What is Anti-Dumping Duty ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात परदेशी देशांमधून होणाऱ्या अन्यायी व स्वस्त आयातीपासून देशांतर्गत उद्योगांचे संरक्षण करण्यासाठी लावली जाणारी 'अँटी-डम्पिंग ड्युटी' (ADD) खालीलपैकी कोणत्या कायद्यांतर्गत लागू केली जाते ?

1. विदेशी परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा (FEMA), 1999

2. भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा (RBI Act), 1934

3. कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट (Customs Tariff Act), 1975

4. वस्तू आणि सेवा कर कायदा (GST Act), 2017

उत्तर : कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट (Customs Tariff Act), 1975

📰 बातमी काय ?

• अँटी-डम्पिंग शुल्क (Anti-Dumping Duty) हा सध्या भारतातील मोठे रासायनिक उत्पादक आणि लघु व मध्यम उद्योग (MSMEs) यांच्यातील वादाचा मुख्य मुद्दा बनला आहे. 

• मोठे उद्योग स्वस्त आयातीपासून संरक्षणाची मागणी करत आहेत, तर MSME उद्योगांना यामुळे वाढत्या कच्च्या मालाच्या किमतीचा सामना करावा लागत आहे.

🧐 डम्पिंग (Dumping) म्हणजे काय ?

• जेव्हा एखादी परदेशी कंपनी त्यांच्या देशांतर्गत बाजारभावापेक्षा किंवा उत्पादन खर्चापेक्षा (Cost of Production) खूप कमी किमतीत दुसऱ्या देशात माल निर्यात करते, तेव्हा त्याला अर्थशास्त्रात 'डम्पिंग' म्हणतात. 

• चीनसारखे देश बऱ्याचदा भारतीय बाजारपेठ काबीज करण्यासाठी असे करतात.

🧐 'अँटी-डम्पिंग शुल्क' (Anti-Dumping Duty) म्हणजे काय ? 

अशा अन्यायी आणि अवाजवी स्वस्त आयातीपासून (Cheap Imports) आपल्या देशांतर्गत उद्योगांचे रक्षण करण्यासाठी जे अतिरिक्त आयात शुल्क लावले जाते, त्याला 'अँटी-डम्पिंग शुल्क' म्हणतात.

🏛️ भारतातील कायदेशीर आणि संस्थात्मक रचना : 

1) कायदा - भारतामध्ये अँटी-डम्पिंग शुल्क हे सीमाशुल्क दर कायदा, 1975 (Customs Tariff Act, 1975) अंतर्गत लावले जाते.

2) तपास संस्था (DGTR) - केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करणारे Directorate General of Trade Remedies (DGTR) हे आधी या प्रकरणांची सविस्तर चौकशी करतात. त्यांच्या शिफारशीनंतरच सरकार हे शुल्क लागू करते.

3) जागतिक नियम - जागतिक व्यापार संघटना (WTO - World Trade Organization) आपल्या 'अग्रीमेंट ऑन अँटी-डम्पिंग' (Agreement on Anti-Dumping) अंतर्गत सदस्य देशांना असे शुल्क लावण्याची अधिकृत परवानगी देते.

🧐 रसायनांवर (Chemicals) अँटी-डम्पिंग शुल्क लावण्याची गरज का ?

• निती आयोगाचे (NITI Aayog) निरीक्षणानुसार चीनमधून येणाऱ्या अत्यंत स्वस्त रसायनांमुळे भारतातील देशांतर्गत रासायनिक उत्पादनाचा पाया कमकुवत झाला आहे.

• प्रचंड व्यापार तूट (Trade Deficit) - भारताने 75 अब्ज डॉलर्स ($75 Billion) किमतीच्या रसायनांची आयात केली, तर केवळ 44 अब्ज डॉलर्स ($44 Billion) किमतीची निर्यात केली.

• यामुळे रासायनिक क्षेत्रात भारताची व्यापार तूट जवळपास 31 अब्ज डॉलर्स ($31 Billion) वर पोहोचली आहे.

• आत्मनिर्भरता - या शुल्काचा मुख्य उद्देश अन्न, औषधे आणि इतर क्षेत्रांसाठी लागणाऱ्या रासायनिक मूल्य साखळीत भारताला स्वयंपूर्ण (Self-Reliant) बनवणे हा आहे.

✍️ अँटी-डम्पिंग शुल्क लावल्याचा फायदा आणि तोटा :

1) अँटी-डम्पिंग शुल्क लावल्यामुळे देशांतर्गत बाजारात दोन वेगवेगळ्या उद्योगांमध्ये वाद सुरू झाला आहे.

• "अँटी-डम्पिंग शुल्क" या धोरणामुळे देशातील मोजक्या मोठ्या रासायनिक उत्पादक कंपन्यांना संरक्षण मिळते, मात्र लाखो छोटे डाऊनस्ट्रीम उद्योग आर्थिक संकटात येतात.

2) कच्च्या मालाच्या किमतीत वाढ (Higher Input Costs) - या शुल्कामुळे रसायनांच्या किमती वाढतात, ही रसायने पुढील प्रक्रियेतील (Downstream Industries) उद्योगांसाठी कच्चा माल असतात.

3) MSME उद्योगांवर अन्याय - कापड (Textiles), प्लास्टिक, पादत्राणे (Footwear) आणि ऑटो घटकांचे उत्पादन करणारे भारतातील छोटे व मध्यम उद्योग (MSMEs) महागड्या कच्च्या मालामुळे जागतिक स्पर्धेत मागे पडत आहेत.

4) निर्यात घटते - उत्पादन खर्च वाढल्यामुळे भारतीय कंपन्यांनी तयार केलेला माल परदेशी बाजारपेठेत महाग होतो, ज्यामुळे भारताची निर्यात घटू शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• अँटी-डम्पिंग ड्युटीचा मुख्य उद्देश → देशांतर्गत उद्योगांचे स्वस्त आयातीपासून रक्षण करणे

• भारतातील अंमलबजावणी कायदा → कस्टम्स टॅरिफ ॲक्ट, 1975

• तपास करणारी अधिकृत संस्था → DGTR (वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय)

• सर्वात जास्त प्रभावित होणारे क्षेत्र → वस्त्रोद्योग, प्लास्टिक आणि ऑटो क्षेत्रातील MSMEs

What is Wi-Fi 7 ?

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात नुकत्याच सुरू झालेल्या 'वाय-फाय 7' (Wi-Fi 7) या तंत्रज्ञानाबाबत खालील विधानांचे परीक्षण करा :

अ) या नवीन तंत्रज्ञानाचा कमाल वेग 46 Gbps पर्यंत असू शकतो, जो जुन्या वाय-फाय 6 पेक्षा सुमारे 4.8 पट वेगवान आहे.

ब) हे प्रगत तंत्रज्ञान भारतात वापरण्यासाठी पूर्णपणे प्रतिबंधित (Banned) असून, केवळ संरक्षण क्षेत्रासाठीच मर्यादित ठेवण्यात आले आहे.

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत ?

1. फक्त अ
2. फक्त ब
3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर
4. अ आणि ब दोन्ही चूक

उत्तर : फक्त अ

📰 बातमी काय ? 

• टीपी-लिंक कंपनीने भारतात 'एंटरप्राइझ अ‍ॅक्सेस पॉइंट्स' (Enterprise Access Points) पासून वाय-फाय 7 उपकरणांची निर्मिती सुरू केली आहे.

• यामुळे भारतामध्ये अधिक वेगवान आणि प्रगत वायरलेस नेटवर्कच्या पायाभूत सुविधांचा विस्तार होणार आहे.

🛜 'वाय-फाय 7' म्हणजे काय ? 

(What is Wi-Fi 7?)

• तांत्रिक नाव - वाय-फाय 7 चे अधिकृत तांत्रिक नाव IEEE 802.11be Extremely High Throughput (EHT) असे आहे.

• नवीन पिढी - हे वायरलेस नेटवर्किंग तंत्रज्ञानाची (Wireless Networking Technology) सर्वात आधुनिक आणि नवीन पिढी आहे.

🧐 Wi-Fi 6 पेक्षा वेगळे का ?: 

• जुने 'वाय-फाय 6' तंत्रज्ञान प्रामुख्याने एकाच वेळी अनेक उपकरणांना (Devices) जोडण्यावर केंद्रित होते.

• याउलट, 'वाय-फाय 7' हे अति-वेग (Higher Speed), अत्यंत कमी विलंबता (Ultra-low Latency), कमी गर्दी (Reduced Congestion) आणि अतिशय विश्वासार्ह कनेक्टिव्हिटी देण्यासाठी डिझाइन करण्यात आले आहे.

✍️ Wi-Fi 7 ची प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features) :

1) अफाट गती (Maximum Speed)- याचा कमाल सैद्धांतिक वेग तब्बल 46 Gbps पर्यंत असू शकतो.

• हा वेग जुन्या वाय-फाय 6 च्या तुलनेत जवळपास 4.8 पटीने जास्त आहे.

2) अति-कमी विलंबता (Ultra-low Latency) - वाय-फाय 6 च्या तुलनेत यामध्ये 4 पटीने कमी विलंबता (Latency) असेल.

• यामुळे रियल-टाइम कम्युनिकेशन, व्हिडिओ कॉलिंग आणि ऑनलाइन गेमिंगचा अनुभव खूप सुधारणार आहे.

3) भारतीय स्पेक्ट्रमचा वापर - ही प्रणाली भारताच्या परवानाधारक 5925–6425 MHz स्पेक्ट्रमचा वापर करते, ज्यामुळे नेटवर्कमध्ये कमी गर्दी आणि अधिक स्पष्ट कनेक्टिव्हिटी मिळते.

4) बॅटरीची बचत (Power Efficiency) - यात प्रगत 'टार्गेट वेक टाईम' (TWT - Target Wake Time) तंत्रज्ञान वापरले गेले आहे, जे जोडलेल्या उपकरणांची वीज कार्यक्षमता सुधारते आणि मोबाईल/लॅपटॉपची बॅटरी लाईफ वाढवते.

🤝 उपयोग (Applications) : 

• मनोरंजन व क्लाउड - 4K आणि 8K व्हिडिओ स्ट्रीमिंग, ऑगमेंटेड रिॲलिटी (AR), व्हर्च्युअल रिॲलिटी (VR) आणि प्रगत क्लाउड कम्प्युटिंगला (Cloud Computing) याद्वारे गती मिळेल.

• स्मार्ट सिस्टीम्स - इंडस्ट्रियल आयओटी (Industrial IoT), स्मार्ट फॅक्टरीज आणि स्मार्ट होम्स व्यवस्थापन सहज होईल.

• सार्वजनिक ठिकाणी उपयुक्त - गर्दीच्या सार्वजनिक ठिकाणी जसे की, रुग्णालये, विमानतळ, रेल्वे स्थानके, हॉटेल्स, मोठी कॉर्पोरेट कार्यालये आणि शैक्षणिक कॅम्पसमध्ये हाय-डेन्सिटी नेटवर्क हाताळण्यासाठी हे अत्यंत उपयुक्त ठरेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Wi-Fi 7

• भारतात वाय-फाय 7 चे उत्पादन सुरू करणारी कंपनी →  टीपी-लिंक (TP-Link)

• वाय-फाय 7 चे अधिकृत तांत्रिक नाव →  IEEE 802.11be (EHT)

• वेग (Speed) → 46 Gbps (वाय-फाय 6 पेक्षा 4.8 पट अधिक)

• भारतात वापरला जाणारा स्पेक्ट्रम → 5925–6425 MHz

150-year Celebrations of Indian Association for the Cultivation of Science (IACS)

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच स्थापनेची 150 वर्षे पूर्ण केलेली 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) ही आशियातील पहिली संशोधन संस्था 1876 मध्ये खालीलपैकी कोणी स्थापन केली होती ?

1. डॉ. महेंद्रलाल सरकार
2. सर सी. व्ही. रामन
3. जगदीश चंद्र बोस
4. मेघनाद सहा

उत्तर : डॉ. महेंद्रलाल सरकार (Dr. Mahendralal Sircar)

📰 बातमी काय ?

• कोलकाता येथील 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) या भारताच्या अत्यंत प्रतिष्ठित संशोधन संस्थेने आपल्या स्थापनेची 150 वर्षे (1876 to 2026) यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आहेत.

✍️ दोन नवीन प्रगत उपक्रम :

याचे औचित्य साधून सरकारने IACS मध्ये खालील दोन महत्त्वाच्या सुविधा देशासाठी सुरू केल्या आहेत.

1) PECVD प्रणाली (Plasma Enhanced Chemical Vapor Deposition) - ही संपूर्णपणे स्वदेशी बनावटीची तांत्रिक प्रणाली आहे.

• याचा वापर भारताचा पहिला 'अमॉर्फस सिलिकॉन सोलर सेल' (Amorphous Silicon Solar Cell) तयार करण्यासाठी (Fabrication) केला जाईल.

2) रेटीना केंद्र (RETINA - Research Entrepreneurship for Translation, Innovation and NAvigation) - हे एक असे केंद्र आहे जे प्रयोगशाळेतील मूलभूत संशोधनाला थेट नवीन स्टार्ट-अप्स, उद्योग आणि सामाजिक उपयोगांशी (Societal Applications) जोडण्याचे काम करेल.

🏛️ 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS) संस्थेचा गौरवशाली इतिहास -

1) स्थापना - या संस्थेची स्थापना 29 July 1876 रोजी झाली.

2) संस्थापक - डॉ. महेंद्रलाल सरकार (Dr. Mahendralal Sircar) यांनी या संस्थेची स्थापना केली आणि तेच या संस्थेचे पहिले मानद सचिव (First Honorary Secretary) होते.

3) आशिया खंडातील पहिली - आधुनिक विज्ञानाचा प्रसार आणि मूळ संशोधनाला चालना देण्यासाठी भारतीयांनी स्वतः स्थापन केलेली ही आशिया खंडातील पहिली संशोधन संस्था मानली जाते.

4) पहिले विश्वस्त मंडळ (First Trustee Board) - पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर आणि केशवचंद्र सेन हे या संस्थेच्या पहिल्या विश्वस्त मंडळाचे प्रमुख सदस्य होते.

5) IACS या संस्थेशी जोडलेले महान भारतीय शास्त्रज्ञ - 

IACS या संस्थेला भारतामधील अनेक दिग्गज शास्त्रज्ञांचा ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे, ज्यांनी येथे आपले संशोधन पूर्ण केले.

• जगदीश चंद्र बोस (Jagadish Chandra Bose)

• मेघनाद सहा (Meghnad Saha)

• सत्येंद्रनाथ बोस (S.N. Bose)

• सर सी. व्ही. रमन (Sir C.V. Raman)

🧐 विज्ञान संकल्पना - 'रमन इफेक्ट' (The Raman Effect):

• ऐतिहासिक शोध - सर सी. व्ही. रमन यांनी त्यांच्या जगप्रसिद्ध 'रमन इफेक्ट' (Raman Effect) चा शोध याच IACS संस्थेच्या प्रयोगशाळेत काम करताना लावला होता.

• नोबेल पुरस्कार - या क्रांतिकारी शोधासाठी त्यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्रातील (Physics) नोबेल पुरस्कार मिळाला.

विज्ञान क्षेत्रात भारताला मिळालेला हा पहिलाच नोबेल पुरस्कार होता.

🧐 रमन इफेक्ट म्हणजे काय ?

• रमन इफेक्ट' (Raman Effect) म्हणजे प्रकाशाच्या तरंगलांबीमध्ये (Wavelength) आणि ऊर्जेमध्ये होणारा बदल. 

• जेव्हा एखादा एकरंगी प्रकाश (Monochromatic Light) (उदा. लेझर) कोणत्याही पारदर्शक पदार्थातून जातो, तेव्हा प्रकाशकण आणि पदार्थातील रेणू यांच्यातील परस्परसंवादांमुळे विखुरलेल्या प्रकाशाची तरंगलांबी मूळ प्रकाशापेक्षा बदललेली असते.

✍️ रमन इफेक्टचे महत्त्वाचे पैलू - 

• प्रकाशाचे विकिरण (Scattering) - जेव्हा एकरंगी प्रकाश (Monochromatic Light) धूळविरहित पारदर्शक माध्यमातून जातो, तेव्हा प्रकाशकण रेणूंवर आदळून सर्व दिशांना विखुरले जातात.

• विखुरलेल्या प्रकाशाचा मोठा भाग मूळ प्रकाशकिरणांसारखाच असतो. 

• अतिशय लहान भागाची तरंगलांबी व ऊर्जा मूळ प्रकाशापेक्षा कमी किंवा जास्त होते. या बदलाला 'इलास्टिक स्कॅटरिंग' (Inelastic Scattering of Light) म्हणजेच रमन इफेक्ट म्हणतात.

• उपयोग - या प्रक्रियेमुळे पदार्थाची कोणतीही तोडफोड न करता, आतील अणू-रेणूंची रचना समजणे शक्य होते. 

• याचा उपयोग औषध निर्माणशास्त्र (Pharmacy), रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्रामध्ये मोठ्या प्रमाणावर होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स' (IACS)

• IACS ची स्थापना - 1876 (स्थापनेला 150 वर्षे पूर्ण)

• संस्थेचे मुख्य संस्थापक - डॉ. महेंद्रलाल सरकार (कोलकता)

• वैशिष्ट्ये - आशिया खंडातील पहिली संशोधन संस्था

• ऐतिहासिक शोध - जगप्रसिद्ध 'रमन इफेक्ट' चा शोध याच IACS संस्थेच्या प्रयोगशाळेत काम करताना लावला

Quad Foreign Ministers’ Meeting 2026

📚 Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'क्वाड' (QUAD) या प्रभावशाली आंतरराष्ट्रीय गटामध्ये भारत, अमेरिका आणि जपान व्यतिरिक्त खालीलपैकी कोणत्या चौथ्या देशाचा समावेश होतो ?

1. ऑस्ट्रेलिया
2. ब्रिटन
3. फ्रान्स
4. दक्षिण कोरिया

उत्तर : ऑस्ट्रेलिया

📰 बातमी काय ? 

नवी दिल्ली येथे भारत, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया आणि जपान या चार देशांच्या परराष्ट्र मंत्र्यांची 11वी क्वाड परराष्ट्र मंत्री बैठक (11th Quad Foreign Ministers' Meeting) यशस्वीरीत्या पार पडली आहे.

🤝 क्वाड 2026 बैठकीतील सर्वात महत्त्वाचे निर्णय व हायलाइट्स : 

1) IPMSC उपक्रमाची सुरुवात (Indo-Pacific Maritime Surveillance Collaboration):

• क्वाड भागीदारांनी पहिल्यांदाच IPMSC या नवीन सागरी देखरेख सहकार्य उपक्रमाची घोषणा केली.

• उद्देश -  इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रात सागरी क्षेत्राची जागरूकता (Maritime Domain Awareness) वाढवणे.

• याचा सुरुवातीचा भर संयुक्त पाळत ठेवणे, तज्ज्ञांची देवाणघेवाण आणि सराव याद्वारे हिंद महासागर क्षेत्रावर (Indian Ocean Region) असेल.

2) IPMDA चा विस्तार आणि COP आराखडा : 

• आधीपासून सुरू असलेल्या 'इंडो-पॅसिफिक पार्टनरशिप फॉर मॅरीटाईम डोमेन अवेअरनेस' (IPMDA) उपक्रमाचा विस्तार करण्यात आला.

• रिअल-टाइम सागरी माहिती सामायिक करण्यासाठी एक सर्वसमावेशक 'कॉमन ऑपरेटिंग पिक्चर' (COP - Common Operating Picture) विकसित करण्याची योजना जाहीर करण्यात आली.

3) दहशतवादविरोधी सहकार्य (Counter-Terrorism):

• जून 2026 मध्ये ऑस्ट्रेलिया एक विशेष 'क्वाद काउंटर-टेररिझम टेबलटॉप सराव' (Quad Counterterrorism Tabletop Exercise) आयोजित करणार आहे.

• याचा मुख्य भर राज्य-पुरस्कृत दहशतवाद (State-sponsored terrorism) आणि अत्याधुनिक अनमॅन्ड एरियल व्हेइकल्स (Drones) व नवीन तंत्रज्ञानाचा होणारा गैरवापर रोखण्यावर असेल.

4) महत्त्वपूर्ण खनिजे आणि ऊर्जा सुरक्षा (Critical Minerals & Energy):

• Quad Critical Minerals Initiative Framework चे अनावरण करण्यात आले.

• याद्वारे महत्त्वपूर्ण खनिजांच्या खाणकाम, प्रक्रिया आणि पुनर्वापरासाठी (Recycling) पुरवठा साखळी मजबूत केली जाईल.

• इंडो-पॅसिफिक ऊर्जा सुरक्षेसाठी धोरण, तंत्रज्ञान आणि आपत्कालीन सराव यावर एकत्रित काम केले जाईल.

5) पायाभूत सुविधा आणि कृषी क्षेत्रासाठी 'AI' चा वापर:

• क्वाड देश भविष्यात फिजी (Fiji) सरकारच्या सहकार्याने तेथील बंदर पायाभूत सुविधांचा (Port Infrastructure) विकास करणार आहेत.

6) AI-ENGAGE उपक्रम: 

• या अंतर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), रोबोटिक्स आणि सेन्सिंग तंत्रज्ञानाचा वापर करून शेतीचे उत्पादन वाढवणे, कीड व्यवस्थापन आणि अन्न सुरक्षा सुधारण्यासाठी 6 आंतरराष्ट्रीय संशोधन प्रकल्पांना 6 दशलक्ष डॉलर्स (USD 6 million) पेक्षा जास्त निधी मंजूर करण्यात आला आहे.

7) भारताचे यजमानपद : 

• बेकायदेशीर सागरी कारवायांना आळा घालण्यासाठी आणि परस्पर समन्वय वाढवण्यासाठी भारत पुढील 'क्वाड-एट-सी शिप ऑब्झर्वर मिशन' (Quad-at-Sea Ship Observer Mission) चे यजमानपद भूषवणार आहे.

🧐 क्वाड (Quad) म्हणजे नेमकं काय ?

• क्वाड चा फूल फॅार्म 'क्वॉड्रिलॅटरल सिक्युरिटी डायलॉग' (Quadrilateral Security Dialogue) असा आहे.

• क्वाड हे 4 देशांचा समावेश असलेला एक धोरणात्मक मंच आहे.

• क्वाड मध्ये भारत, संयुक्त अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया या चार देशांचा समावेश आहे.

• 2007 मध्ये, तत्कालीन जपानचे पंतप्रधान शिंजो आबे यांनी या युतीला क्वाड संघटना असे नाव दिले. 

• उद्दिष्ट्ये : क्वाड चे प्राथमिक उद्दिष्टांमध्ये सागरी सुरक्षा, हवामान बदलाच्या जोखमींना तोंड देणे, प्रदेशात गुंतवणुकीसाठी परिसंस्था (इकोसिस्टम) तयार करणे आणि तांत्रिक नवकल्पनांना चालना देणे यांचा समावेश आहे.

परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : क्वाड परराष्ट्र मंत्र्यांची बैठक 2026

• क्वाड सदस्य देश - भारत, संयुक्त अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया

• 11व्या क्वाड परराष्ट्र मंत्री बैठकीचे ठिकाण ➔ नवी दिल्ली (2026)

• नवीन सागरी सुरक्षा उपक्रम ➔ इंडो-पॅसिफिक मॅरिटाईम सर्व्हिलन्स कोलॅबोरेशन (IPMSC)

• दहशतवादविरोधी सराव यजमान देश (जून 2026) ➔ ऑस्ट्रेलिया

• पायाभूत सुविधा विकासासाठी निवडलेला देश ➔ फिजी (Fiji) सरकार

• क्वाडच्या स्थापनेची संकल्पना (2007) ➔ माजी जपानी पंतप्रधान शिंझो आबे

स्वातंत्र्यवीर सावरकर पुण्यतिथी

Swatantryaveer Vinayak Damodar Savarkar 

भारत मातेचे थोर सुपुत्र, भारतीय स्वातंत्र्याच्या प्राप्तीसाठी सशस्त्र क्रांतीचा पुरस्कार करणारे थोर देशभक्त, साहित्यिक आणि समाजसुधारक स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, क्रांतीकारक, समाजसुधारक



सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म कोठे झाला ?

(सरळसेवा भरती, नाशिक ग्रामीण पोलीस चालक भरती 2023)

1. मुंबई
2. पुणे
3. सातारा
4. नाशिक

उत्तर : नाशिक

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म कोठे झाला ?

(सरळसेवा भरती, नाशिक ग्रामीण पोलीस चालक भरती 2023)

• स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म 28 मे 1883 ला नाशिक जवळच्या भगूर येथे झाला.

• सावरकरांचे शिक्षण भगूर, नासिक, पुणे आणि मुंबई येथे एल्एल्.बी.(L.L.B) पर्यंत झाले. 

• पुढे ‘बॅरिस्टर’ ही पदवी त्यांनी लंडनला जाऊन घेतली.

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकरांनी कोण कोणत्या संस्था स्थापन केल्या ? 

• त्यांनी 1899 मध्ये लहान वयातच 'राष्ट्रभक्त समूह' ही गुप्त संघटना स्थापन केली.

• 1 जानेवारी 1900 रोजी मित्रमेळा ही संघटना स्थापन केली.

• 1904 रोजी मित्रमेळा या संघटनेचे रूपांतर अभिनव भारत संघटने मध्ये करण्यात आले. 

• 1906 मध्ये बॅरिस्टर होण्यासाठी ते लंडनला गेले.

• लंडनमध्ये स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी 'फ्री इंडिया सोसायटी' स्थापन केली. 

• फ्री इंडिया सोसायटी' च्या माध्यमातून लंडनमध्ये शिकायला येणाऱ्या वेगवेगळ्या देशातील विद्यार्थ्यांमार्फत भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न जगासमोर मांडणं, तिथल्या भारतीयांना क्रांतिकार्यासाठी प्रवृत्त केले.

• स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे 20व्या शतकातील भारताचे पहिले लष्करी धोरणात्मक व्यवहार तज्ञ होते, ज्यांनी देशाला एक मजबूत संरक्षण आणि राजनैतिक सिद्धांत दिला.

खटला आणि शिक्षा : 

• 1909 मध्ये मोर्ले-मिंटो सुधारणांविरुद्ध सशस्त्र बंडाचा कट रचल्याच्या आरोपाखाली स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना अटक करण्यात आली. 

• 1910 मध्ये इंडिया हाऊस या क्रांतिकारी गटाशी संबंध असल्याबद्दल त्यांना अटक झाली.

• अनंत कान्हेरे ह्यांनी नाशिकचा जिल्हाधिकारी जॅक्सन ह्याला गोळ्या घालून ठार केले यासाठीचे पिस्तुले सावरकरांनी धाडली होती. असा आरोप स्वातंत्र्यवीर सावरकरांवर लावला गेला.  

• या खटल्यांनंतर, स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना दोषी ठरवण्यात आले आणि त्यांना 50 वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावण्यात आली, ज्याला काळ्या पाण्याची शिक्षा असेही म्हणतात.

• " पन्नास वर्षे ब्रिटिश राज्य तोवर टिकेल तर ना " हे उद्गार यावेळी स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी काढले. (ठाणे पोलीस 2021)

• 1911 मध्ये त्यांना अंदमान आणि निकोबार बेटे येथील सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले.

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकरांचे सामाजिक कार्य : 

(MPSC, PSI 2014) 

• अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी त्यांनी सहभोजन, सहपूजन, हळदीकुंकू समारंभ साजरे केले. 

• अस्पृश्यांच्या मुलांना शाळेत प्रवेश मिळवून दिला, त्यांना इतर मुलांच्या बरोबरीनं बसता येऊ लागलं. 

• अस्पृश्यांसाठी त्यांनी गादीचे कारखाने, वाजंत्री (बॅंड) पथकं, उपाहारगृह सुरु केली. 

• अनेक आंतरजातीय विवाह लावले. 

• धर्मांतर केलेले हिंदूंना परत हिंदू धर्मात घेण्यासाठी शुद्धीकरण चळवळ राबवली. 

• सावरकरभक्त भागोजीशेठ कीर यांनी रत्नागिरीत बांधलेल्या पतितपावन मंदीरात अस्पृश्यांना नुसता मंदीर प्रवेशच नाही तर गाभाऱ्यात जाऊन पूजा करण्याचा मान मिळाला.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे हिंदू महासभेचे अध्यक्ष कोणत्या वर्षी होते ? 

स्वातंत्र्यवीर सावरकर 1937 ते 1943 पर्यंत हिंदू महासभेचे अध्यक्ष होते. 

मृत्यू :

26 फेब्रुवारी 1966 या दिवशी स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर नावाचा धगधगता अंगार शांत झाला.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनी लिहिलेल्या साहित्यांपैकी काही प्रमुख साहित्य : 

• सागरा प्राण तळमळला (कविता)

• हे हिन्दु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा 

• जयोस्तुते

• माझी जन्मठेप (आत्मचरित्र)

• भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने (ग्रंथ) 

• 1857 चे स्वातंत्र्यसमर (The Indian War of Independence, 1857)

• हिंदुत्व : हिंदू कोण ? (Hindutva: Who Is a Hindu?) 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : स्वातंत्र्यवीर सावरकर

👤 जन्म → 28 मे 1883, भगूर (नाशिक)

📜 संघटना → अभिनव भारत (मित्रमेळा), फ्री इंडिया सोसायटी

⚖️ शिक्षा (1911) → काळ्या पाण्याची शिक्षा , अंदमान आणि निकोबार बेटे येथील सेल्युलर जेल

🏛️ पद → हिंदू महासभा अध्यक्ष (1937–1943)

📚 साहित्य → 1857 चे स्वातंत्र्यसमर, माझी जन्मठेप, हिंदुत्व

✍️ कविता → सागरा प्राण तळमळला, हे हिन्दु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा , जयोस्तुते

• मृत्यू → 26 फेब्रुवारी 1966

New Evergreen Tree Species Discovered

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच शास्त्रज्ञांनी शोधलेली 'हंबोल्टिया नायरियाना' (Humboldtia nairiana) ही नवीन सदाहरित वृक्षाची प्रजाती खालीलपैकी कोणत्या राज्यात आढळली आहे ?

1. महाराष्ट्र
2. गोवा
3. कर्नाटक
4. केरळ

उत्तर : केरळ

📰 बातमी काय ? 

• संशोधकांनी केरळच्या दक्षिण पश्चिम घाटातील 'शेंदुर्णी वन्यजीव अभयारण्यात' (Shendurney Wildlife Sanctuary) एका नवीन सदाहरित (Evergreen) वृक्षप्रजातीचा शोध लावला आहे. 

🧐 शोध कोणी लावला ?

• हा शोध 'जवाहरलाल नेहरू ट्रॉपिकल बोटॅनिक गार्डन अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट' (Jawaharlal Nehru Tropical Botanic Garden and Research Institute) या संस्थेच्या शास्त्रज्ञांनी लावला आहे.

🌳 'हंबोल्टिया नायरियाना' बद्दल माहिती :

या नवीन प्रजातीला 'हम्बोटिया नायरिएना' (Humboldtia Nairiana) असे नाव देण्यात आले आहे.

1) प्रकार - हा मध्यम आकाराचा एक सदाहरित वृक्ष (Evergreen Tree) आहे.

2) शास्त्रीय वर्गीकरण - हा वृक्ष 'हंबोल्टिया' (Humboldtia) वंशातील (Genus) असून, तो 'फॅबेसी' (Fabaceae) या वनस्पती कुटुंबाशी (Family) संबंधित आहे.

3) उंची - हा वृक्ष साधारणपणे 5 ते 8 मीटर उंचीपर्यंत वाढतो.

4) शारीरिक वैशिष्ट्ये - या वृक्षाची साल फिकट तपकिरी रंगाची असून त्यावर गाठी (Warty bark) असतात.

याला लांब देठाची मोठी फुले आणि लंबगोलाकार फळे (Elliptic-oblong fruits) येतात.

5) स्थानिक प्रजाती (Endemism) - ही प्रजाती केवळ आणि केवळ केरळ राज्यापुरतीच मर्यादित (Strictly Endemic to Kerala)असून, सध्यातरी ती फक्त अगस्त्यमला बायोस्फीअर रिझर्व्हमध्ये सुमारे 300 मीटर उंचीवर आढळते.

6) संवर्धनाची चिंता (Conservation Concern) - या वृक्षाची वन्य लोकसंख्या अत्यंत नाजूक स्थितीत आहे. 

याचा अधिवास अवघ्या 2 चौ. किमी पेक्षा कमी क्षेत्रात पसरलेला असून, सध्या जंगलात याचे 10 पेक्षाही कमी पूर्ण वाढ झालेले वृक्ष जिवंत आहेत.

🌳🌴🐘 शेंदुर्णी वन्यजीव अभयारण्य कोठे आहे ?

• शेंदुर्णी वन्यजीव अभयारण्य हे केरळ राज्यात असून ते त्याच्या समृद्ध उष्णकटिबंधीय सदाहरित जैवविविधतेसाठी ओळखले जाते.

हा भाग अगस्त्यमला बायोस्फीअर रिझर्व्हचा मुख्य भाग आहे.

• अगस्त्यमला बायोस्फीअर रिझर्व्ह (Agasthyamala Biosphere Reserve) हे दक्षिण पश्चिम घाटात केरळ आणि तामिळनाडू या दोन राज्यांच्या सीमाभागात पसरलेले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :  नवीन सदाहरित (Evergreen) वृक्षप्रजाती

• नवीन शोधलेली वृक्षप्रजाती → हम्बोटिया नायरिएना (Humboldtia nairiana)

• शोध लागलेले मुख्य ठिकाण → शेंदुर्णी वन्यजीव अभयारण्य (केरळ)

• प्रजातीची सद्यस्थिती → अतिशय नाजूक, जंगलात 10 पेक्षा कमी वृक्ष शिल्लक

• वृक्षाचे वनस्पतीशास्त्र कुळ → फॅबेसी (Fabaceae family)

• शोध लावणारी संस्था → 'जवाहरलाल नेहरू ट्रॉपिकल बोटॅनिक गार्डन अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट'

Four-Dimensional Grid’ Border Security Model

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्रीय गृह मंत्रालयाने अलिकडेच प्रस्तावित केलेल्या 'फोर-डायमेंशनल ग्रिड' (4D Grid) या सुरक्षा आराखड्याचा (Framework) मुख्य उद्देश खालीलपैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. सागरी मार्गावरील चाचेगिरी आणि आंतरराष्ट्रीय मानवी तस्करी रोखणे.
2. राष्ट्रीय महामार्गांवर अपघात रोखण्यासाठी प्रगत सायबर यंत्रणा उभारणे.
3. सीमेवरील घुसखोरी, अमली पदार्थांची तस्करी आणि शत्रूच्या ड्रोन नेटवर्कचा नायनाट करणे.
4. आपत्ती व्यवस्थापनाच्या काळात हवामानाचा अचूक अंदाज वर्तवणे.

उत्तर : सीमेवरील घुसखोरी, अमली पदार्थांची तस्करी आणि शत्रूच्या ड्रोन नेटवर्कचा नायनाट करणे.

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्री यांनी राजस्थानमधील भारत-पाकिस्तान सीमेवरील 'सांचू बॉर्डर आउटपोस्ट' (Sanchu Border Outpost, Rajasthan) या ठिकाणी भेट दिली.

• घोषणा - या भेटीदरम्यान त्यांनी भारताच्या सीमा रक्षणासाठी एक अत्यंत नाविन्यपूर्ण आणि प्रगत अशा 'फोर-डायमेंशनल ग्रिड' (Four-Dimensional Grid) सीमा सुरक्षा मॉडेलचा प्रस्ताव मांडला आहे.

🧐 फोर-डायमेंशनल ग्रिड' सीमा सुरक्षा म्हणजे नेमकं काय ?

• स्वरूप - फोर-डायमेंशनल ग्रिड' सीमा सुरक्षा हा भारताच्या आंतरराष्ट्रीय सीमांवर एक अत्यंत समन्वयी आणि बहुस्तरीय संरक्षण यंत्रणा (Multi-layered Defense Mechanism) तयार करण्यासाठी प्रस्तावित केलेला एकात्मिक सुरक्षा आराखडा आहे.

🏛️ 'फोर-डायमेंशनल ग्रिड' चे चार मुख्य स्तंभ (The 4 Core Pillars) :

हे मॉडेल खालील 4 वेगवेगळ्या घटकांच्या एकत्रित ताकदीचा वापर करून एक मजबूत सुरक्षा कवच तयार करते - 

• स्तंभ 1 (लष्करी दल) - सीमा सुरक्षा दल (BSF) आणि भारतीय लष्कर (Indian Army)

• स्तंभ 2 (प्रशासन) - स्थानिक जिल्हा आणि नागरी प्रशासन (Local Civil Administration) 

• स्तंभ 3 (तंत्रज्ञान) - सायबर देखरेख आणि गुप्तचर यंत्रणा (Cyber Surveillance Units)

• स्तंभ 4 (लोकसहभाग) - सीमेवर राहणारे जागरूक भारतीय नागरिक (Vigilant Border Residents)

✍️ 'फोर-डायमेंशनल ग्रिड' सुरक्षा प्रणालीची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features):

1) एकात्मिक सुरक्षा समन्वय - BSF, भारतीय लष्कर (Indian Army), जिल्हा प्रशासन आणि सायबर विभागाला एकाच सामायिक कार्यप्रणालीखाली (Common Operational Framework) आणले जाईल.

2) ड्रोन आणि तस्करांचा बंदोबस्त -  सीमेवरील तळागाळातील अमली पदार्थ (Narcotics), बेकायदेशीर शस्त्रास्त्रांची तस्करी आणि शत्रूच्या हेरगिरी ड्रोनचे नेटवर्क पूर्णपणे उद्ध्वस्त करण्यावर यात विशेष भर आहे.

3) प्रगत सायबर तंत्रज्ञान - सीमेवर 24 तास देखरेख ठेवण्यासाठी सायबर मॉनिटरिंग, अत्याधुनिक ड्रोन ट्रॅकिंग आणि थेट माहिती सामायिक करणारी दळणवळण यंत्रणा (Real-time Intelligence Sharing) एकत्रित केली जाईल.

4) 'व्हायब्रंट व्हिलेजेस प्रोग्राम' शी सांगड (Vibrant Villages Programme) -

या मॉडेल अंतर्गत सीमेवरील गावांमध्ये रस्ते, वीज, टेलिकॉम कनेक्टिव्हिटी आणि उपजीविकेच्या साधनांचा विकास केला जाईल. 

फायदा: सीमाभागाचा विकास झाल्यामुळे तेथील नागरिक स्थलांतर करणार नाहीत, ज्यामुळे देशाच्या सुरक्षेमध्ये स्थानिक लोकांचा सहभाग आणि देशाभिमान अधिक मजबूत होईल.

 🎯 धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance):

• नागरी-लष्करी भागीदारी - नागरी प्रशासन, लष्कर आणि स्थानिक समुदाय यांच्यातील त्रिवेणी करारामुळे भारताची सीमा सुरक्षा सज्जता अनेक पटींनी वाढेल.

• राष्ट्रीय सुरक्षा मजबूत - पायाभूत सुविधांचा विकास आणि प्रगत तांत्रिक पाळत ठेवणारी यंत्रणा एकत्र आल्यामुळे भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा कवच अधिक अभेद्य बनेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• प्रस्तावित नवीन मॉडेलचे नाव → फोर-डायमेंशनल ग्रिड (4D Grid) मॉडेल

• घोषणा झालेले ठिकाण → सांचू बॉर्डर आउटपोस्ट, राजस्थान (भारत-पाकिस्तान सीमा)

• समन्वयाचे मुख्य घटक → BSF, Indian Army, स्थानिक प्रशासन, सायबर विंग आणि नागरिक

• तांत्रिक भर → सायबर मॉनिटरिंग, ड्रोन ट्रॅकिंग आणि रिअल-टाइम इंटेलिजन्स शेअरिंग

• संबंधित शासकीय योजना → व्हायब्रंट व्हिलेज प्रोग्राम

• मुख्य धोरणात्मक हेतू → नागरी-लष्करी-समुदाय सहकार्यातून राष्ट्रीय सुरक्षा मजबूत करणे

"How is Lightning Generated? The Science of How It Forms"

📚 Subject : GS - भूगोल - हवामान, आपत्ती व्यवस्थापन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात वीज कोसळण्याच्या (Lightning) आपत्तीचे अचूक 'रिअल-टाइम' अ‍ॅलर्ट देण्यासाठी IITM पुणे या संस्थेने खालीलपैकी कोणते मोबाईल अ‍ॅप्लिकेशन विकसित केले आहे ?

1. मेघदूत
2. वज्रपात
3. मौसम
4. दामिनी

उत्तर : दामिनी (Damini)

📰 बातमी काय ?

• भारतात नैसर्गिक कारणांमुळे होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी एकट्या विजेमुळे किमान 50 % मृत्यू होतात. 

• हे प्रमाण चक्रीवादळ (Cyclones) आणि पूर (Floods) यांच्यापेक्षा खूप जास्त आहे.

🗂️ NCRB चा 50 वर्षांचा अहवाल - 

1) 'नॅशनल क्राईम रेकॉर्ड्स ब्युरो' (NCRB) च्या अहवालानुसार, भारतात 1975 ते 2024 या 50 वर्षांच्या कालावधीत विजेमुळे एकूण 1,02,263 नागरिकांचा मृत्यू झाला आहे.

2) चिंताजनक बाब म्हणजे, यापैकी निम्म्याहून अधिक मृत्यू हे गेल्या 20 वर्षांत (2005 ते 2024 दरम्यान) झाले आहेत.

3) सर्वाधिक प्रभावित 5 राज्ये (60% मृत्यू) -

वर्ष 2024 च्या आकडेवारीनुसार, देशातील एकूण मृत्यूंपैकी जवळपास 60% मृत्यू फक्त - मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, बिहार, ओडिशा, आणि छत्तीसगड या 5 राज्यांमध्ये झाले आहेत.

🌩️⛈️ वीज कशी तयार होते ? 

• वीज ही ढग, हवा किंवा जमीन यांच्या दरम्यान वातावरणात निर्माण होणारा एक प्रचंड मोठा विद्युत ठिणगीचा (Giant Spark of Electricity) प्रकार आहे.

• विद्युत प्रभार (Electrical Charge) - वादळी ढगांमध्ये (Thunderclouds) लाखो व्होल्टचा विद्युत प्रभार आणि वेगवेगळ्या प्रकारची ध्रुवीयता - धन आणि ऋण प्रभार (Positive & Negative Polarity) असते.

• हवेचे कार्य -  सुरुवातीच्या काळात, हवा ही ढगांमधील धन (+) आणि ऋण (-) प्रभारांमध्ये, तसेच ढग आणि जमिनीच्या दरम्यान एक विद्युत 'विसंवाहक' (Insulator - वीज प्रवाहाचा अडथळा) म्हणून काम करते.

• वीज कोसळण्याची प्रक्रिया - जेव्हा विरुद्ध प्रभार (Opposite Charges) खूप जास्त प्रमाणात वाढतात, तेव्हा हवेची ही रोखण्याची क्षमता (Insulating Capacity) संपुष्टात येते आणि हवेतून विजेचा वेगाने विसर्ग होतो, ज्याला आपण 'वीज कोसळणे' म्हणतो.

⚡️विजेचे दोन मुख्य प्रकार :

1) इंट्रा-क्लाउड वीज (Intra-Cloud Lightning) - वादळाच्या ढगामध्येच अंतर्गत भागात धन व ऋण प्रभारांमध्ये चमकणारी वीज.

2) क्लाउड-टू-ग्राउंड वीज (Cloud-to-Ground Lightning) - ढगांमधील प्रभार आणि जमिनीवरील विरुद्ध प्रभार यांच्यात होणारा विसर्ग (हा प्रकार मानवी जीवनासाठी सर्वात घातक असतो).

🇮🇳 भारतात वीज निर्मितीचा अनुकूल काळ -

• मोसमी पाऊस सुरू होण्यापूर्वीच्या काळात (Pre-Monsoon Season) तीव्र वादळे आणि वीज निर्मितीसाठी वातावरणात अत्यंत अनुकूल परिस्थिती असते.

⛳️ अंदाज, तंत्रज्ञान आणि जनजागृती (Forecasts & Awareness) : 

• हवामान अंदाज - भारतीय हवामान विभाग (IMD - India Meteorological Department) सध्या वादळांचे आगाऊ अंदाज जारी करतो.

• दामिनी ॲप (Damini App) - 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेट्रोलॉजी' (IITM) द्वारे विकसित केलेल्या 'दामिनी' मोबाईल ॲपद्वारे विजेचा अचूक रिअल-टाइम (Real-time) अलर्ट दिला जातो.

• प्रादेशिक उपलब्धता - हे ॲप देशातील 23 प्रादेशिक भाषांमध्ये सुरक्षेच्या मार्गदर्शक सूचना आणि खबरदारीचे उपाय पुरवते, जेणेकरून तळागाळातील लोकांपर्यंत ही माहिती सहज पोहोचेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भारतातील सर्वात घातक नैसर्गिक आपत्ती → वीज कोसळणे (Lightning)

• नैसर्गिक मृत्यूंमधील विजेचा वाटा (2016 पासून) → किमान 50% मृत्यू.

• सर्वाधिक प्रभावित 5 राज्ये (60% मृत्यू) → मध्य प्रदेश, बिहार, उत्तर प्रदेश, ओडिशा, छत्तीसगड.

• वीज कोसळण्याचा अनुकूल काळ → मान्सूनपूर्व काळ

• रिअल-टाईम अलर्ट देणारे ॲप व संस्था → दामिनी ॲप (IITM द्वारे विकसित)