चालू घडामोडी | भारताचे नवीन नौदल प्रमुख

Important Affairs

02-06-2026

चालू घडामोडी | भारताचे नवीन नौदल प्रमुख

India’s new Chief of the Naval Staff

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय नौदलाचे नवीन नौदल प्रमुख (Chief of the Naval Staff) म्हणून खालीलपैकी कोणी अधिकृतपणे पदभार स्वीकारला आहे ?

अ‍ॅडमिरल आर. हरी कुमार
अ‍ॅडमिरल कृष्ण स्वामिनाथन
व्हाइस अ‍ॅडमिरल दिनेश त्रिपाठी
अ‍ॅडमिरल करमबीर सिंग

उत्तर : अ‍ॅडमिरल कृष्ण स्वामिनाथन (Krishna Swaminathan)

📰 बातमी काय ?

• अ‍ॅडमिरल कृष्ण स्वामिनाथन (Admiral Krishna Swaminathan) यांनी नवी दिल्लीत पार पडलेल्या अधिकृत सोहळ्यात भारताचे नवीन नौदल प्रमुख (Chief of the Naval Staff - CNS) म्हणून पदभार स्वीकारला आहे.

• मागील पदभार - नौदल प्रमुख बनण्यापूर्वी ते भारतीय नौदलाची 'तलवार' (Sword Arm) मानल्या जाणाऱ्या 'पश्चिम नौदल कमान' (Western Naval Command) चे ‘फ्लॅग ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ ’म्हणून कार्यरत होते.

भारताचे नवीन नौदल प्रमुख
India’s new Chief of the Naval Staff

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय नौदलाचे नवीन नौदल प्रमुख (Chief of the Naval Staff) म्हणून खालीलपैकी कोणी अधिकृतपणे पदभार स्वीकारला आहे ?
अ‍ॅडमिरल आर. हरी कुमार
अ‍ॅडमिरल कृष्ण स्वामिनाथन
व्हाइस अ‍ॅडमिरल दिनेश त्रिपाठी
अ‍ॅडमिरल करमबीर सिंग

उत्तर : अ‍ॅडमिरल कृष्ण स्वामिनाथन (Krishna Swaminathan)

📰 बातमी काय ?
अ‍ॅडमिरल कृष्ण स्वामिनाथन (Admiral Krishna Swaminathan) यांनी नवी दिल्लीत पार पडलेल्या अधिकृत सोहळ्यात भारताचे नवीन नौदल प्रमुख (Chief of the Naval Staff - CNS) म्हणून पदभार स्वीकारला आहे.
मागील पदभार - नौदल प्रमुख बनण्यापूर्वी ते भारतीय नौदलाची 'तलवार' (Sword Arm) मानल्या जाणाऱ्या 'पश्चिम नौदल कमान' (Western Naval Command) चे ‘फ्लॅग ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ ’म्हणून कार्यरत होते.

🇮🇳 🚢 भारतीय नौदलाची संरचना व श्रेणी (The Indian Navy Hierarchy) :

अ) सर्वोच्च पद - नौदल प्रमुख (Chief of the Naval Staff -CNS) -
हे भारतीय नौदलाचे सर्वोच्च प्रशासकीय आणि ऑपरेशनल प्रमुख असतात.
नौदल प्रमुखांकडे '4-स्टार' (Four-star rank) म्हणजेच 'अ‍ॅडमिरल' ही सर्वोच्च रँक असते.
ते थेट संरक्षण मंत्रालय (Ministry of Defence) आणि चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) यांना अहवाल देतात.
ब) 3 मुख्य प्रादेशिक कमांड्स (3 Operational Commands) :
संपूर्ण देशाच्या सागरी रक्षणासाठी भारतीय नौदलाची विभागणी 3 मुख्य कमांड्समध्ये करण्यात आली आहे.
या प्रत्येक कमांडचे प्रमुख 'थ्री-स्टार' रँकचे 'व्हाइस अ‍ॅडमिरल' असतात.
1) पश्चिम नौदल कमान (Western Naval Command) - याचे मुख्यालय मुंबई येथे असून, हे अरबी समुद्र आणि पाकिस्तान सीमेवरील सागरी हितांचे रक्षण करते.
2) पूर्व नौदल कमान (Eastern Naval Command) - याचे मुख्यालय विशाखापट्टणम येथे असून, हे बंगालचा उपसागर आणि मलाक्का सामुद्रधुनीतील चिनी हालचालींवर लक्ष ठेवते.
3) दक्षिण नौदल कमान (Southern Naval Command) - याचे मुख्यालय कोची येथे असून, हे प्रामुख्याने नौदलाचे मुख्य प्रशिक्षण केंद्र (Training Command) म्हणून कार्य करते.

🚢 भारतीय नौदलाची मुख्य कार्ये आणि भूमिका (Key Functions):
1) लष्करी भूमिका (Military Role) - समुद्रातील शत्रूंचे धोके नष्ट करणे, युद्ध क्षमता वाढवणे, पाळत ठेवणे (Surveillance) आणि हवाई संरक्षण देणे.
2) राजनैतिक भूमिका (Diplomatic Role) - इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रात भारताचा प्रभाव वाढवण्यासाठी मित्र राष्ट्रांसोबत संयुक्त नौदल सराव (Naval Exercises) करणे आणि बंदरांना भेटी देणे.
3) कायदा अंमलबजावणी (Constabulary Role) - आंतरराष्ट्रीय समुद्री मार्गांची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी सागरी चाचेगिरीविरोधी (Anti-piracy), अंमली पदार्थ विरोधी आणि तस्करीविरोधी मोहिमा राबवणे.
4) मानवतावादी मदत (Humanitarian Role): नैसर्गिक आपत्ती (जसे की-चक्रीवादळ) किंवा संकटाच्या वेळी शोध व बचाव मोहीम (Search-and-rescue) राबवणे, वैद्यकीय मदत देणे आणि नागरिकांना सुरक्षित बाहेर काढणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Chief of the Naval Staff
भारताचे नवीन नौदल प्रमुख (CNS) → ॲडमिरल कृष्णा स्वामीनाथन
नौदल प्रमुखांचा लष्करी दर्जा (Rank) → 4-Star (ॲडमिरल)
पश्चिम नौदल कमांडचे मुख्यालय → मुंबई
पूर्व नौदल कमांडचे मुख्यालय → विशाखापट्टणम
दक्षिण (प्रशिक्षण) नौदल कमांडचे मुख्यालय → कोची
नौदल प्रमुख कोणाला रिपोर्ट करतात → संरक्षण मंत्रालय आणि चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS)

Admiral Krishna Swaminathan India’s new Chief of the Naval Staff (CNS), Admiral Krishna Swaminathan Assumes Charge, The Indian Navy Hierarchy, Ministry of Defence, Chief of Defence Staff (CDS), Western Naval Command, Eastern Naval Command, Southern Naval Command,

प्रश्न) भारतीय नौदलाचे नवीन नौदल प्रमुख (Chief of the Naval Staff) म्हणून खालीलपैकी कोणी अधिकृतपणे पदभार स्वीकारला आहे ?
अ‍ॅडमिरल आर. हरी कुमार
अ‍ॅडमिरल कृष्ण स्वामिनाथन
व्हाइस अ‍ॅडमिरल दिनेश त्रिपाठी
अ‍ॅडमिरल करमबीर सिंग
उत्तर : अ‍ॅडमिरल कृष्ण स्वामिनाथन (Krishna Swaminathan)

प्रश्न 2) भारतीय नौदलाच्या विविध प्रादेशिक कमांड आणि त्यांच्या मुख्यालयांची खालीलपैकी कोणती जोडी चुकीची आहे ?
पश्चिम नौदल कमान (Western Naval Command) – मुंबई
पूर्व नौदल कमान (Eastern Naval Command) – विशाखापट्टणम
दक्षिण नौदल कमान (Southern Naval Command) – चेन्नई
सर्व जोड्या बरोबर आहेत

उत्तर : दक्षिण नौदल कमान (Southern Naval Command) – चेन्नई
❌ चुकीची जोडी का ? - दक्षिण नौदल कमान (Southern Naval Command) चे मुख्य मुख्यालय केरळ राज्यातील Kochi (कोची) येथे स्थित आहे.

✍️ अधिक माहिती :
संपूर्ण देशाच्या सागरी रक्षणासाठी भारतीय नौदलाची विभागणी 3 मुख्य कमांड्समध्ये करण्यात आली आहे.
या प्रत्येक कमांडचे प्रमुख 'थ्री-स्टार' रँकचे 'व्हाइस अ‍ॅडमिरल' असतात.
1) पश्चिम नौदल कमान (Western Naval Command) - याचे मुख्यालय मुंबई येथे असून, हे अरबी समुद्र आणि पाकिस्तान सीमेवरील सागरी हितांचे रक्षण करते.
2) पूर्व नौदल कमान (Eastern Naval Command) - याचे मुख्यालय विशाखापट्टणम येथे असून, हे बंगालचा उपसागर आणि मलाक्का सामुद्रधुनीतील चिनी हालचालींवर लक्ष ठेवते.
3) दक्षिण नौदल कमान (Southern Naval Command) - याचे मुख्यालय कोची येथे असून, हे प्रामुख्याने नौदलाचे मुख्य प्रशिक्षण केंद्र (Training Command) म्हणून कार्य करते.

🇮🇳 🚢 भारतीय नौदलाची संरचना व श्रेणी (The Indian Navy Hierarchy) :

अ) सर्वोच्च पद - नौदल प्रमुख (Chief of the Naval Staff -CNS) -

• हे भारतीय नौदलाचे सर्वोच्च प्रशासकीय आणि ऑपरेशनल प्रमुख असतात.

• नौदल प्रमुखांकडे '4-स्टार' (Four-Star Rank) म्हणजेच 'अ‍ॅडमिरल' ही सर्वोच्च रँक असते.

• संरक्षण मंत्रालय (Ministry of Defence) आणि चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) यांना अहवाल देतात.

ब) 3 मुख्य प्रादेशिक कमांड्स (3 Operational Commands) :

• संपूर्ण देशाच्या सागरी रक्षणासाठी भारतीय नौदलाची विभागणी 3 मुख्य कमांड्समध्ये करण्यात आली आहे.

या प्रत्येक कमांडचे प्रमुख 'थ्री-स्टार' रँकचे 'व्हाइस अ‍ॅडमिरल' असतात.

1) पश्चिम नौदल कमान (Western Naval Command) - याचे मुख्यालय मुंबई येथे असून, हे अरबी समुद्र आणि पाकिस्तान सीमेवरील सागरी हितांचे रक्षण करते.

2) पूर्व नौदल कमान (Eastern Naval Command) - याचे मुख्यालय विशाखापट्टणम येथे असून, हे बंगालचा उपसागर आणि मलाक्का सामुद्रधुनीतील चिनी हालचालींवर लक्ष ठेवते.

3) दक्षिण नौदल कमान (Southern Naval Command) - याचे मुख्यालय कोची येथे असून, हे प्रामुख्याने नौदलाचे मुख्य प्रशिक्षण केंद्र (Training Command) म्हणून कार्य करते.

🚢 भारतीय नौदलाची मुख्य कार्ये आणि भूमिका (Key Functions):

1) लष्करी भूमिका (Military Role) - समुद्रातील शत्रूंचे धोके नष्ट करणे, युद्ध क्षमता वाढवणे, पाळत ठेवणे (Surveillance) आणि हवाई संरक्षण देणे.

2) राजनैतिक भूमिका (Diplomatic Role) - इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रात भारताचा प्रभाव वाढवण्यासाठी मित्र राष्ट्रांसोबत संयुक्त नौदल सराव (Naval Exercises) करणे आणि बंदरांना भेटी देणे.

3) कायदा अंमलबजावणी (Constabulary Role) - आंतरराष्ट्रीय समुद्री मार्गांची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी सागरी चाचेगिरीविरोधी (Anti-piracy), अंमली पदार्थ विरोधी आणि तस्करीविरोधी मोहिमा राबवणे.

4) मानवतावादी मदत (Humanitarian Role): नैसर्गिक आपत्ती (जसे की-चक्रीवादळ) किंवा संकटाच्या वेळी शोध व बचाव मोहीम (Search-and-rescue) राबवणे, वैद्यकीय मदत देणे आणि नागरिकांना सुरक्षित बाहेर काढणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Chief of the Naval Staff

• भारताचे नवीन नौदल प्रमुख (CNS) → ॲडमिरल कृष्णा स्वामीनाथन

• नौदल प्रमुखांचा लष्करी दर्जा (Rank) → 4-Star (ॲडमिरल)

• पश्चिम नौदल कमांडचे मुख्यालय → मुंबई

• पूर्व नौदल कमांडचे मुख्यालय → विशाखापट्टणम

• दक्षिण (प्रशिक्षण) नौदल कमांडचे मुख्यालय → कोची

• नौदल प्रमुख कोणाला रिपोर्ट करतात → संरक्षण मंत्रालय आणि चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS)

More Current Affairs

Important Affairs

01-06-2026

चालू घडामोडी | 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' (NFHS-6) ची आकडेवारी जाहीर

NFHS-6, राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण 6, NFHS-6 in Marathi, NFHS 6 survey 2024, NFHS-6 full form, National Family Health Survey 6, IIPS मुंबई, Total Fertility Rate India 2024, एकूण प्रजनन दर भारत, Replacement level fertility, institutional deliveries India NFHS, C-section rate India, child stunting India 2024, बाल कुपोषण भारत, women empowerment NFHS data, health insurance coverage India NFHS, NFHS-6 MPSC प्रश्न, NFHS-6 important points for MPSC, NFHS-6 static GK, राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण MPSC नोट्स, NFHS-6 current affairs MPSC 2026, Talathi bharti NFHS questions, Police bharti GK NFHS-6, UPSC NFHS-6 analysis, NFHS-6 सर्वेक्षण कधी झाले, NFHS-6 नोडल संस्था कोणती आहे, भारताचा सध्याचा TFR किती आहे, NFHS-6 नुसार भारतातील स्टंटिंग दर किती आहे, Replacement level fertility म्हणजे काय, NFHS-6 मध्ये किती कुटुंबांचा समावेश होता, IIPS Mumbai, MoHFW, TFR 2.0, 715 districts NFHS, 6.79 lakh households survey, 2023-24 survey period, WHO C-section threshold, SDG Sustainable Development Goals, maternal and child healthcare India, antenatal care India NFHS, child immunization rate India, severe wasting children India, underweight children India, internet usage women India, financial inclusion women NFHS, mobile phone usage women India, non-communicable diseases India, obesity malnutrition Indiaworld current affair, jagtik ghadamodi, world news, Chalu Ghadamodi 2025, Chalu Ghadamodi Marathi, Chalu Ghadamodi PDF Download, Chalu Ghadamodi Test Series, Chalu Ghadamodi Prashnottare, Mahatvachya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Sarav Prashna, Darrojchya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Marathi Masik, Talathi Chalu Ghadamodi 2025, Talathi Bharti Chalu Ghadamodi, Talathi Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, RRB Group D Chalu Ghadamodi Marathi, Railway Bharti Chalu Ghadamodi, RRB Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, Maharashtra Police Bharti Chalu Ghadamodi, Police Bharti Chalu Ghadamodi Prashnottare, Maharashtra Police Chalu Ghadamodi 2025, SSC GD Chalu Ghadamodi Marathit, SSC Bharti Chalu Ghadamodi, SSC Prashnsancha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Bharti Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Pariksha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Prashnapatrika Chalu Ghadamodi, Agniveer Bharti Chalu Ghadamodi 2025, Agniveer Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, Agniveer Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, tcs chalu ghadamodi, ibps chalu ghadamodi, chalu Ghadamodi Marathi, current Affair marathi madhe, 2024 cha chalu Ghadamodi, police Bharti chalu Ghadamodi, police Bharti prashnasanch, police Bharti GK prashna, Mpsc chalu Ghadamodi, sarkari Naukri, sarkari job, sarkari yojna, Maharashtra cha chalu Ghadamodi, Maharashtra government yojna, PSI syllabus, PSI cutoff, police Bharti syllabus, police Bharti cutoff, police Bharti merit, MPSC Sathi book, MPSC Sathi pustak, police Bharti Sathi pustak, police Bharti magil prashnapatrika, MPSC previous years question papers, Mumbai police Bharti, Mumbai police Bharti Lekhi kadhi ahe, government GR, police Bharti result, MPSC result, SSC GD merit, sscgd syllabus, army Bharti merit, army Bharti result, UPSC Marathi, combine pariksha, talathi, talathi syllabus, talathi cutoff, talathi book list, talathi result, talathi merit, tcs mock test, tcs pattern, ibps pattern, tcs pyq, tcs sarav paper, tcs talathi paper, tcs pattern notes, tcs prashnasanch, tcs gk gs, tcs maths, tcs talathi, talathi jaga kiti ahe, saralseva exam, saralseva pariksha, saralseva result, zilha parishad Bharti, zilha parishad prashnapstrika, dinvishesh, Chalu Ghadamodi Marathi madhun, current Affair marathi madhe, headline-news, maharashtra-news, jhattpatt-batmya, pib, marathi batmya, government new channel, Pib, akashvani, the Hindu, Indian express, Loksatta, Lokmat, Dainik Bhaskar, sansad news, editorial, sampadkiya, vishleshan, Loksabha news, rajyasabha news, SSC GD notes, sscgd question papers, sscgd exam answer, results, SSC GD admit card, sscgd ground, exam centre, mpsc main answer writing, maharashtra police recruitment 2025, maharashtra police exam updates, maharashtra police bharti latest news, maharashtra police exam calendar 2025, maharashtra police exam syllabus pdf download, maharashtra police bharti exam pattern 2025, maharashtra police constable syllabus, physical test details maharashtra police, maharashtra police bharti admit card 2025, maharashtra police hall ticket download, maharashtra police exam admit card date, maharashtra police study material pdf, maharashtra police exam preparation tips, maharashtra police mock tests free, best books for maharashtra police exam, maharashtra police bharti previous year papers pdf, maharashtra police constable sample papers, maharashtra police si model question papers, maharashtra police eligibility criteria 2025, age limit for maharashtra police bharti, educational qualification maharashtra police, maharashtra police result 2025, maharashtra police merit list, maharashtra police exam cutoff marks, maharashtra police online application 2025, maharashtra police physical test details, document verification for maharashtra police bharti, maharashtra police recruitment 2024, maharashtra police exam calendar 2024, maharashtra police bharti exam pattern 2024, maharashtra police bharti admit card 2024, maharashtra police eligibility criteria 2024, maharashtra police result 2024, maharashtra police online application 2024, RRB Group D, Railway Group D, Railway Recruitment Board Group D, Railway Group D Exam, Railway Group Notification, Railway Group D Vacancy, Railway Group D Syllabus, Railway Group D Eligibility, Railway Group D Application, Railway Group D Admit Card, Railway Group D Result, Railway Group D Cut Off, Railway Group D Salary, Railway Group D Jobs, RRB Group D Study Material, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Mock Tests, RRB Group D Exam Pattern, current Affair, General Science, GK, GS, General Awareness, current affairs marathi , Mathematics, General Intelligence and reasoning, RRB chalu Ghadamodi, RRB Group D marathi notes, samanya vinyan, samanya, nyan, railway notes marathi madhe, railway pagar, pagar ani bhatta, railway bharti notes marathi, railway bhartichi tayari kashi karaychi, railway bharti magil varshanche prashnapatrika, railway bhartipyq, railway bharti prashnasanch, railway bharti test paper, railwetvnokrichi sandhi, railway job, railway bharticha syllabus, railway bharti pattern, railway bharti imp prashn, railway bhartila vicharle janare prashn, competitive exam, spardha parisha, railway bharti online class, railway bharti class, railway bharti chi tayari kashi karaychi, RRB Group D Syllabus, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Eligibility Criteria, RRB Group D Notification, RRB Group D Application, RRB Group D Admit Card, RRB Group D Result, RRB Group D Cut Off, RRB Group D Salary, RRB Group D Jobs, RRB Group D Coaching, RRB Group D Study Material, RRB Group D Mock Tests, Railway Group D Level 1, RRB Group D 2025, RRB Group D Level 1, RRB Group D Posts, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Exam Date, RRB Group D Online Application, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Preparation Tips, RRB Group D Study Material, RRB Group D Coaching, RRB Group D Mock Tests, How to prepare for RRB Group D exam, RRB Group D exam syllabus 2025, RRB Group D eligibility criteria 2025, RRB Group D application form 2025, RRB Group D admit card download, RRB Group D result date 2025, RRB Group D cut off marks 2025, RRB Group D salary and allowances, Best books for RRB Group D exam, Online coaching for RRB Group D, Railway Group D , RRB Group D, Railway Jobs , Government Jobs, Railway Recruitment, RRB Group D Exam, Railway Group D Vacancy, RRB Group D Notification, Railway Group D Application, RRB Group D Salary, aajcha dinveshesh, suvichaar, jagtik dinveshsh, dinveshsh, gktoday, lucent

National Family Health Survey (NFHS)-6

📚 Subject : GS - रिपोर्ट

प्रश्न) राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6 (NFHS-6) नुसार, भारताचा एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate) सध्या खालीलपैकी किती अंकावर स्थिर आहे ?

उत्तर : 2.0

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने (MoHFW) बहुप्रतिक्षित 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' (NFHS-6) ची आकडेवारी जाहीर केली आहे.

🏛️ 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' अंमलबजावणी आणि व्याप्ती -

• सर्वेक्षण वर्ष 2023-24 दरम्यान घेण्यात आले.

• यासाठी 'इंटरनॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर पॉप्युलेशन सायन्सेस' (IIPS), मुंबई ही नोडल संस्था (Nodal agency) म्हणून कार्यरत होती.

• व्याप्ती - देशातील 715 जिल्ह्यांमधील सुमारे 6.79 लाख कुटुंबांचा यात समावेश करण्यात आला असून, हा डेटा जिल्हा पातळीवरील पुराव्यांवर आधारित नियोजनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' सर्वेक्षणातील प्रमुख निष्कर्ष -

🤰 माता आणि बाल आरोग्य (Maternal and Child Healthcare) -

1) गर्भधारणा काळजी (ANC) : सुमारे 95.9% गरोदर महिलांना प्रसूतीपूर्व काळजी (Antenatal Care) मिळाली.

पहिल्या त्रैमासिकात (First trimester) काळजी घेणाऱ्या मातांचे प्रमाण 70.0% वरून 76.2% झाले आहे.

2) संस्थात्मक प्रसूती (Institutional Deliveries) - रुग्णालयातील प्रसूतीचे प्रमाण 88.6% वरून 90.6% वर पोहोचले आहे.

सी-सेक्शन प्रसूतीची चिंता - सिझेरियन (C-Section) प्रसूतीचे प्रमाण 21.5% वरून थेट 27.2% वर गेले आहे.

विशेषतः शहरी भागात हे प्रमाण 40% आहे, जे जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) 10-15% च्या इष्टतम मर्यादेपेक्षा खूप जास्त आहे.

3) पोषण आहार - गरोदरपणात 100 दिवस किंवा त्याहून अधिक काळ आयर्न फॉलिक ॲसिड (IFA) गोळ्या खाणाऱ्या मातांचे प्रमाण 44.1% वरून 54.9% झाले आहे.

👶 बाल लसीकरण आणि बाल पोषण (Child Immunization & Nutrition)

1) पूर्ण लसीकरण - 12-23 महिने वयाच्या बालकांचे पूर्ण लसीकरण 83.8% वरून 87.1% झाले आहे. यातील 95.6% मुलांचे लसीकरण सरकारी आरोग्य केंद्रांमध्ये झाले.

2) कुपोषणामध्ये घट - 5 वर्षांखालील मुलांमधील खालील महत्त्वाचे निर्देशांक सुधारले आहेत -

➔ स्टंटिंग (Stunting - वयाच्या मानाने कमी उंची) : 35.5% वरून कमी होऊन 29.3% वर आले.

➔ सिव्हियर वेस्टिंग (Severe Wasting - उंचीच्या मानाने अत्यंत कमी वजन) : 7.7% वरून घटून 5.2% झाले.

➔ अंडरवेट (Underweight - वयाच्या मानाने कमी वजन) : 32.1% वरून 31.8% इतके किंचित कमी झाले.

National Family Health Survey (NFHS)-6

📚 Subject : GS - रिपोर्ट

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6 (NFHS-6) नुसार, भारताचा एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate) सध्या खालीलपैकी किती अंकावर स्थिर आहे ?
1.5
2.0
2.4
2.8

उत्तर : 2.0

📰 बातमी काय ?
केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने (MoHFW) बहुप्रतिक्षित 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' (NFHS-6) ची आकडेवारी जाहीर केली आहे.

🏛️ 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' अंमलबजावणी आणि व्याप्ती -
हे सर्वेक्षण वर्ष 2023-24 दरम्यान घेण्यात आले.
यासाठी 'इंटरनॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर पॉप्युलेशन सायन्सेस' (IIPS), मुंबई ही नोडल संस्था (Nodal agency) म्हणून कार्यरत होती.
व्याप्ती - देशातील 715 जिल्ह्यांमधील सुमारे 6.79 लाख कुटुंबांचा यात समावेश करण्यात आला असून, हा डेटा जिल्हा पातळीवरील पुराव्यांवर आधारित नियोजनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' सर्वेक्षणातील प्रमुख निष्कर्ष -
🤰 माता आणि बाल आरोग्य (Maternal and Child Healthcare) -
1) गर्भधारणा काळजी (ANC) : सुमारे 95.9% गरोदर महिलांना प्रसूतीपूर्व काळजी (Antenatal Care) मिळाली.
पहिल्या त्रैमासिकात (First trimester) काळजी घेणाऱ्या मातांचे प्रमाण 70.0% वरून 76.2% झाले आहे.
2) संस्थात्मक प्रसूती (Institutional deliveries) - रुग्णालयातील प्रसूतीचे प्रमाण 88.6% वरून 90.6% वर पोहोचले आहे.
सी-सेक्शन प्रसूतीची चिंता - सिझेरियन (C-section) प्रसूतीचे प्रमाण 21.5% वरून थेट 27.2% वर गेले आहे.
विशेषतः शहरी भागात हे प्रमाण 40% आहे, जे जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) 10-15% च्या इष्टतम मर्यादेपेक्षा खूप जास्त आहे.
3) पोषण आहार - गरोदरपणात 100 दिवस किंवा त्याहून अधिक काळ आयर्न फॉलिक ॲसिड (IFA) गोळ्या खाणाऱ्या मातांचे प्रमाण 44.1% वरून 54.9% झाले आहे.

👶 बाल लसीकरण आणि बाल पोषण (Child Immunization & Nutrition)
1) पूर्ण लसीकरण - 12-23 महिने वयाच्या बालकांचे पूर्ण लसीकरण 83.8% वरून 87.1% झाले आहे. यातील 95.6% मुलांचे लसीकरण सरकारी आरोग्य केंद्रांमध्ये झाले.
2) कुपोषणामध्ये घट - 5 वर्षांखालील मुलांमधील खालील महत्त्वाचे निर्देशांक सुधारले आहेत -
स्टंटिंग (Stunting - वयाच्या मानाने कमी उंची) : 35.5% वरून कमी होऊन 29.3% वर आले.
सिव्हियर वेस्टिंग (Severe Wasting - उंचीच्या मानाने अत्यंत कमी वजन) : 7.7% वरून घटून 5.2% झाले.
अंडरवेट (Underweight - वयाच्या मानाने कमी वजन) : 32.1% वरून 31.8% इतके किंचित कमी झाले.

👩 महिला सक्षमीकरण आणि आरोग्य संरक्षण (Women Empowerment & Health Protection)
1) डिजिटल आणि वित्तीय समावेशन - इंटरनेट वापरणाऱ्या महिलांचे प्रमाण जवळपास दुप्पट होऊन 33.3% वरून 64.3% झाले आहे.
स्वतःचे बँक खाते वापरणाऱ्या महिला 89.0% तर स्वतःचा मोबाईल वापरणाऱ्या महिला 63.6% आहेत.
2) आरोग्य विमा विस्तार - कुटुंब पातळीवर आरोग्य विमा किंवा आरोग्य वित्तपुरवठा योजनांचे कवच 41.0% वरून थेट 60.2% पर्यंत वाढले आहे.
3) एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate) - भारताचा एकूण प्रजनन दर 2.0 वर स्थिर आहे.
भारताचा एकूण प्रजनन दर हा लोकसंख्या स्थिरीकरणाच्या दृष्टीने हे 2.1 च्या आदर्श लक्ष्याजवळ आहे).

✍️ संकल्पना : एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate) म्हणजे काय ?
एका महिलेने तिच्या संपूर्ण जननक्षम कालावधीत (Childbearing years - साधारणपणे वय वर्षे १५ ते ४९) सरासरी किती मुलांना जन्म दिला, ती संख्या म्हणजे 'एकूण प्रजनन दर' (TFR) होय.
उदाहरणावरून समजून घेऊ: जर एखाद्या देशाचा TFR २.० असेल, तर याचा अर्थ असा की त्या देशात सरासरी एका महिलेमागे २ मुले जन्माला येत आहेत.
🧐 लोकसंख्या स्थिरता दर (Replacement Level Fertility) म्हणजे काय ?
कोणत्याही देशाची लोकसंख्या न वाढता आणि न घटता स्थिर राहण्यासाठी TFR २.१ असणे आवश्यक मानले जाते. यालाच 'रिप्लेसमेंट लेव्हल' म्हणतात. (२ मुलांमागे आई आणि वडील रिप्लेस होतात, तर ०.१ चा फरक बालमृत्यूदराचा समतोल साधण्यासाठी असतो).

✍️ निष्कर्ष आणि आव्हाने (Conclusion & Way Forward)
1) सकारात्मक बाजू - माता-बाल आरोग्य, बाल पोषण, महिला सक्षमीकरण आणि आरोग्य विम्याच्या क्षेत्रात भारताने सातत्यपूर्ण प्रगती केली असून, देश शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) साध्य करण्याच्या दिशेने योग्य मार्गावर आहे.
2) नवीन आव्हाने - संसर्गजन्य नसलेले आजार (NCDs) वाढणे, तसेच प्रौढांमध्ये एकाच वेळी कुपोषण (Undernutrition) आणि लठ्ठपणा (Obesity) वाढणे यांसारख्या दुहेरी समस्येमुळे प्रतिबंधात्मक आरोग्य सेवेवर अधिक लक्ष देण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6'
NFHS-6 सर्वेक्षणाचा कालावधी ➔ वर्ष 2023-24
सर्वेक्षण करणारी नोडल संस्था ➔ IIPS, मुंबई
भारताचा एकूण प्रजनन दर (TFR) ➔ 2.0 (स्थिर)
बालकांमधील स्टंटिंगचे सुधारलेले प्रमाण ➔ 29.3%. (कमी झाले)
शहरी भागातील सिझेरियन (C-section) दर ➔ 40% (WHO मर्यादेपेक्षा जास्त)
इंटरनेट वापरणाऱ्या महिलांचे प्रमाण ➔ 64.3% (जवळपास दुप्पट वाढले)
आरोग्य विमा कवच लाभलेली कुटुंबे ➔ 60.2% (वाढले)NFHS-6, राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण 6, NFHS-6 in Marathi, NFHS 6 survey 2024, NFHS-6 full form, National Family Health Survey 6, IIPS मुंबई, Total Fertility Rate India 2024, एकूण प्रजनन दर भारत, Replacement level fertility, institutional deliveries India NFHS, C-section rate India, child stunting India 2024, बाल कुपोषण भारत, women empowerment NFHS data, health insurance coverage India NFHS, NFHS-6 MPSC प्रश्न, NFHS-6 important points for MPSC, NFHS-6 static GK, राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण MPSC नोट्स, NFHS-6 current affairs MPSC 2026, Talathi bharti NFHS questions, Police bharti GK NFHS-6, UPSC NFHS-6 analysis, NFHS-6 सर्वेक्षण कधी झाले, NFHS-6 नोडल संस्था कोणती आहे, भारताचा सध्याचा TFR किती आहे, NFHS-6 नुसार भारतातील स्टंटिंग दर किती आहे, Replacement level fertility म्हणजे काय, NFHS-6 मध्ये किती कुटुंबांचा समावेश होता, IIPS Mumbai, MoHFW, TFR 2.0, 715 districts NFHS, 6.79 lakh households survey, 2023-24 survey period, WHO C-section threshold, SDG Sustainable Development Goals, maternal and child healthcare India, antenatal care India NFHS, child immunization rate India, severe wasting children India, underweight children India, internet usage women India, financial inclusion women NFHS, mobile phone usage women India, non-communicable diseases India, obesity malnutrition India

👩 महिला सक्षमीकरण आणि आरोग्य संरक्षण (Women Empowerment & Health Protection)

1) डिजिटल आणि वित्तीय समावेशन - इंटरनेट वापरणाऱ्या महिलांचे प्रमाण जवळपास दुप्पट होऊन 33.3% वरून 64.3% झाले आहे.

स्वतःचे बँक खाते वापरणाऱ्या महिला 89.0% तर स्वतःचा मोबाईल वापरणाऱ्या महिला 63.6% आहेत.

2) आरोग्य विमा विस्तार - कुटुंब पातळीवर आरोग्य विमा किंवा आरोग्य वित्तपुरवठा योजनांचे कवच 41.0% वरून थेट 60.2% पर्यंत वाढले आहे.

3) एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate) - भारताचा एकूण प्रजनन दर 2.0 वर स्थिर आहे.

भारताचा एकूण प्रजनन दर हा लोकसंख्या स्थिरीकरणाच्या दृष्टीने हे 2.1 च्या आदर्श लक्ष्याजवळ आहे).

✍️ संकल्पना : एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate) म्हणजे काय ?

• एका महिलेने तिच्या संपूर्ण जननक्षम कालावधीत (Childbearing years - साधारणपणे वय वर्षे 15 ते 49) सरासरी किती मुलांना जन्म दिला, ती संख्या म्हणजे 'एकूण प्रजनन दर' (TFR) होय.

• उदाहरणावरून समजून घेऊ: जर एखाद्या देशाचा TFR 2.0 असेल, तर याचा अर्थ असा की त्या देशात सरासरी एका महिलेमागे 2 मुले जन्माला येत आहेत.

🧐 लोकसंख्या स्थिरता दर (Replacement Level Fertility) म्हणजे काय ?

• कोणत्याही देशाची लोकसंख्या न वाढता आणि न घटता स्थिर राहण्यासाठी TFR 2.1 असणे आवश्यक मानले जाते. यालाच 'रिप्लेसमेंट लेव्हल' म्हणतात. (2 मुलांमागे आई आणि वडील रिप्लेस होतात, तर 0.1 चा फरक बालमृत्यूदराचा समतोल साधण्यासाठी असतो).

✍️ निष्कर्ष आणि आव्हाने (Conclusion & Way Forward)

1) सकारात्मक बाजू - माता-बाल आरोग्य, बाल पोषण, महिला सक्षमीकरण आणि आरोग्य विम्याच्या क्षेत्रात भारताने सातत्यपूर्ण प्रगती केली असून, देश शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) साध्य करण्याच्या दिशेने योग्य मार्गावर आहे.

2) नवीन आव्हाने - संसर्गजन्य नसलेले आजार (NCDs) वाढणे, तसेच प्रौढांमध्ये एकाच वेळी कुपोषण (Undernutrition) आणि लठ्ठपणा (Obesity) वाढणे यांसारख्या दुहेरी समस्येमुळे प्रतिबंधात्मक आरोग्य सेवेवर अधिक लक्ष देण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6'

• NFHS-6 सर्वेक्षणाचा कालावधी ➔ वर्ष 2023-24

• सर्वेक्षण करणारी नोडल संस्था ➔ IIPS, मुंबई

• भारताचा एकूण प्रजनन दर (TFR) ➔ 2.0 (स्थिर)

• बालकांमधील स्टंटिंगचे सुधारलेले प्रमाण ➔ 29.3%. (कमी झाले)

• शहरी भागातील सिझेरियन (C-section) दर ➔ 40% (WHO मर्यादेपेक्षा जास्त)

• इंटरनेट वापरणाऱ्या महिलांचे प्रमाण ➔ 64.3% (जवळपास दुप्पट वाढले)

• आरोग्य विमा कवच लाभलेली कुटुंबे ➔ 60.2% (वाढले)

Important Affairs

01-06-2026

चालू घडामोडी | ‘प्रगती’ लष्करी सराव 2026

Exercise PRAGATI 2026

📚 Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

प्रश्न) भारतीय लष्कराने (Indian Army) वर्ष 2026 मध्ये 'शेजारी प्रथम' (Neighbourhood First) धोरणांतर्गत 12 मित्र देशांच्या सहभागासह 'प्रगती-2026' ('Exercise PRAGATI') या बहुराष्ट्रीय लष्करी सरावाचे आयोजन खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी केले ?

1. महाजन फील्ड फायरिंग रेंज, राजस्थान

2. उमरोई मिलिटरी स्टेशन, मेघालय

3. बकलोह मिलिटरी स्टेशन, हिमाचल प्रदेश

4. औंध मिलिटरी स्टेशन, पुणे

उत्तर: उमरोई मिलिटरी स्टेशन, मेघालय

📰 बातमी काय ?

• भारतीय लष्कराच्या (Indian Army) यजमानपदाखाली 'प्रगती-2026' (PRAGATI 2026) या पहिल्या मोठ्या बहुराष्ट्रीय लष्करी सरावाचे आयोजन करण्यात आले आहे.

• 'हिंदी महासागर क्षेत्रात' (Indian Ocean Region - IOR) प्रादेशिक सुरक्षा आणि परस्पर सहकार्य वाढवणे हा या सरावाचा मुख्य हेतू आहे.

Exercise PRAGATI 2026

📚 Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय लष्कराने (Indian Army) वर्ष 2026 मध्ये 'शेजारी प्रथम' (Neighbourhood First) धोरणांतर्गत 12 मित्र देशांच्या सहभागासह 'प्रगती-२०२६' ('Exercise PRAGATI') या बहुराष्ट्रीय लष्करी सरावाचे आयोजन खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी केले ?
1. महाजन फील्ड फायरिंग रेंज, राजस्थान
2. उमरोई मिलिटरी स्टेशन, मेघालय
3. बकलोह मिलिटरी स्टेशन, हिमाचल प्रदेश
4. औंध मिलिटरी स्टेशन, पुणे
उत्तर: उमरोई मिलिटरी स्टेशन, मेघालय

📰 बातमी काय ?

भारतीय लष्कराच्या (Indian Army) यजमानपदाखाली 'प्रगती-२०२६' (PRAGATI 2026) या पहिल्या मोठ्या बहुराष्ट्रीय लष्करी सरावाचे आयोजन करण्यात आले आहे.
'हिंदी महासागर क्षेत्रात' (Indian Ocean Region - IOR) प्रादेशिक सुरक्षा आणि परस्पर सहकार्य वाढवणे हा या सरावाचा मुख्य हेतू आहे.
🧐 'प्रगती' सराव काय आहे ?
पूर्ण नाव - Partnership of Regional Armies for Growth and Transformation in the Indian Ocean Region (PRAGATI).
यजमान देश व स्थान - हा सराव भारत (भारतीय लष्कर) द्वारे मेघालय राज्यातील उमरोई मिलिटरी स्टेशन, येथे आयोजित करण्यात आला.
सहभागी देश : यामध्ये भारतासह एकूण 13 देश समाविष्ट आहेत.
भारताव्यतिरिक्त पुढील 12 मित्र देशांचे लष्कर यात सहभागी झाले आहे :
भूतान, कंबोडिया, इंडोनेशिया, लाओस, मलेशिया, मालदीव, म्यानमार, नेपाळ, फिलीपिन्स, सेशेल्स, श्रीलंका आणि व्हिएतनाम.
🎯 'प्रगती' सरावाचे मुख्य उद्दिष्टे कोणती ?
सहभागी देशांच्या लष्करामध्ये युद्धभूमीवरील अनुभवांची देवाणघेवाण करणे,
तांत्रिक आणि युद्धशास्त्रातील सिद्धांतांमध्ये सुसूत्रता आणणे आणि
हिंदी महासागर क्षेत्रातील अपारंपरिक सुरक्षा आव्हानांना तोंड देण्यासाठी संयुक्त यंत्रणा उभारणे.
✍️सरावाची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features)
विशेष भूप्रदेश आणि कालावधी - हा सराव एकूण दोन आठवडे चालणारा असून, यामध्ये मुख्यत्वे निम-पर्वतीय (Semi-mountainous) आणि जंगल भूप्रदेशात दहशतवादविरोधी (Counter-terrorism) मोहिमांवर लक्ष केंद्रित केले जाईल.
युद्ध सराव प्रात्यक्षिके - या उपक्रमात संयुक्त कमांड नियोजन, रणनीतिक पातळीवरील क्षेत्रीय सराव आणि थेट गोळीबाराचे (Live-fire) सिम्युलेशन सराव यांचा समावेश आहे.
इंटेलिजन्स सिंक्रोनायझेशन - बहुराष्ट्रीय मोहिमेदरम्यान सुरक्षा माहितीचे (Intelligence) विश्लेषण करणे, व्यवस्थापन करणे आणि ती सुरक्षितपणे एकमेकांसोबत सामायिक करणे यासाठीच्या आधुनिक संकल्पनांवर यात काम केले जाईल.
आत्मनिर्भर भारत प्रदर्शन
या सरावादरम्यान एक विशेष संरक्षण-तंत्रज्ञान प्रदर्शन आयोजित केले गेले आहे.
यामध्ये भारतीय देशांतर्गत कंपन्यांकडून भारतात उत्पादित झालेली स्वदेशी शस्त्रे, तांत्रिक गियर आणि संरक्षण क्षेत्रातील नवनवीन संशोधनांचे प्रदर्शन केले जाईल.

'प्रगती' सरावाचे धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance)
🌍 शेजारी प्रथम धोरण (Neighbourhood First) – हा सराव भारताच्या 'नेबरहुड फर्स्ट' मुत्सद्देगिरीला बळ देतो आणि हिंदी महासागर क्षेत्रात भारताची 'प्राधान्यकृत सुरक्षा भागीदार' (Preferred Security Partner) म्हणून असलेली भूमिका अधोरेखित करतो.
🤝 इंटरऑपरेबिलिटी (Interoperability) - 13 देशांच्या लष्कराने एकत्र सराव केल्यामुळे, भविष्यात निर्माण होणाऱ्या कोणत्याही खऱ्या जागतिक किंवा प्रादेशिक संकटाच्या वेळी हे देश एकमेकांच्या सहकार्याने एकत्र काम करू शकतील.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Exercise PRAGATI 2026

प्रगती (PRAGATI) चे पूर्ण नाव → Partnership of Regional Armies for Growth and Transformation in the Indian Ocean Region
यजमान देश → भारत (Indian Army)
सरावाचे अधिकृत स्थान → उमरोई मिलिटरी स्टेशन, मेघालय
एकूण सहभागी देशांची संख्या → 13 देश (भारत + 12 मित्र देश)
सरावाचे मुख्य क्षेत्र → निम-पर्वतीय आणि जंगल भूप्रदेशात दहशतवादविरोधी मोहीम
विशेष आकर्षण → स्वदेशी शस्त्रास्त्रांचे 'आत्मनिर्भर भारत प्रदर्शन'

🧐 'प्रगती' सराव काय आहे ?

• पूर्ण नाव - Partnership of Regional Armies for Growth and Transformation in the Indian Ocean Region (PRAGATI).

• यजमान देश व स्थान - हा सराव भारत (भारतीय लष्कर) द्वारे मेघालय राज्यातील उमरोई मिलिटरी स्टेशन, येथे आयोजित करण्यात आला.

• सहभागी देश : यामध्ये भारतासह एकूण 13 देश समाविष्ट आहेत.

• भारताव्यतिरिक्त पुढील 12 मित्र देशांचे लष्कर यात सहभागी झाले आहे :

➔ भूतान 🇧🇹, कंबोडिया 🇰🇭, इंडोनेशिया 🇮🇩, लाओस 🇱🇦, मलेशिया 🇲🇾, मालदीव 🇲🇻, म्यानमार 🇲🇲, नेपाळ 🇳🇵, फिलीपिन्स 🇵🇭, सेशेल्स 🇸🇨, श्रीलंका 🇱🇰 आणि व्हिएतनाम 🇻🇳.

🎯 'प्रगती' सरावाचे मुख्य उद्दिष्टे कोणती ?

• सहभागी देशांच्या लष्करामध्ये युद्धभूमीवरील अनुभवांची देवाणघेवाण करणे.

• तांत्रिक आणि युद्धशास्त्रातील सिद्धांतांमध्ये सुसूत्रता आणणे.

• हिंदी महासागर क्षेत्रातील अपारंपरिक सुरक्षा आव्हानांना तोंड देण्यासाठी संयुक्त यंत्रणा उभारणे.

✍️सरावाची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features)

विशेष भूप्रदेश आणि कालावधी -

• हा सराव एकूण दोन आठवडे चालणारा असून, यामध्ये मुख्यत्वे निम-पर्वतीय (Semi-Mountainous) आणि जंगल भूप्रदेशात दहशतवादविरोधी (Counter-Terrorism) मोहिमांवर लक्ष केंद्रित केले जाईल.

युद्ध सराव प्रात्यक्षिके -

• या उपक्रमात संयुक्त कमांड नियोजन, रणनीतिक पातळीवरील क्षेत्रीय सराव आणि थेट गोळीबाराचे (Live-fire) सिम्युलेशन सराव यांचा समावेश आहे.

इंटेलिजन्स सिंक्रोनायझेशन -

• बहुराष्ट्रीय मोहिमेदरम्यान सुरक्षा माहितीचे (Intelligence) विश्लेषण करणे, व्यवस्थापन करणे आणि ती सुरक्षितपणे एकमेकांसोबत सामायिक करणे यासाठीच्या आधुनिक संकल्पनांवर यात काम केले जाईल.

आत्मनिर्भर भारत प्रदर्शन :

• या सरावादरम्यान एक विशेष संरक्षण-तंत्रज्ञान प्रदर्शन आयोजित केले गेले आहे.

• यामध्ये भारतीय देशांतर्गत कंपन्यांकडून भारतात उत्पादित झालेली स्वदेशी शस्त्रे, तांत्रिक गियर आणि संरक्षण क्षेत्रातील नवनवीन संशोधनांचे प्रदर्शन केले जाईल.

'प्रगती' सरावाचे धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance)

🌍 शेजारी प्रथम धोरण (Neighbourhood First) – हा सराव भारताच्या 'नेबरहुड फर्स्ट' मुत्सद्देगिरीला बळ देतो आणि हिंदी महासागर क्षेत्रात भारताची 'प्राधान्यकृत सुरक्षा भागीदार' (Preferred Security Partner) म्हणून असलेली भूमिका अधोरेखित करतो.

🤝 इंटरऑपरेबिलिटी (Interoperability) - 13 देशांच्या लष्कराने एकत्र सराव केल्यामुळे, भविष्यात निर्माण होणाऱ्या कोणत्याही खऱ्या जागतिक किंवा प्रादेशिक संकटाच्या वेळी हे देश एकमेकांच्या सहकार्याने एकत्र काम करू शकतील.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Exercise PRAGATI 2026

• प्रगती (PRAGATI) चे पूर्ण नाव → Partnership of Regional Armies for Growth and Transformation in the Indian Ocean Region

• यजमान देश → भारत (Indian Army)

• सरावाचे अधिकृत स्थान → उमरोई मिलिटरी स्टेशन, मेघालय

• एकूण सहभागी देशांची संख्या → 13 देश (भारत + 12 मित्र देश)

• सरावाचे मुख्य क्षेत्र → निम-पर्वतीय आणि जंगल भूप्रदेशात दहशतवादविरोधी मोहीम

• विशेष आकर्षण → स्वदेशी शस्त्रास्त्रांचे 'आत्मनिर्भर भारत प्रदर्शन'

Important Affairs

01-06-2026

चालू घडामोडी | पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर

Punyashlok Ahilyadevi Holkar

📚 Subject : GS - इतिहास - मराठ्यांचा इतिहास

प्रश्न) पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचा जन्म खालील पैकी कोणत्या ठिकाणी झाला ?

(महाराष्ट्र पोलीस भरती, सरळसेवा भरती, तलाठी भरती, RRB 2025)

नाशिक
चौंडी
पैठण
महेश्वर

उत्तर : चौंडी

⛳️जन्म :

• पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांचा जन्म 31 मे 1725 रोजी महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील, (आत्ताचे अहिल्यानगर) जामखेड तालुक्यातील चौंडी या गावी झाला.

🤝 विवाह :

• सरदार मल्हारराव होळकर यांचा मुलगा खंडेराव मल्हाराव होळकरांशी अहिल्यादेवी यांचा विवाह 1733 मध्ये वयाच्या अवघ्या आठव्या वर्षी झाला. मल्हारराव होळकर हे मावळ प्रांताचे जहागीरदार होते.

पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर
Punyashlok Ahilyadevi Holkar

📚 Subject : GS - इतिहास - मराठ्यांचा इतिहास
सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचा जन्म खालील पैकी कोणत्या ठिकाणी झाला ?
(महाराष्ट्र पोलीस भरती, सरळसेवा भरती, तलाठी भरती, RRB 2025)
नाशिक
चौंडी
पैठण
महेश्वर

उत्तर : चौंडी
⛳️जन्म :
• पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांचा जन्म 31 मे 1725 रोजी महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील, (आत्ताचे अहिल्यानगर) जामखेड तालुक्यातील चौंडी या गावी झाला.
🤝 विवाह :
• सरदार मल्हारराव होळकर यांचा मुलगा खंडेराव मल्हाराव होळकरांशी अहिल्यादेवी यांचा विवाह 1733 मध्ये वयाच्या अवघ्या आठव्या वर्षी झाला. मल्हारराव होळकर हे मावळ प्रांताचे जहागीरदार होते.

⛳️ मल्हारराव होळकर यांचे मार्गदर्शन :
• 1754 मध्ये कुम्हेरच्या लढाईत अहिल्यादेवींचे पती खंडेराव होळकर धारातीर्थी पडले.
• पतीच्या मृत्यूनंतर अहिल्यादेवी सती जाण्यास निघाली परंतु सासरे मल्हारराव होळकर आणि त्यांना सती जाऊ दिले नाही.
• 11 डिसेंबर 1767 मध्ये पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर मावळाच्या सिंहासनावर बसल्या.

🏹 सामाजिक आणि राजकीय कारकीर्द :
• 1767 ते 1795 पर्यंत पुण्यश्लोक अहिल्यादेवींनी मावळाचा राज्यभार सांभाळला.,त्यांनी अनेक सुधारणाही केल्या त्या पुढील प्रमाणे -
1) पायाभूत सुविधांचा विकास:
• प्रजेचे जीवनमान उंचावण्यासाठी मंदिरे, घाट, विहिरी, रस्ते यांचे बांधकाम व नूतनीकरण करण्यात आले.
• लोकांना रोजगार निर्माण करण्यासाठी औद्योगिक धोरण राबविण्यात आले.

2) सामाजिक विकास :
• विधवा, अनाथ, सामाजिक दृष्ट्या व आर्थिक दृष्ट्या वंचित घटकांना त्यांनी आधार दिला.

3) न्यायिक सुधारणा :
• पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायाधनासाठी प्रसिद्ध होत्या.
• न्यायला प्राधान्य देणारी आणि व्यक्ती हक्कांचे संरक्षण करणारी निष्पक्ष न्यायव्यवस्था त्यांनी स्थापन केली.

4) मंदिरांचे जीर्णोद्धार व कला आणि संस्कृतीचे संरक्षण :
• पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी अनेक मंदिरांचे जीर्णोद्धार केला.
• त्यांनी अनेक तीर्थस्थानी धर्मशाळांचे बांधकाम केले.
• त्यांनी महेश्वर, इंदौर अशा गावांचा विकास करून कला आणि संस्कृतीचे संरक्षण केले.

4) निधन :
• 13 ऑगस्ट 1795 मध्ये वयाच्या 70 व्या वर्षी इंदोर (मध्य प्रदेश) येथे त्यांचे निधन झाले.

✍️ पदव्या :
• ब्रिटिश इतिहासकार जॉन की यांनी पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांना द फिलॉसॉफर क्वीन असे म्हटले आहे.
• इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांना भारताच्या कॅथिन द ग्रेट, एलिझाबेथ, मार्गारेट असे म्हटले आहे.
(कॅथिन द ग्रेट - रशियाची राणी
एलिझाबेथ- इंग्लंडची राणी
मार्गारेट - डेन्मार्कची राणी)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर
जन्म - 31 मे 1725
जन्मस्थान - चौंडी (अहिल्यानगर)
पती - खंडेराव मल्हाराव होळकर
राज्यकारभार - मावळ प्रांताचे जहागीरदार
निधन - 13 ऑगस्ट 1795, इंदोर (मध्य प्रदेश)
पदव्या - पुण्यश्लोक, राजमाता, धर्मरक्षक, द फिलॉसॉफर क्वीन

300th Birth Anniversary of Ahilyabai Holkar, punyashlok ahilyadevi holkar, maharashtra cha itihas maharashtra history, women personality, mahila Samajsudharak, Maratha Empire, marathyancha itihas,

⛳️ मल्हारराव होळकर यांचे मार्गदर्शन :

• 1754 मध्ये कुम्हेरच्या लढाईत अहिल्यादेवींचे पती खंडेराव होळकर धारातीर्थी पडले.

• पतीच्या मृत्यूनंतर अहिल्यादेवी सती जाण्यास निघाली परंतु सासरे मल्हारराव होळकर आणि त्यांना सती जाऊ दिले नाही.

• 11 डिसेंबर 1767 मध्ये पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर मावळाच्या सिंहासनावर बसल्या.

🏹 सामाजिक आणि राजकीय कारकीर्द :

• 1767 ते 1795 पर्यंत पुण्यश्लोक अहिल्यादेवींनी मावळाचा राज्यभार सांभाळला.,त्यांनी अनेक सुधारणाही केल्या त्या पुढील प्रमाणे -

1) पायाभूत सुविधांचा विकास:

• प्रजेचे जीवनमान उंचावण्यासाठी मंदिरे, घाट, विहिरी, रस्ते यांचे बांधकाम व नूतनीकरण करण्यात आले.

• लोकांना रोजगार निर्माण करण्यासाठी औद्योगिक धोरण राबविण्यात आले.

2) सामाजिक विकास :

• विधवा, अनाथ, सामाजिक दृष्ट्या व आर्थिक दृष्ट्या वंचित घटकांना त्यांनी आधार दिला.

3) न्यायिक सुधारणा :

• पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायाधनासाठी प्रसिद्ध होत्या.

• न्यायला प्राधान्य देणारी आणि व्यक्ती हक्कांचे संरक्षण करणारी निष्पक्ष न्यायव्यवस्था त्यांनी स्थापन केली.

4) मंदिरांचे जीर्णोद्धार व कला आणि संस्कृतीचे संरक्षण :

• पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी अनेक मंदिरांचे जीर्णोद्धार केला.

• त्यांनी अनेक तीर्थस्थानी धर्मशाळांचे बांधकाम केले.

• त्यांनी महेश्वर, इंदौर अशा गावांचा विकास करून कला आणि संस्कृतीचे संरक्षण केले.

5) निधन :

• 13 ऑगस्ट 1795 मध्ये वयाच्या 70व्या वर्षी इंदोर (मध्य प्रदेश) येथे त्यांचे निधन झाले.

✍️ पदव्या :

• ब्रिटिश इतिहासकार जॉन की यांनी पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांना द फिलॉसॉफर क्वीन असे म्हटले आहे.

• इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांना भारताच्या कॅथिन द ग्रेट, एलिझाबेथ, मार्गारेट असे म्हटले आहे.

ㅤㅤㅤ➔ कॅथिन द ग्रेट - रशियाची राणी

ㅤㅤㅤ➔ एलिझाबेथ - इंग्लंडची राणी

ㅤㅤㅤ➔ मार्गारेट - डेन्मार्कची राणी

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर

• जन्म - 31 मे 1725

• जन्मस्थान - चौंडी (अहिल्यानगर)

• पती - खंडेराव मल्हाराव होळकर

• राज्यकारभार - मावळ प्रांताचे जहागीरदार

• निधन - 13 ऑगस्ट 1795, इंदोर (मध्य प्रदेश)

• पदव्या - पुण्यश्लोक, राजमाता, धर्मरक्षक, द फिलॉसॉफर क्वीन

Important Affairs

30-05-2026

चालू घडामोडी | शांग्री-ला डायलॉग म्हणजे काय ?

Inter-governmental security forum, Asia Security Summit, Philippines, $375 million, Vietnam, Indonesia, Technology Sharing Policy, BrahMos Missile, Brahmaputra, Moskva, Supersonic cruise missile, Supersonic cruise missile, Propulsion, South China Sea, world current affair, jagtik ghadamodi, world news, Chalu Ghadamodi 2025, Chalu Ghadamodi Marathi, Chalu Ghadamodi PDF Download, Chalu Ghadamodi Test Series, Chalu Ghadamodi Prashnottare, Mahatvachya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Sarav Prashna, Darrojchya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Marathi Masik, Talathi Chalu Ghadamodi 2025, Talathi Bharti Chalu Ghadamodi, Talathi Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, RRB Group D Chalu Ghadamodi Marathi, Railway Bharti Chalu Ghadamodi, RRB Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, Maharashtra Police Bharti Chalu Ghadamodi, Police Bharti Chalu Ghadamodi Prashnottare, Maharashtra Police Chalu Ghadamodi 2025, SSC GD Chalu Ghadamodi Marathit, SSC Bharti Chalu Ghadamodi, SSC Prashnsancha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Bharti Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Pariksha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Prashnapatrika Chalu Ghadamodi, Agniveer Bharti Chalu Ghadamodi 2025, Agniveer Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, Agniveer Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, tcs chalu ghadamodi, ibps chalu ghadamodi, chalu Ghadamodi Marathi, current Affair marathi madhe, 2024 cha chalu Ghadamodi, police Bharti chalu Ghadamodi, police Bharti prashnasanch, police Bharti GK prashna, Mpsc chalu Ghadamodi, sarkari Naukri, sarkari job, sarkari yojna, Maharashtra cha chalu Ghadamodi, Maharashtra government yojna, PSI syllabus, PSI cutoff, police Bharti syllabus, police Bharti cutoff, police Bharti merit, MPSC Sathi book, MPSC Sathi pustak, police Bharti Sathi pustak, police Bharti magil prashnapatrika, MPSC previous years question papers, Mumbai police Bharti, Mumbai police Bharti Lekhi kadhi ahe, government GR, police Bharti result, MPSC result, SSC GD merit, sscgd syllabus, army Bharti merit, army Bharti result, UPSC Marathi, combine pariksha, talathi, talathi syllabus, talathi cutoff, talathi book list, talathi result, talathi merit, tcs mock test, tcs pattern, ibps pattern, tcs pyq, tcs sarav paper, tcs talathi paper, tcs pattern notes, tcs prashnasanch, tcs gk gs, tcs maths, tcs talathi, talathi jaga kiti ahe, saralseva exam, saralseva pariksha, saralseva result, zilha parishad Bharti, zilha parishad prashnapstrika, dinvishesh, Chalu Ghadamodi Marathi madhun, current Affair marathi madhe, headline-news, maharashtra-news, jhattpatt-batmya, pib, marathi batmya, government new channel, Pib, akashvani, the Hindu, Indian express, Loksatta, Lokmat, Dainik Bhaskar, sansad news, editorial, sampadkiya, vishleshan, Loksabha news, rajyasabha news, SSC GD notes, sscgd question papers, sscgd exam answer, results, SSC GD admit card, sscgd ground, exam centre, mpsc main answer writing, maharashtra police recruitment 2025, maharashtra police exam updates, maharashtra police bharti latest news, maharashtra police exam calendar 2025, maharashtra police exam syllabus pdf download, maharashtra police bharti exam pattern 2025, maharashtra police constable syllabus, physical test details maharashtra police, maharashtra police bharti admit card 2025, maharashtra police hall ticket download, maharashtra police exam admit card date, maharashtra police study material pdf, maharashtra police exam preparation tips, maharashtra police mock tests free, best books for maharashtra police exam, maharashtra police bharti previous year papers pdf, maharashtra police constable sample papers, maharashtra police si model question papers, maharashtra police eligibility criteria 2025, age limit for maharashtra police bharti, educational qualification maharashtra police, maharashtra police result 2025, maharashtra police merit list, maharashtra police exam cutoff marks, maharashtra police online application 2025, maharashtra police physical test details, document verification for maharashtra police bharti, maharashtra police recruitment 2024, maharashtra police exam calendar 2024, maharashtra police bharti exam pattern 2024, maharashtra police bharti admit card 2024, maharashtra police eligibility criteria 2024, maharashtra police result 2024, maharashtra police online application 2024, RRB Group D, Railway Group D, Railway Recruitment Board Group D, Railway Group D Exam, Railway Group Notification, Railway Group D Vacancy, Railway Group D Syllabus, Railway Group D Eligibility, Railway Group D Application, Railway Group D Admit Card, Railway Group D Result, Railway Group D Cut Off, Railway Group D Salary, Railway Group D Jobs, RRB Group D Study Material, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Mock Tests, RRB Group D Exam Pattern, current Affair, General Science, GK, GS, General Awareness, current affairs marathi , Mathematics, General Intelligence and reasoning, RRB chalu Ghadamodi, RRB Group D marathi notes, samanya vinyan, samanya, nyan, railway notes marathi madhe, railway pagar, pagar ani bhatta, railway bharti notes marathi, railway bhartichi tayari kashi karaychi, railway bharti magil varshanche prashnapatrika, railway bhartipyq, railway bharti prashnasanch, railway bharti test paper, railwetvnokrichi sandhi, railway job, railway bharticha syllabus, railway bharti pattern, railway bharti imp prashn, railway bhartila vicharle janare prashn, competitive exam, spardha parisha, railway bharti online class, railway bharti class, railway bharti chi tayari kashi karaychi, RRB Group D Syllabus, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Eligibility Criteria, RRB Group D Notification, RRB Group D Application, RRB Group D Admit Card, RRB Group D Result, RRB Group D Cut Off, RRB Group D Salary, RRB Group D Jobs, RRB Group D Coaching, RRB Group D Study Material, RRB Group D Mock Tests, Railway Group D Level 1, RRB Group D 2025, RRB Group D Level 1, RRB Group D Posts, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Exam Date, RRB Group D Online Application, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Preparation Tips, RRB Group D Study Material, RRB Group D Coaching, RRB Group D Mock Tests, How to prepare for RRB Group D exam, RRB Group D exam syllabus 2025, RRB Group D eligibility criteria 2025, RRB Group D application form 2025, RRB Group D admit card download, RRB Group D result date 2025, RRB Group D cut off marks 2025, RRB Group D salary and allowances, Best books for RRB Group D exam, Online coaching for RRB Group D, Railway Group D , RRB Group D, Railway Jobs , Government Jobs, Railway Recruitment, RRB Group D Exam, Railway Group D Vacancy, RRB Group D Notification, Railway Group D Application, RRB Group D Salary, aajcha dinveshesh, suvichaar, jagtik dinveshsh, dinveshsh, gktoday, lucent

Shangri-La Dialogue

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय संघटना, जागतिक करार

प्रश्न) आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील संरक्षण आणि आंतरराष्ट्रीय सुरक्षेच्या मुद्द्यांवर चर्चा करण्यासाठी प्रसिद्ध 'शांग्री-ला डायलॉग' (Shangri-La Dialogue) चे आयोजन खालीलपैकी कोणत्या देशात केले जाते ?

1. भारत

2. सिंगापूर

3. जपान

4. इंडोनेशिया

उत्तर : सिंगापूर

📰 बातमी काय ?

• सिंगापूर येथे पार पडलेल्या 'शांग्री-ला डायलॉग'मध्ये संरक्षण सचिवांनी दिलेल्या माहितीनुसार, भारताने व्हिएतनाम (Vietnam) सोबत अधिकृतपणे 'ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र' पुरवठ्याचा करार स्वाक्षरित केला आहे. तसेच, इंडोनेशिया (Indonesia) सोबतचा असाच एक करार मार्च 2026 मधील प्राथमिक संमतीनंतर आता अंतिम टप्प्यात पोहोचला आहे.

शांग्री-ला डायलॉग म्हणजे काय ?
Shangri-La Dialogue

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय संघटना, जागतिक करार

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील संरक्षण आणि आंतरराष्ट्रीय सुरक्षेच्या मुद्द्यांवर चर्चा करण्यासाठी प्रसिद्ध 'शांग्री-ला डायलॉग' (Shangri-La Dialogue) चे आयोजन खालीलपैकी कोणत्या देशात केले जाते ?
1. भारत
2. सिंगापूर
3. जपान
4. इंडोनेशिया

उत्तर : सिंगापूर

📰 बातमी काय ?
सिंगापूर येथे पार पडलेल्या 'शांग्री-ला डायलॉग'मध्ये संरक्षण सचिवांनी दिलेल्या माहितीनुसार, भारताने व्हिएतनाम (Vietnam) सोबत अधिकृतपणे 'ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र' पुरवठ्याचा करार स्वाक्षरित केला आहे. तसेच, इंडोनेशिया (Indonesia) सोबतचा असाच एक करार मार्च 2026 मधील प्राथमिक संमतीनंतर आता अंतिम टप्प्यात पोहोचला आहे.

🧐 ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र आणि संरक्षण निर्यात धोरण :
पहिले ग्राहक - फिलिपिन्स - दक्षिण-पूर्व आशियामध्ये ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र प्रणाली आयात करणारा फिलिपिन्स (Philippines) हा पहिला परदेशी देश होता.
त्यांनी वर्ष 2022 मध्ये $375 million (३७५ दशलक्ष डॉलर) चा ऐतिहासिक करार केला होता.

🎯 तंत्रज्ञान सामायिकरण धोरण (Technology Sharing Policy):
भारत आपल्या धोरणात्मक भागीदारी आणि विश्वासू संबंधांवर आधारित आसियान (ASEAN) सदस्य देशांसह इतर मित्र राष्ट्रांना प्रगत संरक्षण तंत्रज्ञान हस्तांतरित करण्याचे धोरण राबवत आहे.

🤝 ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र (BrahMos Missile) कोणी तयार केले ?
हे भारताची 'ब्रह्मपुत्रा' (Brahmaputra) आणि रशियाची 'मोस्कव्हा' (Moskva) या नद्यांच्या नावावरून बनवलेले सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र (Supersonic cruise missile) आहे.
हे भारत (DRDO) आणि रशिया (NPOM) यांनी संयुक्तपणे विकसित केले असून, यात रशियन प्रॉपल्शन (Propulsion) तंत्रज्ञान आणि भारताची प्रगत गायडन्स-कंट्रोल यंत्रणा एकत्र करण्यात आली आहे.

प्रादेशिक महत्त्व :
दक्षिण चीन समुद्र वाद (South China Sea) - फिलिपिन्स आणि व्हिएतनामसह अनेक आसियान देशांचे दक्षिण चीन समुद्रात चीनसोबत सागरी सीमांवरून वाद (Overlapping maritime claims) सुरू आहेत. अशा परिस्थितीत भारताकडून ब्राह्मोसची होणारी निर्यात या देशांचे संरक्षण बळकट करण्यासाठी आणि प्रादेशिक संतुलन राखण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे.

🧐 शांग्री-ला डायलॉग म्हणजे काय ?
शांग्री-ला डायलॉग' (Shangri-La Dialogue) ला अधिकृतपणे 'आशिया सुरक्षा शिखर परिषद' (Asia Security Summit) म्हणून ओळखले जाते.
ही आशिया-पॅसिफिक (Asia-Pacific) प्रदेशातील सर्वात मोठी आणि महत्त्वाची आंतरराष्ट्रीय संरक्षण व सुरक्षा परिषद आहे.
आयोजन ठिकाण - ही परिषद दरवर्षी सिंगापूर मधील 'शांग्री-ला' या प्रसिद्ध हॉटेलमध्ये आयोजित केली जाते. याच हॉटेलच्या नावावरून या परिषदेला 'शांग्री-ला डायलॉग' हे नाव पडले आहे.
सुरुवात - या परिषदेची सुरुवात 2002 मध्ये झाली.
आयोजक संस्था - 'इंटरनॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर स्ट्रॅटेजिक स्टडीज' (IISS) ही लंडन मधील स्वतंत्र थिंक टँक (संशोधन संस्था) या परिषदेचे आयोजन करते.
सहभागी सदस्य - या परिषदेत आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील देशांचे संरक्षण मंत्री, लष्करप्रमुख, राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि संरक्षण तज्ज्ञ अधिकृतपणे एकत्र येतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
नुकताच ब्राह्मोस करार स्वाक्षरित करणारा देश ➔ व्हिएतनाम (2026)
ब्राह्मोस खरेदी करणारा जगातील पहिला देश ➔ फिलिपिन्स (2022).
ब्राह्मोसची निर्मिती ➔ भारत आणि रशिया यांचा संयुक्त उपक्रम
ब्राह्मोस नाव ➔ 'ब्रह्मपुत्रा' आणि रशियाची 'मोस्कव्हा' (Moskva) या नद्यांच्या नावावरून
क्षेपणास्त्राचा प्रकार ➔ सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र (Supersonic Cruise Missile).

Inter-governmental security forum, Asia Security Summit,

प्रश्न) आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील संरक्षण आणि आंतरराष्ट्रीय सुरक्षेच्या मुद्द्यांवर चर्चा करण्यासाठी प्रसिद्ध 'शांग्री-ला डायलॉग' (Shangri-La Dialogue) चे आयोजन खालीलपैकी कोणत्या देशात केले जाते ?
1. भारत
2. सिंगापूर
3. जपान
4. इंडोनेशिया

उत्तर : सिंगापूर

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : शांग्री-ला डायलॉग
परिषदेचे अधिकृत नाव → आशिया सुरक्षा शिखर परिषद (Asia Security Summit)
नियमित आयोजित केले जाणारे शहर/देश → सिंगापूर
आयोजित करणारी संस्था → लंडन येथील International Institute for Strategic Studies संस्था
स्थापना/पहिले आयोजन वर्ष → वर्ष 2002
सहभागी होणारे प्रमुख घटक → संरक्षण मंत्री, लष्करप्रमुख आणि सामरिक तज्ज्ञ
कीनोट ॲड्रेस देणारे पहिले भारतीय पंतप्रधान → नरेंद्र मोदी (वर्ष 2018)

प्रश्न) भारताच्या 'ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र' (BrahMos Missile) संरक्षण निर्यातीबाबत खालील विधानांचे परीक्षण करा :

अ) ब्राह्मोस हे भारत आणि अमेरिका यांच्यातील संयुक्त संरक्षण उपक्रमातून विकसित झालेले एक सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र आहे.
ब) 'फिलिपिन्स' हा भारताकडून ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र प्रणाली खरेदी करणारा पहिला परदेशी देश ठरला आहे.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने चूक आहेत ?
(1) फक्त अ
(2) फक्त ब
(3) अ आणि ब दोन्ही विधाने बरोबर आहेत
(4) अ आणि ब दोन्ही विधाने चुकीची आहेत

उत्तर : फक्त अ

❌ विधान (अ) चुकीचे आहे कारण - ब्राह्मोस हे भारत आणि रशिया यांचा संयुक्त उपक्रम आहे.
हे भारताची 'ब्रह्मपुत्रा' (Brahmaputra) आणि रशियाची 'मोस्कव्हा' (Moskva) या नद्यांच्या नावावरून बनवलेले सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र (Supersonic cruise missile) आहे.
✍️ अधिक माहिती -
पहिले ग्राहक - फिलिपिन्स : दक्षिण-पूर्व आशियामध्ये ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र प्रणाली आयात करणारा फिलिपिन्स (Philippines) हा पहिला परदेशी देश होता.
त्यांनी वर्ष 2022 मध्ये ३७५ दशलक्ष डॉलर ($375 million) चा ऐतिहासिक करार केला होता.

🧐 ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र आणि संरक्षण निर्यात धोरण :

• पहिले ग्राहक - फिलिपिन्स - दक्षिण-पूर्व आशियामध्ये ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र प्रणाली आयात करणारा फिलिपिन्स (Philippines) हा पहिला परदेशी देश होता.

• त्यांनी वर्ष 2022 मध्ये $375 million (375 दशलक्ष डॉलर) चा ऐतिहासिक करार केला होता.

🎯 तंत्रज्ञान सामायिकरण धोरण (Technology Sharing Policy):

• भारत आपल्या धोरणात्मक भागीदारी आणि विश्वासू संबंधांवर आधारित आसियान (ASEAN) सदस्य देशांसह इतर मित्र राष्ट्रांना प्रगत संरक्षण तंत्रज्ञान हस्तांतरित करण्याचे धोरण राबवत आहे.

🤝 ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र (BrahMos Missile) कोणी तयार केले ?

• हे भारताची 'ब्रह्मपुत्रा' (Brahmaputra) आणि रशियाची 'मोस्कव्हा' (Moskva) या नद्यांच्या नावावरून बनवलेले सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र (Supersonic cruise missile) आहे.

• हे भारत (DRDO) आणि रशिया (NPOM) यांनी संयुक्तपणे विकसित केले असून, यात रशियन प्रॉपल्शन (Propulsion) तंत्रज्ञान आणि भारताची प्रगत गायडन्स-कंट्रोल यंत्रणा एकत्र करण्यात आली आहे.

प्रादेशिक महत्त्व :

• दक्षिण चीन समुद्र वाद (South China Sea) - फिलिपिन्स आणि व्हिएतनामसह अनेक आसियान देशांचे दक्षिण चीन समुद्रात चीनसोबत सागरी सीमांवरून वाद (Overlapping maritime claims) सुरू आहेत. अशा परिस्थितीत भारताकडून ब्राह्मोसची होणारी निर्यात या देशांचे संरक्षण बळकट करण्यासाठी आणि प्रादेशिक संतुलन राखण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे.

🧐 शांग्री-ला डायलॉग म्हणजे काय ?

• शांग्री-ला डायलॉग' (Shangri-La Dialogue) ला अधिकृतपणे 'आशिया सुरक्षा शिखर परिषद' (Asia Security Summit) म्हणून ओळखले जाते.

• ही आशिया-पॅसिफिक (Asia-Pacific) प्रदेशातील सर्वात मोठी आणि महत्त्वाची आंतरराष्ट्रीय संरक्षण व सुरक्षा परिषद आहे.

• आयोजन ठिकाण - ही परिषद दरवर्षी सिंगापूर मधील 'शांग्री-ला' या प्रसिद्ध हॉटेलमध्ये आयोजित केली जाते. याच हॉटेलच्या नावावरून या परिषदेला 'शांग्री-ला डायलॉग' हे नाव पडले आहे.

• सुरुवात - या परिषदेची सुरुवात 2002 मध्ये झाली.

• आयोजक संस्था - 'इंटरनॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर स्ट्रॅटेजिक स्टडीज' (IISS) ही लंडन मधील स्वतंत्र थिंक टँक (संशोधन संस्था) या परिषदेचे आयोजन करते.

• सहभागी सदस्य - या परिषदेत आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील देशांचे संरक्षण मंत्री, लष्करप्रमुख, राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि संरक्षण तज्ज्ञ अधिकृतपणे एकत्र येतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• नुकताच ब्राह्मोस करार स्वाक्षरित करणारा देश ➔ व्हिएतनाम (2026)

• ब्राह्मोस खरेदी करणारा जगातील पहिला देश ➔ फिलिपिन्स (2022).

• ब्राह्मोसची निर्मिती ➔ भारत आणि रशिया यांचा संयुक्त उपक्रम

• ब्राह्मोस नाव ➔ 'ब्रह्मपुत्रा' आणि रशियाची 'मोस्कव्हा' (Moskva) या नद्यांच्या नावावरून

• क्षेपणास्त्राचा प्रकार ➔ सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र (Supersonic Cruise Missile).

Important Affairs

30-05-2026

चालू घडामोडी | 'PM-WANI' योजने अंतर्गत अनेक महत्त्वाच्या सुधारणा लागू

PM-WANI Gets Major Citizen-Friendly Upgrade

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

प्रश्न) केंद्र सरकारने वर्ष २०२० मध्ये सुरू केलेल्या 'PM-WANI' या महत्त्वाकांक्षी डिजिटल उपक्रमाचे पूर्ण नाव (Full Form) खालीलपैकी कोणते आहे ?

Prime Minister’s Wireless Area Network Internet
Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface
Public Mobile Wireless Advanced Network Integration
Prime Minister’s Wide Area Network Infrastructure

उत्तर : Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface

📰 बातमी काय ?

• दूरसंचार विभागाने (DoT - Department of Telecommunications) देशातील सार्वजनिक वाय-फाय व्यवस्था अधिक सोपी, सुरक्षित आणि नागरिक-अनुकूल करण्यासाठी 'PM-WANI' फ्रेमवर्क अंतर्गत अनेक महत्त्वाच्या सुधारणा लागू केल्या आहेत.

• या सुधारणांमुळे भारताची डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा (Digital Public Infrastructure) अधिक बळकट होणार आहे.

🧐 नवीन सुधारणांची प्रमुख वैशिष्ट्ये :

• सार्वजनिक ठिकाणी वाय-फाय वापरताना नागरिकांना येणाऱ्या अडचणी दूर करण्यासाठी खालील ३ प्रमुख तांत्रिक उपाय जाहीर करण्यात आले आहेत -

1) QR-कोड आधारित ऑथेंटिकेशन (QR-Based Authentication) -

आता लॅपटॉप किंवा इतर दुय्यम उपकरणांवर (Secondary devices) इंटरनेट कनेक्ट करण्यासाठी लॉगिन पेजवरील QR कोड मोबाईलद्वारे स्कॅन करावा लागेल.

यामुळे पासवर्ड टाकण्याचा त्रास वाचून कनेक्टिव्हिटी अधिक जलद, सुलभ आणि सुरक्षित होईल.

2) कमी कालावधीचे साशे-स्टाईल प्लॅन्स (Short-Duration Plans) -

प्रवासी, विद्यार्थी, व्यावसायिक आणि नोकरदारांसाठी 15, 30 आणि 60 मिनिटांचे छोटे आणि लवचिक वाय-फाय प्लॅन्स उपलब्ध करून दिले जातील.

मॉल किंवा रेल्वे स्थानकांसारख्या ठिकाणी तात्पुरत्या इंटरनेट वापरासाठी हे अत्यंत फायदेशीर ठरेल.

3) हॉटस्पॉटचे प्रमाणित नाव (Standardised Hotspot Names) -

सर्व अधिकृत सार्वजनिक वाय-फाय नेटवर्क ओळखण्यासाठी 'PMWANI' ब्रँडिंगसह 'सर्व्हिस सेट आयडेंटिफायर' (SSID) म्हणजेच वाय-फायचे नाव प्रमाणित (Standardise) केले जाईल.

यामुळे नागरिकांना बनावट वाय-फाय नेटवर्कपासून संरक्षण मिळेल आणि विश्वासार्हता वाढेल.

🧐 PM-WANI योजना म्हणजे काय ?

• स्थापना व मंत्रालय - हे फ्रेमवर्क दूरसंचार विभागातर्फे (DoT) वर्ष 2020 मध्ये लाँच करण्यात आले होते.

• मुख्य उद्देश - संपूर्ण भारतात, विशेषतः ग्रामीण भागांमध्ये सार्वजनिक वाय-फाय हॉटस्पॉटचा विस्तार करणे.

• स्थानिक रोजगाराला चालना - या अंतर्गत स्थानिक छोटे व्यावसायिक, दुकानदार किंवा चहाच्या टपऱ्यांचे मालक देखील स्वतःचे वाय-फाय हॉटस्पॉट (PDO) उभारू शकतात.

• यामुळे सर्वसामान्यांना स्वस्त इंटरनेट मिळते आणि राष्ट्रीय डिजिटल दळणवळण धोरण, 2018 (NDCP) ची उद्दिष्टे साध्य होण्यास मदत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• PM-WANI चे पूर्ण नाव → Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface.

• अंमलबजावणी करणारा विभाग → दूरसंचार विभाग (Department of Telecommunications)

• मंत्रालय → दळणवळण मंत्रालय (Ministry of Communications)

• मूळ योजनेचे लाँचिंग वर्ष → वर्ष 2020

• मुख्य उद्देश → संपूर्ण भारतात, विशेषतः ग्रामीण भागांमध्ये सार्वजनिक वाय-फाय हॉटस्पॉटचा विस्तार करणे

• लॅपटॉप कनेक्टिव्हिटीसाठी नवीन पद्धत → QR-कोड आधारित ऑथेंटिकेशन

• वाय-फाय नेटवर्क ओळखण्यासाठी नवीन नियम → PMWANI ब्रँडिंगसह प्रमाणित SSID नाव

PM-WANI Gets Major Citizen-Friendly Upgrade

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने वर्ष २०२० मध्ये सुरू केलेल्या 'PM-WANI' या महत्त्वाकांक्षी डिजिटल उपक्रमाचे पूर्ण नाव (Full Form) खालीलपैकी कोणते आहे ?

Prime Minister’s Wireless Area Network Internet
Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface
Public Mobile Wireless Advanced Network Integration
Prime Minister’s Wide Area Network Infrastructure

उत्तर : Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface

📰 बातमी काय ?
दूरसंचार विभागाने (DoT - Department of Telecommunications) देशातील सार्वजनिक वाय-फाय व्यवस्था अधिक सोपी, सुरक्षित आणि नागरिक-अनुकूल करण्यासाठी 'PM-WANI' फ्रेमवर्क अंतर्गत अनेक महत्त्वाच्या सुधारणा लागू केल्या आहेत.
या सुधारणांमुळे भारताची डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा (Digital Public Infrastructure) अधिक बळकट होणार आहे.

🧐 नवीन सुधारणांची प्रमुख वैशिष्ट्ये :
सार्वजनिक ठिकाणी वाय-फाय वापरताना नागरिकांना येणाऱ्या अडचणी दूर करण्यासाठी खालील ३ प्रमुख तांत्रिक उपाय जाहीर करण्यात आले आहेत -
1) QR-कोड आधारित ऑथेंटिकेशन (QR-Based Authentication) -
आता लॅपटॉप किंवा इतर दुय्यम उपकरणांवर (Secondary devices) इंटरनेट कनेक्ट करण्यासाठी लॉगिन पेजवरील QR कोड मोबाईलद्वारे स्कॅन करावा लागेल.
यामुळे पासवर्ड टाकण्याचा त्रास वाचून कनेक्टिव्हिटी अधिक जलद, सुलभ आणि सुरक्षित होईल.

2) कमी कालावधीचे साशे-स्टाईल प्लॅन्स (Short-Duration Plans) -
प्रवासी, विद्यार्थी, व्यावसायिक आणि नोकरदारांसाठी 15, 30 आणि 60 मिनिटांचे छोटे आणि लवचिक वाय-फाय प्लॅन्स उपलब्ध करून दिले जातील.
मॉल किंवा रेल्वे स्थानकांसारख्या ठिकाणी तात्पुरत्या इंटरनेट वापरासाठी हे अत्यंत फायदेशीर ठरेल.

3) हॉटस्पॉटचे प्रमाणित नाव (Standardised Hotspot Names) -
सर्व अधिकृत सार्वजनिक वाय-फाय नेटवर्क ओळखण्यासाठी 'PMWANI' ब्रँडिंगसह 'सर्व्हिस सेट आयडेंटिफायर' (SSID) म्हणजेच वाय-फायचे नाव प्रमाणित (Standardise) केले जाईल.
यामुळे नागरिकांना बनावट वाय-फाय नेटवर्कपासून संरक्षण मिळेल आणि विश्वासार्हता वाढेल.

🧐 PM-WANI योजना म्हणजे काय ?
स्थापना व मंत्रालय - हे फ्रेमवर्क दूरसंचार विभागातर्फे (DoT) वर्ष 2020 मध्ये लाँच करण्यात आले होते.
मुख्य उद्देश - संपूर्ण भारतात, विशेषतः ग्रामीण भागांमध्ये सार्वजनिक वाय-फाय हॉटस्पॉटचा विस्तार करणे.
स्थानिक रोजगाराला चालना - या अंतर्गत स्थानिक छोटे व्यावसायिक, दुकानदार किंवा चहाच्या टपऱ्यांचे मालक देखील स्वतःचे वाय-फाय हॉटस्पॉट (PDO) उभारू शकतात.
यामुळे सर्वसामान्यांना स्वस्त इंटरनेट मिळते आणि राष्ट्रीय डिजिटल दळणवळण धोरण, 2018 (NDCP) ची उद्दिष्टे साध्य होण्यास मदत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
PM-WANI चे पूर्ण नाव → Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface.
अंमलबजावणी करणारा विभाग → दूरसंचार विभाग (Department of Telecommunications)
मंत्रालय → दळणवळण मंत्रालय (Ministry of Communications)
मूळ योजनेचे लाँचिंग वर्ष → वर्ष 2020
मुख्य उद्देश → संपूर्ण भारतात, विशेषतः ग्रामीण भागांमध्ये सार्वजनिक वाय-फाय हॉटस्पॉटचा विस्तार करणे
लॅपटॉप कनेक्टिव्हिटीसाठी नवीन पद्धत → QR-कोड आधारित ऑथेंटिकेशन
वाय-फाय नेटवर्क ओळखण्यासाठी नवीन नियम → PMWANI ब्रँडिंगसह प्रमाणित SSID नाव

Source pib
Ministry of Communications

PM-WANI Gets Major Citizen-Friendly Upgrade to Make Public Wi-Fi Simpler and More Accessible
Department of Telecommunications, PM-WANI, Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface framework, sarkari Naukri, sarkari yojna, government scheme,

प्रश्न) केंद्र सरकारने वर्ष २०२० मध्ये सुरू केलेल्या 'PM-WANI' या महत्त्वाकांक्षी डिजिटल उपक्रमाचे पूर्ण नाव (Full Form) खालीलपैकी कोणते आहे ?

Prime Minister’s Wireless Area Network Internet
Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface
Public Mobile Wireless Advanced Network Integration
Prime Minister’s Wide Area Network Infrastructure

उत्तर : Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface

प्रश्न 2) अलीकडेच नवीन सुधारणांमुळे चर्चेत आलेल्या 'पीएम-वाणी' (PM-WANI) योजनेबाबत खालील विधानांचा विचार करा :
(अ) या योजनेची सुरुवात भारत सरकारने डिसेंबर 2020 मध्ये सार्वजनिक वाय-फाय (Wi-Fi) हॉटस्पॉट वाढवण्यासाठी केली होती.
(ब) मे 2026 मधील नवीन नियमांनुसार, प्रवाशांसाठी आणि विद्यार्थ्यांसाठी 15, 30 आणि 60 मिनिटांचे अल्प-कालावधीचे इंटरनेट प्लॅन्स सुरू करण्यात आले आहेत.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
(1) फक्त अ
(2) फक्त ब
(3) अ आणि ब दोन्ही विधाने बरोबर आहेत
(4) अ आणि ब दोन्ही दोन्ही विधाने चुकीची आहेत
उत्तर : अ आणि ब दोन्ही विधाने बरोबर आहेत

✅ विधान (अ) चे विश्लेषण - केंद्रीय दूरसंचार विभागाने (DoT) देशात, विशेषतः ग्रामीण भागात परवडणारे सार्वजनिक इंटरनेट उपलब्ध करून देण्यासाठी डिसेंबर 2020 मध्ये 'पंतप्रधान वाय-फाय ॲक्सेस नेटवर्क इंटरफेस' म्हणजेच पीएम-वाणी योजना सुरू केली होती. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे.
✅ विधान (ब) चे विश्लेषण - मे 2026 मध्ये सरकारने या योजनेत मोठे फेरबदल केले आहेत. आता बस स्थानके, रेल्वे स्थानके आणि मॉल्समध्ये तात्पुरत्या इंटरनेटची गरज असणाऱ्या लोकांसाठी 15 मिनिटे, 30 मिनिटे आणि 60 मिनिटांचे अतिशय स्वस्त 'पाकीट-स्वरूप' (Sachet-style) प्लॅन्स उपलब्ध करून देणे बंधनकारक केले आहे. त्यामुळे हे विधानही बरोबर आहे.

Important Affairs

30-05-2026

चालू घडामोडी | अँटी-डम्पिंग शुल्क म्हणजे काय ?

Anti Dumping Duty, Custom Traiff Act 1975, WTO, World Trade Organisation, China | Directorate General of Trade Remedies (DGTR) , Agreement on Anti-Dumping, NITI Aayog, Trade Deficit, Higher Input Costs, Textiles, Footwear, MSMEs, world current affair, jagtik ghadamodi, world news, Chalu Ghadamodi 2025, Chalu Ghadamodi Marathi, Chalu Ghadamodi PDF Download, Chalu Ghadamodi Test Series, Chalu Ghadamodi Prashnottare, Mahatvachya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Sarav Prashna, Darrojchya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Marathi Masik, Talathi Chalu Ghadamodi 2025, Talathi Bharti Chalu Ghadamodi, Talathi Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, RRB Group D Chalu Ghadamodi Marathi, Railway Bharti Chalu Ghadamodi, RRB Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, Maharashtra Police Bharti Chalu Ghadamodi, Police Bharti Chalu Ghadamodi Prashnottare, Maharashtra Police Chalu Ghadamodi 2025, SSC GD Chalu Ghadamodi Marathit, SSC Bharti Chalu Ghadamodi, SSC Prashnsancha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Bharti Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Pariksha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Prashnapatrika Chalu Ghadamodi, Agniveer Bharti Chalu Ghadamodi 2025, Agniveer Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, Agniveer Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, tcs chalu ghadamodi, ibps chalu ghadamodi, chalu Ghadamodi Marathi, current Affair marathi madhe, 2024 cha chalu Ghadamodi, police Bharti chalu Ghadamodi, police Bharti prashnasanch, police Bharti GK prashna, Mpsc chalu Ghadamodi, sarkari Naukri, sarkari job, sarkari yojna, Maharashtra cha chalu Ghadamodi, Maharashtra government yojna, PSI syllabus, PSI cutoff, police Bharti syllabus, police Bharti cutoff, police Bharti merit, MPSC Sathi book, MPSC Sathi pustak, police Bharti Sathi pustak, police Bharti magil prashnapatrika, MPSC previous years question papers, Mumbai police Bharti, Mumbai police Bharti Lekhi kadhi ahe, government GR, police Bharti result, MPSC result, SSC GD merit, sscgd syllabus, army Bharti merit, army Bharti result, UPSC Marathi, combine pariksha, talathi, talathi syllabus, talathi cutoff, talathi book list, talathi result, talathi merit, tcs mock test, tcs pattern, ibps pattern, tcs pyq, tcs sarav paper, tcs talathi paper, tcs pattern notes, tcs prashnasanch, tcs gk gs, tcs maths, tcs talathi, talathi jaga kiti ahe, saralseva exam, saralseva pariksha, saralseva result, zilha parishad Bharti, zilha parishad prashnapstrika, dinvishesh, Chalu Ghadamodi Marathi madhun, current Affair marathi madhe, headline-news, maharashtra-news, jhattpatt-batmya, pib, marathi batmya, government new channel, Pib, akashvani, the Hindu, Indian express, Loksatta, Lokmat, Dainik Bhaskar, sansad news, editorial, sampadkiya, vishleshan, Loksabha news, rajyasabha news, SSC GD notes, sscgd question papers, sscgd exam answer, results, SSC GD admit card, sscgd ground, exam centre, mpsc main answer writing, maharashtra police recruitment 2025, maharashtra police exam updates, maharashtra police bharti latest news, maharashtra police exam calendar 2025, maharashtra police exam syllabus pdf download, maharashtra police bharti exam pattern 2025, maharashtra police constable syllabus, physical test details maharashtra police, maharashtra police bharti admit card 2025, maharashtra police hall ticket download, maharashtra police exam admit card date, maharashtra police study material pdf, maharashtra police exam preparation tips, maharashtra police mock tests free, best books for maharashtra police exam, maharashtra police bharti previous year papers pdf, maharashtra police constable sample papers, maharashtra police si model question papers, maharashtra police eligibility criteria 2025, age limit for maharashtra police bharti, educational qualification maharashtra police, maharashtra police result 2025, maharashtra police merit list, maharashtra police exam cutoff marks, maharashtra police online application 2025, maharashtra police physical test details, document verification for maharashtra police bharti, maharashtra police recruitment 2024, maharashtra police exam calendar 2024, maharashtra police bharti exam pattern 2024, maharashtra police bharti admit card 2024, maharashtra police eligibility criteria 2024, maharashtra police result 2024, maharashtra police online application 2024, RRB Group D, Railway Group D, Railway Recruitment Board Group D, Railway Group D Exam, Railway Group Notification, Railway Group D Vacancy, Railway Group D Syllabus, Railway Group D Eligibility, Railway Group D Application, Railway Group D Admit Card, Railway Group D Result, Railway Group D Cut Off, Railway Group D Salary, Railway Group D Jobs, RRB Group D Study Material, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Mock Tests, RRB Group D Exam Pattern, current Affair, General Science, GK, GS, General Awareness, current affairs marathi , Mathematics, General Intelligence and reasoning, RRB chalu Ghadamodi, RRB Group D marathi notes, samanya vinyan, samanya, nyan, railway notes marathi madhe, railway pagar, pagar ani bhatta, railway bharti notes marathi, railway bhartichi tayari kashi karaychi, railway bharti magil varshanche prashnapatrika, railway bhartipyq, railway bharti prashnasanch, railway bharti test paper, railwetvnokrichi sandhi, railway job, railway bharticha syllabus, railway bharti pattern, railway bharti imp prashn, railway bhartila vicharle janare prashn, competitive exam, spardha parisha, railway bharti online class, railway bharti class, railway bharti chi tayari kashi karaychi, RRB Group D Syllabus, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Eligibility Criteria, RRB Group D Notification, RRB Group D Application, RRB Group D Admit Card, RRB Group D Result, RRB Group D Cut Off, RRB Group D Salary, RRB Group D Jobs, RRB Group D Coaching, RRB Group D Study Material, RRB Group D Mock Tests, Railway Group D Level 1, RRB Group D 2025, RRB Group D Level 1, RRB Group D Posts, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Exam Date, RRB Group D Online Application, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Preparation Tips, RRB Group D Study Material, RRB Group D Coaching, RRB Group D Mock Tests, How to prepare for RRB Group D exam, RRB Group D exam syllabus 2025, RRB Group D eligibility criteria 2025, RRB Group D application form 2025, RRB Group D admit card download, RRB Group D result date 2025, RRB Group D cut off marks 2025, RRB Group D salary and allowances, Best books for RRB Group D exam, Online coaching for RRB Group D, Railway Group D , RRB Group D, Railway Jobs , Government Jobs, Railway Recruitment, RRB Group D Exam, Railway Group D Vacancy, RRB Group D Notification, Railway Group D Application, RRB Group D Salary, aajcha dinveshesh, suvichaar, jagtik dinveshsh, dinveshsh, gktoday, lucent

What is Anti-Dumping Duty ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

प्रश्न) भारतात परदेशी देशांमधून होणाऱ्या अन्यायी व स्वस्त आयातीपासून देशांतर्गत उद्योगांचे संरक्षण करण्यासाठी लावली जाणारी 'अँटी-डम्पिंग ड्युटी' (ADD) खालीलपैकी कोणत्या कायद्यांतर्गत लागू केली जाते ?

1. विदेशी परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा (FEMA), 1999

2. भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा (RBI Act), 1934

3. कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट (Customs Tariff Act), 1975

4. वस्तू आणि सेवा कर कायदा (GST Act), 2017

उत्तर : कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट (Customs Tariff Act), 1975

📰 बातमी काय ?

• अँटी-डम्पिंग शुल्क (Anti-Dumping Duty) हा सध्या भारतातील मोठे रासायनिक उत्पादक आणि लघु व मध्यम उद्योग (MSMEs) यांच्यातील वादाचा मुख्य मुद्दा बनला आहे.

• मोठे उद्योग स्वस्त आयातीपासून संरक्षणाची मागणी करत आहेत, तर MSME उद्योगांना यामुळे वाढत्या कच्च्या मालाच्या किमतीचा सामना करावा लागत आहे.

🧐 डम्पिंग (Dumping) म्हणजे काय ?

• जेव्हा एखादी परदेशी कंपनी त्यांच्या देशांतर्गत बाजारभावापेक्षा किंवा उत्पादन खर्चापेक्षा (Cost of Production) खूप कमी किमतीत दुसऱ्या देशात माल निर्यात करते, तेव्हा त्याला अर्थशास्त्रात 'डम्पिंग' म्हणतात.

• चीनसारखे देश बऱ्याचदा भारतीय बाजारपेठ काबीज करण्यासाठी असे करतात.

🧐 'अँटी-डम्पिंग शुल्क' (Anti-Dumping Duty) म्हणजे काय ?

अशा अन्यायी आणि अवाजवी स्वस्त आयातीपासून (Cheap Imports) आपल्या देशांतर्गत उद्योगांचे रक्षण करण्यासाठी जे अतिरिक्त आयात शुल्क लावले जाते, त्याला 'अँटी-डम्पिंग शुल्क' म्हणतात.

🏛️ भारतातील कायदेशीर आणि संस्थात्मक रचना :

1) कायदा - भारतामध्ये अँटी-डम्पिंग शुल्क हे सीमाशुल्क दर कायदा, 1975 (Customs Tariff Act, 1975) अंतर्गत लावले जाते.

2) तपास संस्था (DGTR) - केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करणारे Directorate General of Trade Remedies (DGTR) हे आधी या प्रकरणांची सविस्तर चौकशी करतात. त्यांच्या शिफारशीनंतरच सरकार हे शुल्क लागू करते.

3) जागतिक नियम - जागतिक व्यापार संघटना (WTO - World Trade Organization) आपल्या 'अग्रीमेंट ऑन अँटी-डम्पिंग' (Agreement on Anti-Dumping) अंतर्गत सदस्य देशांना असे शुल्क लावण्याची अधिकृत परवानगी देते.

🧐 रसायनांवर (Chemicals) अँटी-डम्पिंग शुल्क लावण्याची गरज का ?

• निती आयोगाचे (NITI Aayog) निरीक्षणानुसार चीनमधून येणाऱ्या अत्यंत स्वस्त रसायनांमुळे भारतातील देशांतर्गत रासायनिक उत्पादनाचा पाया कमकुवत झाला आहे.

• प्रचंड व्यापार तूट (Trade Deficit) - भारताने 75 अब्ज डॉलर्स ($75 Billion) किमतीच्या रसायनांची आयात केली, तर केवळ 44 अब्ज डॉलर्स ($44 Billion) किमतीची निर्यात केली.

• यामुळे रासायनिक क्षेत्रात भारताची व्यापार तूट जवळपास 31 अब्ज डॉलर्स ($31 Billion) वर पोहोचली आहे.

• आत्मनिर्भरता - या शुल्काचा मुख्य उद्देश अन्न, औषधे आणि इतर क्षेत्रांसाठी लागणाऱ्या रासायनिक मूल्य साखळीत भारताला स्वयंपूर्ण (Self-Reliant) बनवणे हा आहे.

✍️ अँटी-डम्पिंग शुल्क लावल्याचा फायदा आणि तोटा :

1) अँटी-डम्पिंग शुल्क लावल्यामुळे देशांतर्गत बाजारात दोन वेगवेगळ्या उद्योगांमध्ये वाद सुरू झाला आहे.

• "अँटी-डम्पिंग शुल्क" या धोरणामुळे देशातील मोजक्या मोठ्या रासायनिक उत्पादक कंपन्यांना संरक्षण मिळते, मात्र लाखो छोटे डाऊनस्ट्रीम उद्योग आर्थिक संकटात येतात.

2) कच्च्या मालाच्या किमतीत वाढ (Higher Input Costs) - या शुल्कामुळे रसायनांच्या किमती वाढतात, ही रसायने पुढील प्रक्रियेतील (Downstream Industries) उद्योगांसाठी कच्चा माल असतात.

3) MSME उद्योगांवर अन्याय - कापड (Textiles), प्लास्टिक, पादत्राणे (Footwear) आणि ऑटो घटकांचे उत्पादन करणारे भारतातील छोटे व मध्यम उद्योग (MSMEs) महागड्या कच्च्या मालामुळे जागतिक स्पर्धेत मागे पडत आहेत.

4) निर्यात घटते - उत्पादन खर्च वाढल्यामुळे भारतीय कंपन्यांनी तयार केलेला माल परदेशी बाजारपेठेत महाग होतो, ज्यामुळे भारताची निर्यात घटू शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• अँटी-डम्पिंग ड्युटीचा मुख्य उद्देश → देशांतर्गत उद्योगांचे स्वस्त आयातीपासून रक्षण करणे

• भारतातील अंमलबजावणी कायदा → कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट, 1975

• तपास करणारी अधिकृत संस्था → DGTR (वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय)

• सर्वात जास्त प्रभावित होणारे क्षेत्र → वस्त्रोद्योग, प्लास्टिक आणि ऑटो क्षेत्रातील MSMEs

What is Anti-Dumping Duty ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात परदेशी देशांमधून होणाऱ्या अन्यायी व स्वस्त आयातीपासून देशांतर्गत उद्योगांचे संरक्षण करण्यासाठी लावली जाणारी 'अँटी-डम्पिंग ड्युटी' (ADD) खालीलपैकी कोणत्या कायद्यांतर्गत लागू केली जाते ?
1. विदेशी परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा (FEMA), 1999
2. भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा (RBI Act), 1934
3. कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट (Customs Tariff Act), 1975
4. वस्तू आणि सेवा कर कायदा (GST Act), 2017

उत्तर : कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट (Customs Tariff Act), 1975

📰 बातमी काय ?
अँटी-डम्पिंग शुल्क (Anti-Dumping Duty) हा सध्या भारतातील मोठे रासायनिक उत्पादक आणि लघु व मध्यम उद्योग (MSMEs) यांच्यातील वादाचा मुख्य मुद्दा बनला आहे.
मोठे उद्योग स्वस्त आयातीपासून संरक्षणाची मागणी करत आहेत, तर MSME उद्योगांना यामुळे वाढत्या कच्च्या मालाच्या किमतीचा सामना करावा लागत आहे.

🧐 डम्पिंग (Dumping) म्हणजे काय ?
जेव्हा एखादी परदेशी कंपनी त्यांच्या देशांतर्गत बाजारभावापेक्षा किंवा उत्पादन खर्चापेक्षा (Cost of Production) खूप कमी किमतीत दुसऱ्या देशात माल निर्यात करते, तेव्हा त्याला अर्थशास्त्रात 'डम्पिंग' म्हणतात.
चीनसारखे देश बऱ्याचदा भारतीय बाजारपेठ काबीज करण्यासाठी असे करतात.

🧐 'अँटी-डम्पिंग शुल्क' (Anti-Dumping Duty) म्हणजे काय ?
अशा अन्यायी आणि अवाजवी स्वस्त आयातीपासून (Cheap Imports) आपल्या देशांतर्गत उद्योगांचे रक्षण करण्यासाठी जे अतिरिक्त आयात शुल्क लावले जाते, त्याला 'अँटी-डम्पिंग शुल्क' म्हणतात.

🏛️ भारतातील कायदेशीर आणि संस्थात्मक रचना :
1) कायदा - भारतामध्ये अँटी-डम्पिंग शुल्क हे सीमाशुल्क दर कायदा, 1975 (Customs Tariff Act, 1975) अंतर्गत लावले जाते.
2) तपास संस्था (DGTR) - केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करणारे Directorate General of Trade Remedies (DGTR) हे आधी या प्रकरणांची सविस्तर चौकशी करतात. त्यांच्या शिफारशीनंतरच सरकार हे शुल्क लागू करते.
3) जागतिक नियम - जागतिक व्यापार संघटना (WTO - World Trade Organization) आपल्या 'अग्रीमेंट ऑन अँटी-डम्पिंग' (Agreement on Anti-Dumping) अंतर्गत सदस्य देशांना असे शुल्क लावण्याची अधिकृत परवानगी देते.

🧐 रसायनांवर (Chemicals) अँटी-डम्पिंग शुल्क लावण्याची गरज का ?
निती आयोगाचे (NITI Aayog) निरीक्षणानुसार चीनमधून येणाऱ्या अत्यंत स्वस्त रसायनांमुळे भारतातील देशांतर्गत रासायनिक उत्पादनाचा पाया कमकुवत झाला आहे.
प्रचंड व्यापार तूट (Trade Deficit) - भारताने 75 अब्ज डॉलर्स ($75 billion) किमतीच्या रसायनांची आयात केली, तर केवळ ४४ अब्ज डॉलर्स ($44 billion) किमतीची निर्यात केली.
यामुळे रासायनिक क्षेत्रात भारताची व्यापार तूट जवळपास ३१ अब्ज डॉलर्स ($31 billion) वर पोहोचली आहे.
आत्मनिर्भरता - या शुल्काचा मुख्य उद्देश अन्न, औषधे आणि इतर क्षेत्रांसाठी लागणाऱ्या रासायनिक मूल्य साखळीत भारताला स्वयंपूर्ण (Self-reliant) बनवणे हा आहे.

✍️ अँटी-डम्पिंग शुल्क लावल्याचा फायदा आणि तोटा :
1) अँटी-डम्पिंग शुल्क लावल्यामुळे देशांतर्गत बाजारात दोन वेगवेगळ्या उद्योगांमध्ये वाद सुरू झाला आहे.
"अँटी-डम्पिंग शुल्क" या धोरणामुळे देशातील मोजक्या मोठ्या रासायनिक उत्पादक कंपन्यांना संरक्षण मिळते, मात्र लाखो छोटे डाऊनस्ट्रीम उद्योग आर्थिक संकटात येतात.

2) कच्च्या मालाच्या किमतीत वाढ (Higher Input Costs) - या शुल्कामुळे रसायनांच्या किमती वाढतात, ही रसायने पुढील प्रक्रियेतील (Downstream Industries) उद्योगांसाठी कच्चा माल असतात.

3) MSME उद्योगांवर अन्याय - कापड (Textiles), प्लास्टिक, पादत्राणे (Footwear) आणि ऑटो घटकांचे उत्पादन करणारे भारतातील छोटे व मध्यम उद्योग (MSMEs) महागड्या कच्च्या मालामुळे जागतिक स्पर्धेत मागे पडत आहेत.
4) निर्यात घटते - उत्पादन खर्च वाढल्यामुळे भारतीय कंपन्यांनी तयार केलेला माल परदेशी बाजारपेठेत महाग होतो, ज्यामुळे भारताची निर्यात घटू शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
अँटी-डम्पिंग ड्युटीचा मुख्य उद्देश → देशांतर्गत उद्योगांचे स्वस्त आयातीपासून रक्षण करणे
भारतातील अंमलबजावणी कायदा → कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट, 1975
तपास करणारी अधिकृत संस्था → DGTR (वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय)
सर्वात जास्त प्रभावित होणारे क्षेत्र → वस्त्रोद्योग, प्लास्टिक आणि ऑटो क्षेत्रातील MSMEs

प्रश्न) भारतात परदेशी देशांमधून होणाऱ्या अन्यायी व स्वस्त आयातीपासून देशांतर्गत उद्योगांचे संरक्षण करण्यासाठी लावली जाणारी 'अँटी-डम्पिंग ड्युटी' (ADD) खालीलपैकी कोणत्या कायद्यांतर्गत लागू केली जाते ?
1. विदेशी परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा (FEMA), 1999
2. भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा (RBI Act), 1934
3. कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट (Customs Tariff Act), 1975
4. वस्तू आणि सेवा कर कायदा (GST Act), 2017

उत्तर : कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट (Customs Tariff Act), 1975

Important Affairs

29-05-2026

चालू घडामोडी | Wi-Fi 7 म्हणजे काय ?

What is Wi-Fi 7 ?

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

प्रश्न) भारतात नुकत्याच सुरू झालेल्या 'वाय-फाय 7' (Wi-Fi 7) या तंत्रज्ञानाबाबत खालील विधानांचे परीक्षण करा :

अ) या नवीन तंत्रज्ञानाचा कमाल वेग 46 Gbps पर्यंत असू शकतो, जो जुन्या वाय-फाय 6 पेक्षा सुमारे 4.8 पट वेगवान आहे.

ब) हे प्रगत तंत्रज्ञान भारतात वापरण्यासाठी पूर्णपणे प्रतिबंधित (Banned) असून, केवळ संरक्षण क्षेत्रासाठीच मर्यादित ठेवण्यात आले आहे.

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत ?

फक्त अ
फक्त ब
अ आणि ब दोन्ही बरोबर
अ आणि ब दोन्ही चूक

उत्तर : फक्त अ

📰 बातमी काय ?

• टीपी-लिंक कंपनीने भारतात 'एंटरप्राइझ अ‍ॅक्सेस पॉइंट्स' (Enterprise Access Points) पासून वाय-फाय 7 उपकरणांची निर्मिती सुरू केली आहे.

• यामुळे भारतामध्ये अधिक वेगवान आणि प्रगत वायरलेस नेटवर्कच्या पायाभूत सुविधांचा विस्तार होणार आहे.

🛜 'वाय-फाय 7' म्हणजे काय ?

(What is Wi-Fi 7?)

• तांत्रिक नाव - वाय-फाय 7 चे अधिकृत तांत्रिक नाव IEEE 802.11be Extremely High Throughput (EHT) असे आहे.

• नवीन पिढी - हे वायरलेस नेटवर्किंग तंत्रज्ञानाची (Wireless Networking Technology) सर्वात आधुनिक आणि नवीन पिढी आहे.

🧐 Wi-Fi 6 पेक्षा वेगळे का ?:

• जुने 'वाय-फाय 6' तंत्रज्ञान प्रामुख्याने एकाच वेळी अनेक उपकरणांना (Devices) जोडण्यावर केंद्रित होते.

• याउलट, 'वाय-फाय 7' हे अति-वेग (Higher Speed), अत्यंत कमी विलंबता (Ultra-low Latency), कमी गर्दी (Reduced Congestion) आणि अतिशय विश्वासार्ह कनेक्टिव्हिटी देण्यासाठी डिझाइन करण्यात आले आहे.

✍️ Wi-Fi 7 ची प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features) :

1) अफाट गती (Maximum Speed)- याचा कमाल सैद्धांतिक वेग तब्बल 46 Gbps पर्यंत असू शकतो.

• हा वेग जुन्या वाय-फाय 6 च्या तुलनेत जवळपास 4.8 पटीने जास्त आहे.

2) अति-कमी विलंबता (Ultra-low Latency) - वाय-फाय 6 च्या तुलनेत यामध्ये 4 पटीने कमी विलंबता (Latency) असेल.

• यामुळे रियल-टाइम कम्युनिकेशन, व्हिडिओ कॉलिंग आणि ऑनलाइन गेमिंगचा अनुभव खूप सुधारणार आहे.

3) भारतीय स्पेक्ट्रमचा वापर - ही प्रणाली भारताच्या परवानाधारक 5925–6425 MHz स्पेक्ट्रमचा वापर करते, ज्यामुळे नेटवर्कमध्ये कमी गर्दी आणि अधिक स्पष्ट कनेक्टिव्हिटी मिळते.

4) बॅटरीची बचत (Power Efficiency) - यात प्रगत 'टार्गेट वेक टाईम' (TWT - Target Wake Time) तंत्रज्ञान वापरले गेले आहे, जे जोडलेल्या उपकरणांची वीज कार्यक्षमता सुधारते आणि मोबाईल/लॅपटॉपची बॅटरी लाईफ वाढवते.

🤝 उपयोग (Applications) :

• मनोरंजन व क्लाउड - 4K आणि 8K व्हिडिओ स्ट्रीमिंग, ऑगमेंटेड रिॲलिटी (AR), व्हर्च्युअल रिॲलिटी (VR) आणि प्रगत क्लाउड कम्प्युटिंगला (Cloud Computing) याद्वारे गती मिळेल.

• स्मार्ट सिस्टीम्स - इंडस्ट्रियल आयओटी (Industrial IoT), स्मार्ट फॅक्टरीज आणि स्मार्ट होम्स व्यवस्थापन सहज होईल.

• सार्वजनिक ठिकाणी उपयुक्त - गर्दीच्या सार्वजनिक ठिकाणी जसे की, रुग्णालये, विमानतळ, रेल्वे स्थानके, हॉटेल्स, मोठी कॉर्पोरेट कार्यालये आणि शैक्षणिक कॅम्पसमध्ये हाय-डेन्सिटी नेटवर्क हाताळण्यासाठी हे अत्यंत उपयुक्त ठरेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Wi-Fi 7

• भारतात वाय-फाय 7 चे उत्पादन सुरू करणारी कंपनी → टीपी-लिंक (TP-Link)

• वाय-फाय 7 चे अधिकृत तांत्रिक नाव → IEEE 802.11be (EHT)

• वेग (Speed) → 46 Gbps (वाय-फाय 6 पेक्षा 4.8 पट अधिक)

• भारतात वापरला जाणारा स्पेक्ट्रम → 5925–6425 MHz

Important Affairs

29-05-2026

चालू घडामोडी | 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' 150 वर्षे पूर्ण

'Indian Association for the Cultivation of Science' (IACS), Raman Effect, Dr. Mahendralal Sircar, Meghnad Saha, Jagadish Chandra Bose, world current affair, jagtik ghadamodi, world news, Chalu Ghadamodi 2025, Chalu Ghadamodi Marathi, Chalu Ghadamodi PDF Download, Chalu Ghadamodi Test Series, Chalu Ghadamodi Prashnottare, Mahatvachya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Sarav Prashna, Darrojchya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Marathi Masik, Talathi Chalu Ghadamodi 2025, Talathi Bharti Chalu Ghadamodi, Talathi Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, RRB Group D Chalu Ghadamodi Marathi, Railway Bharti Chalu Ghadamodi, RRB Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, Maharashtra Police Bharti Chalu Ghadamodi, Police Bharti Chalu Ghadamodi Prashnottare, Maharashtra Police Chalu Ghadamodi 2025, SSC GD Chalu Ghadamodi Marathit, SSC Bharti Chalu Ghadamodi, SSC Prashnsancha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Bharti Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Pariksha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Prashnapatrika Chalu Ghadamodi, Agniveer Bharti Chalu Ghadamodi 2025, Agniveer Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, Agniveer Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, tcs chalu ghadamodi, ibps chalu ghadamodi, chalu Ghadamodi Marathi, current Affair marathi madhe, 2024 cha chalu Ghadamodi, police Bharti chalu Ghadamodi, police Bharti prashnasanch, police Bharti GK prashna, Mpsc chalu Ghadamodi, sarkari Naukri, sarkari job, sarkari yojna, Maharashtra cha chalu Ghadamodi, Maharashtra government yojna, PSI syllabus, PSI cutoff, police Bharti syllabus, police Bharti cutoff, police Bharti merit, MPSC Sathi book, MPSC Sathi pustak, police Bharti Sathi pustak, police Bharti magil prashnapatrika, MPSC previous years question papers, Mumbai police Bharti, Mumbai police Bharti Lekhi kadhi ahe, government GR, police Bharti result, MPSC result, SSC GD merit, sscgd syllabus, army Bharti merit, army Bharti result, UPSC Marathi, combine pariksha, talathi, talathi syllabus, talathi cutoff, talathi book list, talathi result, talathi merit, tcs mock test, tcs pattern, ibps pattern, tcs pyq, tcs sarav paper, tcs talathi paper, tcs pattern notes, tcs prashnasanch, tcs gk gs, tcs maths, tcs talathi, talathi jaga kiti ahe, saralseva exam, saralseva pariksha, saralseva result, zilha parishad Bharti, zilha parishad prashnapstrika, dinvishesh, Chalu Ghadamodi Marathi madhun, current Affair marathi madhe, headline-news, maharashtra-news, jhattpatt-batmya, pib, marathi batmya, government new channel, Pib, akashvani, the Hindu, Indian express, Loksatta, Lokmat, Dainik Bhaskar, sansad news, editorial, sampadkiya, vishleshan, Loksabha news, rajyasabha news, SSC GD notes, sscgd question papers, sscgd exam answer, results, SSC GD admit card, sscgd ground, exam centre, mpsc main answer writing, maharashtra police recruitment 2025, maharashtra police exam updates, maharashtra police bharti latest news, maharashtra police exam calendar 2025, maharashtra police exam syllabus pdf download, maharashtra police bharti exam pattern 2025, maharashtra police constable syllabus, physical test details maharashtra police, maharashtra police bharti admit card 2025, maharashtra police hall ticket download, maharashtra police exam admit card date, maharashtra police study material pdf, maharashtra police exam preparation tips, maharashtra police mock tests free, best books for maharashtra police exam, maharashtra police bharti previous year papers pdf, maharashtra police constable sample papers, maharashtra police si model question papers, maharashtra police eligibility criteria 2025, age limit for maharashtra police bharti, educational qualification maharashtra police, maharashtra police result 2025, maharashtra police merit list, maharashtra police exam cutoff marks, maharashtra police online application 2025, maharashtra police physical test details, document verification for maharashtra police bharti, maharashtra police recruitment 2024, maharashtra police exam calendar 2024, maharashtra police bharti exam pattern 2024, maharashtra police bharti admit card 2024, maharashtra police eligibility criteria 2024, maharashtra police result 2024, maharashtra police online application 2024, RRB Group D, Railway Group D, Railway Recruitment Board Group D, Railway Group D Exam, Railway Group Notification, Railway Group D Vacancy, Railway Group D Syllabus, Railway Group D Eligibility, Railway Group D Application, Railway Group D Admit Card, Railway Group D Result, Railway Group D Cut Off, Railway Group D Salary, Railway Group D Jobs, RRB Group D Study Material, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Mock Tests, RRB Group D Exam Pattern, current Affair, General Science, GK, GS, General Awareness, current affairs marathi , Mathematics, General Intelligence and reasoning, RRB chalu Ghadamodi, RRB Group D marathi notes, samanya vinyan, samanya, nyan, railway notes marathi madhe, railway pagar, pagar ani bhatta, railway bharti notes marathi, railway bhartichi tayari kashi karaychi, railway bharti magil varshanche prashnapatrika, railway bhartipyq, railway bharti prashnasanch, railway bharti test paper, railwetvnokrichi sandhi, railway job, railway bharticha syllabus, railway bharti pattern, railway bharti imp prashn, railway bhartila vicharle janare prashn, competitive exam, spardha parisha, railway bharti online class, railway bharti class, railway bharti chi tayari kashi karaychi, RRB Group D Syllabus, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Eligibility Criteria, RRB Group D Notification, RRB Group D Application, RRB Group D Admit Card, RRB Group D Result, RRB Group D Cut Off, RRB Group D Salary, RRB Group D Jobs, RRB Group D Coaching, RRB Group D Study Material, RRB Group D Mock Tests, Railway Group D Level 1, RRB Group D 2025, RRB Group D Level 1, RRB Group D Posts, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Exam Date, RRB Group D Online Application, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Preparation Tips, RRB Group D Study Material, RRB Group D Coaching, RRB Group D Mock Tests, How to prepare for RRB Group D exam, RRB Group D exam syllabus 2025, RRB Group D eligibility criteria 2025, RRB Group D application form 2025, RRB Group D admit card download, RRB Group D result date 2025, RRB Group D cut off marks 2025, RRB Group D salary and allowances, Best books for RRB Group D exam, Online coaching for RRB Group D, Railway Group D , RRB Group D, Railway Jobs , Government Jobs, Railway Recruitment, RRB Group D Exam, Railway Group D Vacancy, RRB Group D Notification, Railway Group D Application, RRB Group D Salary, aajcha dinveshesh, suvichaar, jagtik dinveshsh, dinveshsh, gktoday, lucent

150-year Celebrations of Indian Association for the Cultivation of Science (IACS)

📚 Subject : GS

प्रश्न) अलीकडेच स्थापनेची 150 वर्षे पूर्ण केलेली 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) ही आशियातील पहिली संशोधन संस्था 1876 मध्ये खालीलपैकी कोणी स्थापन केली होती ?

डॉ. महेंद्रलाल सरकार
सर सी. व्ही. रामन
जगदीश चंद्र बोस
मेघनाद सहा

उत्तर : डॉ. महेंद्रलाल सरकार (Dr. Mahendralal Sircar)

📰 बातमी काय ?

• कोलकाता येथील 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) या भारताच्या अत्यंत प्रतिष्ठित संशोधन संस्थेने आपल्या स्थापनेची 150 वर्षे (1876 to 2026) यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आहेत.

✍️ दोन नवीन प्रगत उपक्रम :

याचे औचित्य साधून सरकारने IACS मध्ये खालील दोन महत्त्वाच्या सुविधा देशासाठी सुरू केल्या आहेत.

1) PECVD प्रणाली (Plasma Enhanced Chemical Vapor Deposition) - ही संपूर्णपणे स्वदेशी बनावटीची तांत्रिक प्रणाली आहे.

• याचा वापर भारताचा पहिला 'अमॉर्फस सिलिकॉन सोलर सेल' (Amorphous Silicon Solar Cell) तयार करण्यासाठी (Fabrication) केला जाईल.

2) रेटीना केंद्र (RETINA - Research Entrepreneurship for Translation, Innovation and NAvigation) - हे एक असे केंद्र आहे जे प्रयोगशाळेतील मूलभूत संशोधनाला थेट नवीन स्टार्ट-अप्स, उद्योग आणि सामाजिक उपयोगांशी (Societal Applications) जोडण्याचे काम करेल.

🏛️ 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) संस्थेचा गौरवशाली इतिहास -

1) स्थापना - या संस्थेची स्थापना 29 July 1876 रोजी झाली.

2) संस्थापक - डॉ. महेंद्रलाल सरकार (Dr. Mahendralal Sircar) यांनी या संस्थेची स्थापना केली आणि तेच या संस्थेचे पहिले मानद सचिव (First Honorary Secretary) होते.

50-year Celebrations of Indian Association for the Cultivation of Science (IACS)

📚 Subject : GS

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच स्थापनेची 150 वर्षे पूर्ण केलेली 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) ही आशियातील पहिली संशोधन संस्था 1876 मध्ये खालीलपैकी कोणी स्थापन केली होती ?

डॉ. महेंद्रलाल सरकार
सर सी. व्ही. रामन
जगदीश चंद्र बोस
मेघनाद सहा

उत्तर : डॉ. महेंद्रलाल सरकार (Dr. Mahendralal Sircar)

📰 बातमी काय ?
कोलकाता येथील 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) या भारताच्या अत्यंत प्रतिष्ठित संशोधन संस्थेने आपल्या स्थापनेची 150 वर्षे (1876 to 2026) यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आहेत.

✍️ दोन नवीन प्रगत उपक्रम :
याचे औचित्य साधून सरकारने IACS मध्ये खालील दोन महत्त्वाच्या सुविधा देशासाठी सुरू केल्या आहेत.
1) PECVD प्रणाली (Plasma Enhanced Chemical Vapor Deposition) - ही संपूर्णपणे स्वदेशी बनावटीची तांत्रिक प्रणाली आहे.
याचा वापर भारताचा पहिला 'अमॉर्फस सिलिकॉन सोलर सेल' (Amorphous Silicon Solar Cell) तयार करण्यासाठी (Fabrication) केला जाईल.
2) रेटीना केंद्र (RETINA - Research Entrepreneurship for Translation, Innovation and NAvigation) - हे एक असे केंद्र आहे जे प्रयोगशाळेतील मूलभूत संशोधनाला थेट नवीन स्टार्ट-अप्स, उद्योग आणि सामाजिक उपयोगांशी (Societal Applications) जोडण्याचे काम करेल.

🏛️ 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) संस्थेचा गौरवशाली इतिहास -
1) स्थापना - या संस्थेची स्थापना 29 July 1876 रोजी झाली.

2) संस्थापक - डॉ. महेंद्रलाल सरकार (Dr. Mahendralal Sircar) यांनी या संस्थेची स्थापना केली आणि तेच या संस्थेचे पहिले मानद सचिव (First Honorary Secretary) होते.

3) आशिया खंडातील पहिली - आधुनिक विज्ञानाचा प्रसार आणि मूळ संशोधनाला चालना देण्यासाठी भारतीयांनी स्वतः स्थापन केलेली ही आशिया खंडातील पहिली संशोधन संस्था मानली जाते.

4) पहिले विश्वस्त मंडळ (First Trustee Board) - पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर आणि केशवचंद्र सेन हे या संस्थेच्या पहिल्या विश्वस्त मंडळाचे प्रमुख सदस्य होते.

5) IACS या संस्थेशी जोडलेले महान भारतीय शास्त्रज्ञ -
IACS या संस्थेला भारतामधील अनेक दिग्गज शास्त्रज्ञांचा ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे, ज्यांनी येथे आपले संशोधन पूर्ण केले.
जगदीश चंद्र बोस (Jagadish Chandra Bose)
मेघनाद सहा (Meghnad Saha)
सत्येंद्रनाथ बोस (S.N. Bose)
सर सी. व्ही. रमन (Sir C.V. Raman)

🧐 विज्ञान संकल्पना - 'रमन इफेक्ट' (The Raman Effect):
ऐतिहासिक शोध - सर सी. व्ही. रमन यांनी त्यांच्या जगप्रसिद्ध 'रमन इफेक्ट' (Raman Effect) चा शोध याच IACS संस्थेच्या प्रयोगशाळेत काम करताना लावला होता.
नोबेल पुरस्कार - या क्रांतिकारी शोधासाठी त्यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्रातील (Physics) नोबेल पुरस्कार मिळाला.
विज्ञान क्षेत्रात भारताला मिळालेला हा पहिलाच नोबेल पुरस्कार होता.

🧐 रमन इफेक्ट म्हणजे काय ?
रमन इफेक्ट' (Raman Effect) म्हणजे प्रकाशाच्या तरंगलांबीमध्ये (wavelength) आणि ऊर्जेमध्ये होणारा बदल.
जेव्हा एखादा एकरंगी प्रकाश (Monochromatic light) (उदा. लेझर) कोणत्याही पारदर्शक पदार्थातून जातो, तेव्हा प्रकाशकण आणि पदार्थातील रेणू यांच्यातील परस्परसंवादांमुळे विखुरलेल्या प्रकाशाची तरंगलांबी मूळ प्रकाशापेक्षा बदललेली असते.

✍️ रमन इफेक्टचे महत्त्वाचे पैलू -
प्रकाशाचे विकिरण (Scattering) - जेव्हा एकरंगी प्रकाश (Monochromatic light) धूळविरहित पारदर्शक माध्यमातून जातो, तेव्हा प्रकाशकण रेणूंवर आदळून सर्व दिशांना विखुरले जातात.
विखुरलेल्या प्रकाशाचा मोठा भाग मूळ प्रकाशकिरणांसारखाच असतो.
मात्र, अतिशय लहान भागाची तरंगलांबी व ऊर्जा मूळ प्रकाशापेक्षा कमी किंवा जास्त होते. या बदलाला 'इलास्टिक स्कॅटरिंग' (Inelastic scattering of light) म्हणजेच रमन इफेक्ट म्हणतात.
उपयोग - या प्रक्रियेमुळे पदार्थाची कोणतीही तोडफोड न करता, आतील अणू-रेणूंची रचना समजणे शक्य होते.
याचा उपयोग औषध निर्माणशास्त्र (Pharmacy), रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्रामध्ये मोठ्या प्रमाणावर होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS)
IACS ची स्थापना - 1876 (स्थापनेला 150 वर्षे पूर्ण)
संस्थेचे मुख्य संस्थापक - डॉ. महेंद्रलाल सरकार (कोलकता)
वैशिष्ट्ये - आशिया खंडातील पहिली संशोधन संस्था
ऐतिहासिक शोध - जगप्रसिद्ध 'रमन इफेक्ट' चा शोध याच IACS संस्थेच्या प्रयोगशाळेत काम करताना लावला

Source pib
Union Minister Dr Jitendra Singh Joins 150-Year Celebrations of IACS, Birthplace of Raman Effect and India’s First Nobel Prize in Science

'Indian Association for the Cultivation of Science' (IACS), Raman Effect, Dr. Mahendralal Sircar, Meghnad Saha, Jagadish Chandra Bose

प्रश्न) अलीकडेच स्थापनेची 150 वर्षे पूर्ण केलेली 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) ही आशियातील पहिली संशोधन संस्था 1876 मध्ये खालीलपैकी कोणी स्थापन केली होती ?

डॉ. महेंद्रलाल सरकार
सर सी. व्ही. रामन
जगदीश चंद्र बोस
मेघनाद सहा

उत्तर : डॉ. महेंद्रलाल सरकार (Dr. Mahendralal Sircar)

3) आशिया खंडातील पहिली - आधुनिक विज्ञानाचा प्रसार आणि मूळ संशोधनाला चालना देण्यासाठी भारतीयांनी स्वतः स्थापन केलेली ही आशिया खंडातील पहिली संशोधन संस्था मानली जाते.

4) पहिले विश्वस्त मंडळ (First Trustee Board) - पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर आणि केशवचंद्र सेन हे या संस्थेच्या पहिल्या विश्वस्त मंडळाचे प्रमुख सदस्य होते.

5) IACS या संस्थेशी जोडलेले महान भारतीय शास्त्रज्ञ -

IACS या संस्थेला भारतामधील अनेक दिग्गज शास्त्रज्ञांचा ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे, ज्यांनी येथे आपले संशोधन पूर्ण केले.

• जगदीश चंद्र बोस (Jagadish Chandra Bose)

• मेघनाद सहा (Meghnad Saha)

• सत्येंद्रनाथ बोस (S.N. Bose)

• सर सी. व्ही. रमन (Sir C.V. Raman)

🧐 विज्ञान संकल्पना - 'रमन इफेक्ट' (The Raman Effect):

• ऐतिहासिक शोध - सर सी. व्ही. रमन यांनी त्यांच्या जगप्रसिद्ध 'रमन इफेक्ट' (Raman Effect) चा शोध याच IACS संस्थेच्या प्रयोगशाळेत काम करताना लावला होता.

• नोबेल पुरस्कार - या क्रांतिकारी शोधासाठी त्यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्रातील (Physics) नोबेल पुरस्कार मिळाला.

विज्ञान क्षेत्रात भारताला मिळालेला हा पहिलाच नोबेल पुरस्कार होता.

🧐 रमन इफेक्ट म्हणजे काय ?

• रमन इफेक्ट' (Raman Effect) म्हणजे प्रकाशाच्या तरंगलांबीमध्ये (Wavelength) आणि ऊर्जेमध्ये होणारा बदल.

• जेव्हा एखादा एकरंगी प्रकाश (Monochromatic Light) (उदा. लेझर) कोणत्याही पारदर्शक पदार्थातून जातो, तेव्हा प्रकाशकण आणि पदार्थातील रेणू यांच्यातील परस्परसंवादांमुळे विखुरलेल्या प्रकाशाची तरंगलांबी मूळ प्रकाशापेक्षा बदललेली असते.

✍️ रमन इफेक्टचे महत्त्वाचे पैलू -

• प्रकाशाचे विकिरण (Scattering) - जेव्हा एकरंगी प्रकाश (Monochromatic Light) धूळविरहित पारदर्शक माध्यमातून जातो, तेव्हा प्रकाशकण रेणूंवर आदळून सर्व दिशांना विखुरले जातात.

• विखुरलेल्या प्रकाशाचा मोठा भाग मूळ प्रकाशकिरणांसारखाच असतो.

• अतिशय लहान भागाची तरंगलांबी व ऊर्जा मूळ प्रकाशापेक्षा कमी किंवा जास्त होते. या बदलाला 'इलास्टिक स्कॅटरिंग' (Inelastic Scattering of Light) म्हणजेच रमन इफेक्ट म्हणतात.

• उपयोग - या प्रक्रियेमुळे पदार्थाची कोणतीही तोडफोड न करता, आतील अणू-रेणूंची रचना समजणे शक्य होते.

• याचा उपयोग औषध निर्माणशास्त्र (Pharmacy), रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्रामध्ये मोठ्या प्रमाणावर होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS)

• IACS ची स्थापना - 1876 (स्थापनेला 150 वर्षे पूर्ण)

• संस्थेचे मुख्य संस्थापक - डॉ. महेंद्रलाल सरकार (कोलकता)

• वैशिष्ट्ये - आशिया खंडातील पहिली संशोधन संस्था

• ऐतिहासिक शोध - जगप्रसिद्ध 'रमन इफेक्ट' चा शोध याच IACS संस्थेच्या प्रयोगशाळेत काम करताना लावला

Important Affairs

01-06-2026

चालू घडामोडी | 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' (NFHS-6) ची आकडेवारी जाहीर

National Family Health Survey (NFHS)-6

📚 Subject : GS - रिपोर्ट

उत्तर : 2.0

📰 बातमी काय ?

🏛️ 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' अंमलबजावणी आणि व्याप्ती -

• सर्वेक्षण वर्ष 2023-24 दरम्यान घेण्यात आले.

'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6' सर्वेक्षणातील प्रमुख निष्कर्ष -

🤰 माता आणि बाल आरोग्य (Maternal and Child Healthcare) -

👶 बाल लसीकरण आणि बाल पोषण (Child Immunization & Nutrition)

➔ स्टंटिंग (Stunting - वयाच्या मानाने कमी उंची) : 35.5% वरून कमी होऊन 29.3% वर आले.

➔ अंडरवेट (Underweight - वयाच्या मानाने कमी वजन) : 32.1% वरून 31.8% इतके किंचित कमी झाले.

👩 महिला सक्षमीकरण आणि आरोग्य संरक्षण (Women Empowerment & Health Protection)

3) एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate) - भारताचा एकूण प्रजनन दर 2.0 वर स्थिर आहे.

✍️ संकल्पना : एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate) म्हणजे काय ?

🧐 लोकसंख्या स्थिरता दर (Replacement Level Fertility) म्हणजे काय ?

✍️ निष्कर्ष आणि आव्हाने (Conclusion & Way Forward)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-6'

• NFHS-6 सर्वेक्षणाचा कालावधी ➔ वर्ष 2023-24

• सर्वेक्षण करणारी नोडल संस्था ➔ IIPS, मुंबई

• भारताचा एकूण प्रजनन दर (TFR) ➔ 2.0 (स्थिर)

• बालकांमधील स्टंटिंगचे सुधारलेले प्रमाण ➔ 29.3%. (कमी झाले)

• शहरी भागातील सिझेरियन (C-section) दर ➔ 40% (WHO मर्यादेपेक्षा जास्त)

• इंटरनेट वापरणाऱ्या महिलांचे प्रमाण ➔ 64.3% (जवळपास दुप्पट वाढले)

• आरोग्य विमा कवच लाभलेली कुटुंबे ➔ 60.2% (वाढले)