवण्याचा टप्पा आता 'आर्टेमिस 4' (Artemis IV) मोहिमेकडे सोपवण्यात आला असून, त्यासाठी 2028 हे वर्ष निश्चित केले आहे.

मोहिमेची प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features)

• खाजगी लँडर्सची तांत्रिक चाचणी - 'आर्टेमिस 3' या मोहिमेदरम्यान नासा पहिल्यांदाच अंतराळात खाजगी क्षेत्रातील कंपन्यांनी तयार केलेल्या चांद्र लँडर्सच्या कार्यक्षमतेची तपासणी करणार आहे.

• डॉकिंग प्रात्यक्षिक (Rendezvous & Docking) - नासाचे 'ओरियन' (Orion) अंतराळ विमान (ज्याचे प्रक्षेपण 'स्पेस लाँच सिस्टीम' - SLS रॉकेटद्वारे केले जाईल) पृथ्वीच्या कक्षेत खालील दोन खाजगी कंपन्यांच्या लँडर्सशी जोडले (Dock) जाईल:

1) ब्लू मून लँडर (Blue Moon Lander): जेफ बेझोस यांच्या 'ब्लू ओरिजिन' या कंपनीने विकसित केलेले मॉडेल.

2) स्टारशिप ल्युनर लँडर (Starship Lunar Lander): इलॉन मस्क यांच्या 'स्पेसएक्स' या कंपनीने विकसित केलेले मॉडेल.

• कार्यपद्धती : अंतराळवीर ओरियनमधून या खाजगी लँडर्समध्ये प्रवेश करतील आणि त्यांच्या 'लाइफ सपोर्ट सिस्टीम' व सॉफ्टवेअर यंत्रणेची थेट तपासणी करतील.

⛳️ 'आर्टेमिस 3' मोहिमेचे धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance) कोणते ?

1) जोखीम निवारण (Risk Mitigation) - थेट चंद्रावर जाण्यापूर्वी पृथ्वीच्या जवळच (LEO मध्ये) सर्व तांत्रिक प्रणाली तपासल्यामुळे भविष्यातील मोहिमांचा धोका कमी होतो.

 2) जागतिक अंतराळ स्पर्धा - अंतराळ क्षेत्रात सध्या अमेरिका आणि चीन यांच्यात मोठी स्पर्धा आहे. 

चीनने 2030 पर्यंत चंद्रावर मानव पाठवण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. 

• त्यामुळे अमेरिकेला आपले वर्चस्व टिकवण्यासाठी आर्टेमिसचे यश महत्त्वाचे आहे.

3) मंगळ मोहिमेची पूर्वतयारी - चंद्रावरील या सर्व मोहिमांचा अंतिम उपयोग भविष्यात मानवाला मंगळ ग्रहावर (Mars) पाठवण्यासाठी पायाभूत तंत्रज्ञान म्हणून केला जाणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - Artemis III Mission

• मोहिमेचे नाव → आर्टेमिस 3 अंतराळ मोहीम

• आयोजक संस्था → नासा (NASA - अमेरिका)

• मोहिमेचे वर्ष → 2027

• मोहिमेचे क्षेत्र → पृथ्वीची खालची कक्षा (Low Earth Orbit)

• नियुक्त कमांडर → रँडी ब्रेसनिक (NASA)

• नियुक्त पायलट → लुका परमिटानो (ESA - आर्टेमिस मोहिमेवर नियुक्त झालेले पहिले युरोपियन अंतराळवीर)

• अंतराळवीरांचे स्पेसक्राफ्ट → ओरियन (Orion)

• सहभागी खाजगी लँडर्स → ब्लू मून (Blue Origin) आणि स्टारशिप (SpaceX)

Ayush Anudan Portal

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आयुष मंत्रालयाच्या विविध योजनांतर्गत मिळणाऱ्या अनुदानांची प्रक्रिया पूर्णपणे पारदर्शक आणि डिजिटल करण्यासाठी लाँच करण्यात आलेल्या नवीन पोर्टलचे नाव काय आहे ?

1. आयुष दर्पण पोर्टल 
2. माय आयुष सेवा पोर्टल
3. आयुष अनुदान पोर्टल
4. आयुष्मान ग्रिड पोर्टल

उत्तर : आयुष अनुदान पोर्टल (Ayush Anudan Portal)

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय आयुष मंत्रालयाने नवी दिल्लीतील 'कर्तव्य पथ' येथे 'आयुष अनुदान पोर्टल' (Ayush Anudan Portal) अधिकृतपणे लाँच केले आहे.

🧐 आयुष अनुदान पोर्टल काय आहे ?

1) स्वरूप: हे 'आयुष ग्रिड' (Ayush Grid) उपक्रमांतर्गत विकसित केलेले एक कागदविरहित (Paperless) आणि डिजिटल व्यासपीठआहे. 

• याद्वारे आयुष मंत्रालयाच्या विविध केंद्रीय क्षेत्रातील योजनांतर्गत (Central Sector Schemes) मिळणाऱ्या निधी आणि अनुदानाची मंजुरी, मूल्यमापन आणि ट्रॅकिंग पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने केले जाईल.

2) नोडल मंत्रालय - आयुष मंत्रालय, भारत सरकार (Ministry of Ayush).

🎯 आयुष अनुदान पोर्टल मुख्य उद्दिष्ट कोणते ?

• अनुदान वाटप प्रक्रियेमध्ये 100% पारदर्शकता (Transparency), कार्यक्षमता आणि कडक उत्तरदायित्व (Accountability) आणणे. 

• तसेच केंद्र सरकारच्या 'इझ ऑफ डुइंग बिझनेस' (Ease of Doing Business) आणि 'इझ ऑफ लिविंग' (Ease of Living) या धोरणांना गती देणे.

✍️ आयुष अनुदान पोर्टलची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features) : 

1) NGO दर्पण एकत्रीकरण (NGO Darpan Integration): हे पोर्टल नीति आयोगाच्या (NITI Aayog) 'NGO दर्पण' पोर्टलशी थेट जोडलेले आहे.

यामुळे अर्ज करणाऱ्या संस्थांची पार्श्वभूमी आणि सत्यता यांची स्वयंचलित व त्रुटीमुक्त पडताळणी (Authentication) केली जाते.

2) योजनानिहाय अर्ज प्रक्रिया - आयुष मंत्रालयाच्या वेगवेगळ्या योजनांच्या निकषांनुसार अर्जांचे वर्गीकरण आणि मूल्यमापन स्वतंत्रपणे केले जाते.

3) रिअल-टाइम ट्रॅकिंग (Live Tracking) - यामध्ये एक डॅशबोर्ड आहे, ज्याच्या माध्यमातून अर्जदार संस्था आणि सरकारी अधिकारी आपल्या अर्जाची सद्यस्थिती (Approval Status) थेट लाईव्ह पाहू शकतात.

4) एकल खिडकी योजना (Single-Window Access) - या पोर्टलचा वापर थेट किंवा आयुष मंत्रालयाचे मुख्य व्यासपीठ 'माय आयुष इंटिग्रेटेड सर्व्हिसेस पोर्टल' (MAISP - My Ayush Integrated Services Portal) याद्वारे सुरक्षितपणे केला जाऊ शकतो.

परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - Ayush Anudan Portal

• पोर्टलचे नाव → आयुष अनुदान पोर्टल 

• संबंधित मंत्रालय → आयुष मंत्राल

• पोर्टलचे स्वरूप → पूर्णपणे कागदविरहित (Paperless) आणि केंद्रीय डिजिटल प्लॅटफॉर्म

• मुख्य उद्दिष्ट → अनुदान व्यवस्थापनात 100% पारदर्शकता आणणे आणि 'इझ ऑफ डुइंग बिझनेस'ला चालना देणे

Maharashtra Police Administration's 'Operation Antim Prahar'

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस प्रशासनाने अलीकडेच ऑपरेशन अंतिम प्रहार राबवून राज्यातील कोणता जिल्हा अधिकृतपणे "नक्षलमुक्त" (Naxal-free) म्हणून घोषित केला आहे ?

1. गोंदिया
2. चंद्रपूर
3. भंडारा
4. गडचिरोली

उत्तर : गडचिरोली

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रातील नक्षलग्रस्त म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गडचिरोली जिल्ह्याला पोलीस प्रशासनाकडून अधिकृतपणे 'नक्षलमुक्त' (Naxal-Free) घोषित करण्यात आले आहे. 

• एका मोठ्या आणि यशस्वी नक्षलविरोधी मोहिमेनंतर ही घोषणा करण्यात आली.

🧐 'ऑपरेशन अंतिम प्रहार' काय आहे ?

• गडचिरोली जिल्ह्यात राबविण्यात आलेल्या या नक्षलविरोधी धडक मोहिमेला 'ऑपरेशन अंतिम प्रहार' (Final Strike) असे नाव देण्यात आले होते.

🚨 प्रमुख कामगिरी -

1) या मोहिमेदरम्यान सुरक्षा दलांनी 8 माओवाद्यांना अटक केली, ज्यामध्ये जिल्ह्यातील सर्व 6 सक्रिय सशस्त्र कॅडर्सचा (Armed Cadres) समावेश आहे.

2) याच काळात शेजारील छत्तीसगड राज्यातील 5 नक्षलवाद्यांनी गडचिरोली पोलिसांसमोर आत्मसमर्पण (Surrender) केले.

3) शस्त्रास्त्रे व रोकड जप्त - कारवाईदरम्यान सुरक्षा दलांनी नक्षलवाद्यांकडून मोठ्या प्रमाणात शस्त्रास्त्रे आणि दारूगोळा जप्त केला. 

यामध्ये AK-47 रायफल्स, INSAS रायफल्स, SLR आणि 65 लाख रुपयांपेक्षा जास्त रोख रक्कम (Cash) जप्त करण्यात आली आहे.

4) बक्षीस रक्कम (Bounty/Rewards):

 अटक करण्यात आलेल्या नक्षलवाद्यांवर एकूण 64 लाख रुपयांचे बक्षीस होते.

आत्मसमर्पण केलेल्या नक्षलवाद्यांवर सामूहिकपणे 38 लाख रुपयांचे बक्षीस होते.

🤝 'ऑपरेशन अंतिम प्रहार' मोहीम कोणी राबविली ?

• संयुक्त कारवाई - ही मोहीम गडचिरोली पोलिसांचे विशेष अभियान पथक (C-60/Special Campaign Squad) आणि केंद्रीय राखीव पोलीस दल (CRPF) यांच्याद्वारे संयुक्तपणे राबवण्यात आली.

 🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - Operation Antim Prahar

• मोहिमेचे नाव → ऑपरेशन अंतिम प्रहार

• नक्षलमुक्त घोषित झालेला जिल्हा → गडचिरोली

• संयुक्त कारवाई करणाऱ्या यंत्रणा → गडचिरोली पोलीस (विशेष अभियान पथक) आणि CRPF

PM Narendra Modi honoured with the 'Agricola Medal'

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) अन्न आणि कृषी संघटनेद्वारे (FAO) नुकताच प्रदान करण्यात आलेला 'अ‍ॅग्रिकोला पदक 2026' (Agricola Medal 2026) हा सर्वोच्च बहुमान मिळवणारे पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी हे भारताचे कितवे नेते ठरले आहेत ?

1. पहिले
2. दुसरे
3. तिसरे
4. चौथे

उत्तर : दुसरे

📰 बातमी काय ?

• भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) अन्न आणि कृषी संघटनेने (FAO - Food and Agriculture Organization) अत्यंत प्रतिष्ठित अशा 'अ‍ॅग्रिकोला पदक 2026' (Agricola Medal 2026) या सर्वोच्च बहुमानाने सन्मानित केले आहे.

• ठिकाण - हा पुरस्कार इटलीची राजधानी रोम (Rome, Italy) येथील अन्न आणि कृषी संघटने च्या (Food and Agriculture Organization) मुख्यालयात प्रदान करण्यात आला.

'अ‍ॅग्रिकोला पदक' म्हणजे काय ? (Agricola Medal) : 

✍️ शब्दाचा अर्थ - 'अ‍ॅग्रिकोला' (Agricola) हा एक लॅटिन शब्द असून याचा मराठीत अर्थ 'शेतकरी' (Farmer) असा होतो.

🏅सर्वोच्च सन्मान - हे संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटनेद्वारे (FAO) दिले जाणारे सर्वोच्च संस्थात्मक पदक आहे.

⛳️ स्थापना - या पदकाची स्थापना अन्न आणि कृषी संघटनेद्वारे (FAO) 1977 मध्ये त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय नाणेशास्त्र पुरस्कार कार्यक्रमाचा (International Numismatic Award Program) एक भाग म्हणून राजकीय नेत्यांचा सन्मान करण्यासाठी करण्यात आली होती.

🧐 'अ‍ॅग्रिकोला पदक' कोणाला देण्यात येते ?

• हे पदक थेट संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटने च्या महासंचालकांद्वारे (Director-General) अशा जागतिक नेत्यांना दिले जाते ज्यांनी आपल्या देशात किंवा जागतिक स्तरावर अन्न प्रणालीमध्ये (Agrifood Systems) क्रांतिकारक बदल घडवून आणण्यासाठी दूरदर्शी नेतृत्व आणि ठोस धोरणांची अंमलबजावणी केली आहे.

🇮🇳 'अ‍ॅग्रिकोला पदक' मिळवणारे भारतीय नेते : 

आतापर्यंत फक्त दोनच भारतीय नेत्यांना अधिकृतपणे हे पदक मिळाले आहे.

1) पहिले नेते - डॉ. मनमोहन सिंग - वर्ष 2008 मध्ये, ग्रामीण कृषी क्षेत्राच्या आधुनिकीकरणातील सुधारणांसाठी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

2) दुसरे नेते - 'अ‍ॅग्रिकोला पदक' हा प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळवणारे पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी हे भारताचे दुसरे नेते आहेत.

श्री. नरेंद्र मोदी यांना वर्ष 2026 मध्ये, गेल्या दशकातील कृषी आणि अन्न क्षेत्रातील संरचनात्मक यशासाठी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

पुरस्काराचे मुख्य उद्दिष्ट (Aim):

• संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) शाश्वत विकास ध्येय 2 (SDG 2 - Zero Hunger / भुकेचे समूळ उच्चाटन) ची पूर्तता करण्यासाठी असाधारण जागतिक कामगिरीची दखल घेणे आणि तिला प्रोत्साहन देणे हे या पदकाचे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे.

• गरिबी निर्मूलन करणे, अल्पभूधारक शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावणे, अन्न सुरक्षेचे जाळे मजबूत करणे आणि विज्ञानावर आधारित पर्यावरणपूरक शेती पद्धतींना प्रोत्साहन देणाऱ्या नेत्यांना याद्वारे गौरवले जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Agricola Medal 2026

• पुरस्काराचे नाव → ॲग्रिकोला पदक (2026)

• देणारी संस्था → अन्न आणि कृषी संघटना (संयुक्त राष्ट्रे)

• 'ॲग्रिकोला' शब्दाचा मूळ अर्थ → लॅटिन भाषेत 'शेतकरी'

• एकूण भारतीय मानकरी → 2 

• पहिले भारतीय - डॉ. मनमोहन सिंग (2008)

• दुसरे भारतीय - श्री. नरेंद्र मोदी (2026)

• संबंधित शाश्वत विकास उद्दिष्ट (SDG) → SDG 2 - शून्य भूकमारी (Zero Hunger )

What is the SMILE Mission ?

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच अंतराळ आणि विज्ञान तंत्रज्ञान क्षेत्रात विशेष चर्चेत आलेली 'स्माईल' (SMILE - Solar wind Magnetosphere Ionosphere Link Explorer) ही खालीलपैकी कोणत्या दोन देशांची पहिली संपूर्ण संयुक्त अंतराळ मोहीम आहे ?

1. भारत आणि अमेरिका
2. युरोपियन देश आणि चीन
3. मेरिका आणि रशिया
4. जपान आणि फ्रान्स

उत्तर : युरोपियन देश आणि चीन

📰 बातमी काय ?

• युरोपियन स्पेस एजन्सी (ESA) आणि चायनीज अकॅडमी ऑफ सायन्सेस (CAS) यांनी मिळून 'SMILE' या त्यांच्या पहिल्या संपूर्ण संयुक्त अंतराळ मोहिमेची घोषणा केली आहे. 

• अभ्यासाचा विषय - ही मोहीम पृथ्वीचे संरक्षक चुंबकीय कवच (मॅग्नेटोस्फीअर) आणि सूर्याकडून येणारा अत्यंत प्रभारित प्लाझ्मा (सौर वादळ / सोलर विंड) यांच्यातील जागतिक परस्परसंवादाचा अभ्यास करण्यासाठी डिझाइन केलेली एक 'मल्टी-वेव्हलेंथ' मोहीम आहे.

🧐 SMILE मोहीम काय आहे ?

• SMILE चे पूर्ण नाव - Solar Wind Magnetosphere Ionosphere Link Explorer (सोलर विंड मॅग्नेटोस्फीअर आयनोस्फीअर लिंक एक्सप्लोरर).

• पहिली संयुक्त मोहीम : ही अंतराळ मोहीम युरोप आणि चीन यांच्यातील पहिलीच संपूर्ण एकत्रित अंतराळ शोध मोहीम आहे.

यामध्ये युरोपचे रॉकेट तंत्रज्ञान व इमेजिंग सेन्सर्स आणि चीनचे इंजिनिअरिंग तंत्रज्ञान एकत्र आणून एक अभूतपूर्व संयुक्त मोहीम तयार करण्यात आली आहे.

• या मोहिमेची अंमलबजावणी खालील 2 प्रमुख जागतिक संस्थांनी संयुक्तपणे केली आहे

1) युरोपियन स्पेस एजन्सी (European Space Agency)

2)चायनीज अकॅडमी ऑफ सायन्सेस (Chinese Academy of Sciences)

🎯 SMILE मोहीमेचे मुख्य उद्दिष्ट - 

• सौर वादळांच्या (Solar Winds) विरोधात सक्रिय लढा देणाऱ्या पृथ्वीच्या चुंबकीय कवचाची जगातील पहिली एक्स-रे (X-Ray) आणि अल्ट्राव्हायोलेट (Ultraviolet) चित्रे (Images) टिपणे हे या मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

• सूर्यावरून येणारे तीव्र सौर लोट (Solar Flares) आणि 'कोरोनल मास इजेक्शन' (CMEs) मुळे पृथ्वीचे चुंबकीय कवच स्वतःला कसे बदलते आणि स्वयंचलितपणे कसे सुधारते, याचा नकाशा तयार करणे.

🛰️ मोहिमेची प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features):

• अंतराळातील स्थान (Positioning): या 2,600 किलो वजनाच्या उपग्रहाला एका अति-लंबगोलाकार कक्षेत (Highly Elliptical Orbit) स्थापित केले जाईल.

• तो पृथ्वीच्या उत्तर ध्रुवापासून (North Pole) सुमारे 1.21 लाख किलोमीटर उंचीवर तैनात असेल.

• या उंचीवरून तो दीर्घकाळ चुंबकीय कवचाच्या बाहेरील कडेचे सतत निरीक्षण करू शकेल.

• कार्यकाळ (Shelf-Life) - या मोहिमेचा मूळ कार्यकाळ 3 वर्षे निश्चित करण्यात आला आहे.

✍️ SMILE मोहिमेचे महत्त्व (Significance)

• हवामान अंदाज (Space Weather Forecasting): मोठ्या प्रमाणावर सौर वाऱ्यांच्या प्रभावाचे मॉडेलिंग करून अंतराळातील हवामानाचा अचूक अंदाज लावणे शक्य होईल.

• पायाभूत सुविधांचे रक्षण: तीव्र सौर ज्वाला (Solar Flares) आणि कोरोनल मास इजेक्शन (CMEs) मुळे होणाऱ्या नुकसानापासून पृथ्वीवरील वीज ग्रीड (Power Grids), उपग्रह, जीपीएस (GPS) यंत्रणा, विमान वाहतूक आणि अंतराळवीरांचे रक्षण करण्यासाठी ही मोहीम वेळेपूर्वीच उत्तम 'अर्ली वॉर्निंग' (Early Warning) यंत्रणा विकसित करेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• SMILE पूर्ण नाव → Solar wind Magnetosphere Ionosphere Link Explorer

• देश/संस्था → युरोपियन स्पेस एजन्सी (ESA) आणि चायनीज अकॅडमी ऑफ सायन्सेस (CAS)

• मुख्य उद्दिष्ट → पृथ्वीच्या चुंबकीय कवचाचे पहिले जागतिक X-ray आणि UV छायाचित्रण

• कक्षेचे स्वरूप आणि स्थान → अत्यंत लंबवर्तुळाकार कक्षा (Highly Elliptical Orbit), उत्तर ध्रुवाच्या वर.

• मोहिमेचा कालावधी → 3 वर्षे

Mumbai Water Metro

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, महाराष्ट्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र सागरी मंडळाने (MMB) मुंबई महानगर प्रदेशात 'मुंबई वॉटर मेट्रो' प्रकल्प राबवण्यासाठी आणि जहाजबांधणी कारखाना उभारण्यासाठी कोणत्या देशाच्या 'हायके एएस' (Hyke AS) या कंपनीसोबत सामंजस्य करार केला आहे ?

1. फिनलंड
2. जर्मनी
3. नॉर्वे
4. जपान 

उत्तर : नॉर्वे

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्र सागरी मंडळाने 'मुंबई वॉटर मेट्रो' (Mumbai Water Metro) प्रकल्पासाठी नॉर्वे (Norway) देशासोबत महत्त्वाचा सामंजस्य करार (MoU) केला आहे.

'मुंबई वॉटर मेट्रो' प्रकल्पा बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• 🏛️ सहभागी संस्था - महाराष्ट्र सागरी मंडळ (Maharashtra Maritime Board) आणि नॉर्वे येथील 'हायके एएस' (Hyke AS)ही मरीन टेक्नॉलॉजी कंपनी.

• 🎯 उद्देश - मुंबई महानगर प्रदेशातील (MMR) वाढती वाहतूक कोंडी सोडवण्यासाठी आणि रस्त्यांवरील भार कमी करण्यासाठी अत्याधुनिक, हायब्रीड/इलेक्ट्रिक बोटी (Vessels) उपलब्ध करणे.

'मुंबई वॉटर मेट्रो' प्रकल्पाची ठळक वैशिष्ट्ये : 

1) प्रेरणा (Model) - हा प्रकल्प केरळमधील यशस्वी 'कोची वॉटर मेट्रो' (Kochi Water Metro) च्या धर्तीवर विकसित केला जात आहे.

2) व्याप्ती - मुंबई महानगर प्रदेशात (MMR) एकूण 31 जलमार्ग (Routes) आणि 45 प्रवासी टर्मिनल्स विकसित करण्याचे नियोजन आहे.

3) तंत्रज्ञान - नॉर्वेच्या 'हायके एएस' कंपनीकडून हाय-टेक, बॅटरीवर चालणाऱ्या आणि शून्य-उत्सर्जन (Zero Emission) करणाऱ्या बोटींचे तंत्रज्ञान मिळेल.

4) प्रकल्प अहवाल - या प्रकल्पाचा विस्तृत प्रकल्प अहवाल 'कोची मेट्रो रेल लिमिटेड' (KMRL) यांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार करण्यात आला आहे.

5) 'मेक इन महाराष्ट्र' अंतर्गत जहाजबांधणी - या करारानुसार नॉर्वेची कंपनी महाराष्ट्रातच 2,500 कोटी रुपये गुंतवून जलवाहतुकीच्या बोटी तयार करण्यासाठी जहाजबांधणी कारखाना (Shipyard) सुरू करणार आहे.

✍️ 'मुंबई वॉटर मेट्रो' प्रकल्पाच फायदा - 

• यामुळे मुंबई, ठाणे आणि नवी मुंबई परिसरातील वॉटर मेट्रो प्रकल्पाला बोटींचा पुरवठा करणे सोपे होईल, वाहतूक खर्च वाचेल आणि स्थानिक भागात मोठ्या प्रमाणावर रोजगार निर्मिती होईल. 

• आत्मनिर्भरता - हा प्रकल्प 'मेक इन इंडिया' आणि 'मेक इन महाराष्ट्र' संकल्पनेला मोठी गती देईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• प्रकल्पाचे नाव → मुंबई वॉटर मेट्रो प्रकल्प.

• करार करणारे → महाराष्ट्र सागरी मंडळ आणि नॉर्वे ची 'Hyke AS मरीन टेक्नॉलॉजी कंपनी

• प्रेरणा → केरळमधील 'कोची वॉटर मेट्रो'च्या धर्तीवर आधारित

• विस्तृत प्रकल्प अहवाल मार्गदर्शक → कोची मेट्रो रेल लिमिटेड (KMRL)

• 'मेक इन महाराष्ट्र' अंतर्गत जहाजबांधणी → 2,500 कोटी रुपये गुंतवणूक

जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांकात भारताची घसरण

World Press Freedom Index 2026

📚 Subject : GS -जागतिक रिपोर्ट

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सर्वात वेगाने घसरलेलादाऊट बॉर्डर्स' या संस्थेद्वारे जाहीर झालेल्या 'जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांक 2026' मध्ये भारत 180 देशांमध्ये कितव्या स्थानावर आहे ?

1. 105
2. 122
3. 136
4. 157

उत्तर : 157

📰 बातमी काय ?

• 2026 च्या जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांकात भारत 180 देशांमध्ये 157 व्या स्थानावर घसरला आहे.

🧐 जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांक कोण जाहीर करते ?

• जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांक (World Press Freedom Index) 'रिपोर्टर्स विदाउट बॉर्डर्स' (Reporters Without Borders - RSF) ही पॅरिसस्थित आंतरराष्ट्रीय ना-नफा आणि गैर-सरकारी (NGO) संस्था दरवर्षी जाहीर करते.

• फ्रेंच नाव (RSF): या संस्थेचे मूळ फ्रेंच भाषेतील अधिकृत नाव 'रिपोर्टर्स सॅन्स फ्रंटियर्स' (Reporters Sans Frontières) असे आहे.

🚨मूल्यमापनाचे 5 मुख्य संकेतक (Five Key Indicators):

हा निर्देशांक देशांमधील खालील प्रमुख घटकांचा अभ्यास करून ठरवला जातो -

• राजकीय परिस्थिती (Political Condition)

• कायदेशीर चौकट (Legal Framework)

• आर्थिक संदर्भ (Economic Context)

• सामाजिक-सांस्कृतिक घटक (Socio-Cultural Factors)

• सुरक्षा व्यवस्था (Security Conditions)

🇮🇳 जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांकात भारताची कामगिरी (India's Rank):

• या निर्देशांकात भारत 180 देशांमध्ये 157 व्या स्थानावर घसरला आहे.

• वर्ष 2025 मध्ये भारत 151 व्या स्थानावर होता, म्हणजेच भारताच्या क्रमवारीत 6 स्थानांची घसरण झाली आहे.

📢 जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांकात भारतातील घसरणीची कारणे :

'रिपोर्टर्स विदाउट बॉर्डर्स' (RSF) च्या अहवालानुसार -

• पत्रकारांविरुद्ध वाढती हिंसाचार,

• प्रसारमाध्यमांची मालकी मोजक्याच लोकांच्या हातात असणे (Highly Concentrated Media Ownership)

• राष्ट्रीय सुरक्षा कायद्यांचा वाढता वापर यामुळे पत्रकारांवरील दबाव वाढला असून भारताचा समावेश "अतिशय गंभीर" (Very Serious) श्रेणीत करण्यात आला आहे.

🧐 निर्देशांकातील प्रमुख जागतिक कल (Global Trends) :

• 2026 च्या या निर्देशांकात एकूण 180 देशांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.

• जागतिक संकट - जगातील 52.2 % देशांमध्ये पत्रकारितेची परिस्थिती "कठीण" (Difficult) किंवा "अतिशय गंभीर" (Very Serious) श्रेणीत पोहोचली आहे, जे वृत्तपत्र स्वातंत्र्याचा ढासळता स्तर दर्शवते.

• कायदेशीर घटकात घसरण - पत्रकारितेचे वाढते गुन्हेगारीकरण आणि कायद्यांचा गैरवापर यामुळे 'कायदेशीर संकेतकांमध्ये' (Legal Indicator) जगभरात सर्वाधिक घसरण झाली आहे.

• सर्वात धोकादायक प्रदेश - पूर्व युरोप (Eastern Europe) आणि पश्चिम आशिया (West Asia) हे प्रदेश पत्रकारांसाठी जगातील सर्वात धोकादायक भाग म्हणून नोंदवले गेले आहेत

🟢 🗞️ जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांकातील पहिले 5 देश :

• नॉर्वे 🇳🇴 (सलग 10 व्या वर्षी प्रथम स्थानावर)

• नेदरलँड्स 🇳🇱

• एस्टोनिया 🇪🇪

• डेन्मार्क 🇩🇰

• स्वीडन 🇸🇪

🔴 🗞️ जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांकातील शेवटचे 5 देश :

• इरिट्रिया 🇪🇷(180 वे स्थान)

• उत्तर कोरिया 🇰🇵

• चीन 🇨🇳

• इराण 🇮🇷

• सौदी अरेबिया 🇸🇦

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांक (2026)

• अहवाल जारी करणारी संस्था → रिपोर्टर्स विदाऊट बॉर्डर्स (RSF), पॅरिस.

• एकूण समाविष्ट देश → 180 देश.

• भारताचे स्थान 2026 → 157 वे स्थान (अतिशय गंभीर श्रेणी)

• प्रथम क्रमांकाचा देश → नॉर्वे (सलग 10 वे वर्ष).

• अंतिम क्रमांकाचा देश (180 वा) → इरिट्रिया (Eritrea)

• सर्वात वेगाने घसरलेला इंडिकेटर → लीगल इंडिकेटर (Legal Indicator).