Four-Dimensional Grid’ Border Security Model

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्रीय गृह मंत्रालयाने अलिकडेच प्रस्तावित केलेल्या 'फोर-डायमेंशनल ग्रिड' (4D Grid) या सुरक्षा आराखड्याचा (Framework) मुख्य उद्देश खालीलपैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. सागरी मार्गावरील चाचेगिरी आणि आंतरराष्ट्रीय मानवी तस्करी रोखणे.
2. राष्ट्रीय महामार्गांवर अपघात रोखण्यासाठी प्रगत सायबर यंत्रणा उभारणे.
3. सीमेवरील घुसखोरी, अमली पदार्थांची तस्करी आणि शत्रूच्या ड्रोन नेटवर्कचा नायनाट करणे.
4. आपत्ती व्यवस्थापनाच्या काळात हवामानाचा अचूक अंदाज वर्तवणे.

उत्तर : सीमेवरील घुसखोरी, अमली पदार्थांची तस्करी आणि शत्रूच्या ड्रोन नेटवर्कचा नायनाट करणे.

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्री यांनी राजस्थानमधील भारत-पाकिस्तान सीमेवरील 'सांचू बॉर्डर आउटपोस्ट' (Sanchu Border Outpost, Rajasthan) या ठिकाणी भेट दिली.

• घोषणा - या भेटीदरम्यान त्यांनी भारताच्या सीमा रक्षणासाठी एक अत्यंत नाविन्यपूर्ण आणि प्रगत अशा 'फोर-डायमेंशनल ग्रिड' (Four-Dimensional Grid) सीमा सुरक्षा मॉडेलचा प्रस्ताव मांडला आहे.

🧐 फोर-डायमेंशनल ग्रिड' सीमा सुरक्षा म्हणजे नेमकं काय ?

• स्वरूप - फोर-डायमेंशनल ग्रिड' सीमा सुरक्षा हा भारताच्या आंतरराष्ट्रीय सीमांवर एक अत्यंत समन्वयी आणि बहुस्तरीय संरक्षण यंत्रणा (Multi-layered Defense Mechanism) तयार करण्यासाठी प्रस्तावित केलेला एकात्मिक सुरक्षा आराखडा आहे.

🏛️ 'फोर-डायमेंशनल ग्रिड' चे चार मुख्य स्तंभ (The 4 Core Pillars) :

हे मॉडेल खालील 4 वेगवेगळ्या घटकांच्या एकत्रित ताकदीचा वापर करून एक मजबूत सुरक्षा कवच तयार करते - 

• स्तंभ 1 (लष्करी दल) - सीमा सुरक्षा दल (BSF) आणि भारतीय लष्कर (Indian Army)

• स्तंभ 2 (प्रशासन) - स्थानिक जिल्हा आणि नागरी प्रशासन (Local Civil Administration) 

• स्तंभ 3 (तंत्रज्ञान) - सायबर देखरेख आणि गुप्तचर यंत्रणा (Cyber Surveillance Units)

• स्तंभ 4 (लोकसहभाग) - सीमेवर राहणारे जागरूक भारतीय नागरिक (Vigilant Border Residents)

✍️ 'फोर-डायमेंशनल ग्रिड' सुरक्षा प्रणालीची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features):

1) एकात्मिक सुरक्षा समन्वय - BSF, भारतीय लष्कर (Indian Army), जिल्हा प्रशासन आणि सायबर विभागाला एकाच सामायिक कार्यप्रणालीखाली (Common Operational Framework) आणले जाईल.

2) ड्रोन आणि तस्करांचा बंदोबस्त -  सीमेवरील तळागाळातील अमली पदार्थ (Narcotics), बेकायदेशीर शस्त्रास्त्रांची तस्करी आणि शत्रूच्या हेरगिरी ड्रोनचे नेटवर्क पूर्णपणे उद्ध्वस्त करण्यावर यात विशेष भर आहे.

3) प्रगत सायबर तंत्रज्ञान - सीमेवर 24 तास देखरेख ठेवण्यासाठी सायबर मॉनिटरिंग, अत्याधुनिक ड्रोन ट्रॅकिंग आणि थेट माहिती सामायिक करणारी दळणवळण यंत्रणा (Real-time Intelligence Sharing) एकत्रित केली जाईल.

4) 'व्हायब्रंट व्हिलेजेस प्रोग्राम' शी सांगड (Vibrant Villages Programme) -

या मॉडेल अंतर्गत सीमेवरील गावांमध्ये रस्ते, वीज, टेलिकॉम कनेक्टिव्हिटी आणि उपजीविकेच्या साधनांचा विकास केला जाईल. 

फायदा: सीमाभागाचा विकास झाल्यामुळे तेथील नागरिक स्थलांतर करणार नाहीत, ज्यामुळे देशाच्या सुरक्षेमध्ये स्थानिक लोकांचा सहभाग आणि देशाभिमान अधिक मजबूत होईल.

 🎯 धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance):

• नागरी-लष्करी भागीदारी - नागरी प्रशासन, लष्कर आणि स्थानिक समुदाय यांच्यातील त्रिवेणी करारामुळे भारताची सीमा सुरक्षा सज्जता अनेक पटींनी वाढेल.

• राष्ट्रीय सुरक्षा मजबूत - पायाभूत सुविधांचा विकास आणि प्रगत तांत्रिक पाळत ठेवणारी यंत्रणा एकत्र आल्यामुळे भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा कवच अधिक अभेद्य बनेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• प्रस्तावित नवीन मॉडेलचे नाव → फोर-डायमेंशनल ग्रिड (4D Grid) मॉडेल

• घोषणा झालेले ठिकाण → सांचू बॉर्डर आउटपोस्ट, राजस्थान (भारत-पाकिस्तान सीमा)

• समन्वयाचे मुख्य घटक → BSF, Indian Army, स्थानिक प्रशासन, सायबर विंग आणि नागरिक

• तांत्रिक भर → सायबर मॉनिटरिंग, ड्रोन ट्रॅकिंग आणि रिअल-टाइम इंटेलिजन्स शेअरिंग

• संबंधित शासकीय योजना → व्हायब्रंट व्हिलेज प्रोग्राम

• मुख्य धोरणात्मक हेतू → नागरी-लष्करी-समुदाय सहकार्यातून राष्ट्रीय सुरक्षा मजबूत करणे

"How is Lightning Generated? The Science of How It Forms"

📚 Subject : GS - भूगोल - हवामान, आपत्ती व्यवस्थापन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात वीज कोसळण्याच्या (Lightning) आपत्तीचे अचूक 'रिअल-टाइम' अ‍ॅलर्ट देण्यासाठी IITM पुणे या संस्थेने खालीलपैकी कोणते मोबाईल अ‍ॅप्लिकेशन विकसित केले आहे ?

1. मेघदूत
2. वज्रपात
3. मौसम
4. दामिनी

उत्तर : दामिनी (Damini)

📰 बातमी काय ?

• भारतात नैसर्गिक कारणांमुळे होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी एकट्या विजेमुळे किमान 50 % मृत्यू होतात. 

• हे प्रमाण चक्रीवादळ (Cyclones) आणि पूर (Floods) यांच्यापेक्षा खूप जास्त आहे.

🗂️ NCRB चा 50 वर्षांचा अहवाल - 

1) 'नॅशनल क्राईम रेकॉर्ड्स ब्युरो' (NCRB) च्या अहवालानुसार, भारतात 1975 ते 2024 या 50 वर्षांच्या कालावधीत विजेमुळे एकूण 1,02,263 नागरिकांचा मृत्यू झाला आहे.

2) चिंताजनक बाब म्हणजे, यापैकी निम्म्याहून अधिक मृत्यू हे गेल्या 20 वर्षांत (2005 ते 2024 दरम्यान) झाले आहेत.

3) सर्वाधिक प्रभावित 5 राज्ये (60% मृत्यू) -

वर्ष 2024 च्या आकडेवारीनुसार, देशातील एकूण मृत्यूंपैकी जवळपास 60% मृत्यू फक्त - मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, बिहार, ओडिशा, आणि छत्तीसगड या 5 राज्यांमध्ये झाले आहेत.

🌩️⛈️ वीज कशी तयार होते ? 

• वीज ही ढग, हवा किंवा जमीन यांच्या दरम्यान वातावरणात निर्माण होणारा एक प्रचंड मोठा विद्युत ठिणगीचा (Giant Spark of Electricity) प्रकार आहे.

• विद्युत प्रभार (Electrical Charge) - वादळी ढगांमध्ये (Thunderclouds) लाखो व्होल्टचा विद्युत प्रभार आणि वेगवेगळ्या प्रकारची ध्रुवीयता - धन आणि ऋण प्रभार (Positive & Negative Polarity) असते.

• हवेचे कार्य -  सुरुवातीच्या काळात, हवा ही ढगांमधील धन (+) आणि ऋण (-) प्रभारांमध्ये, तसेच ढग आणि जमिनीच्या दरम्यान एक विद्युत 'विसंवाहक' (Insulator - वीज प्रवाहाचा अडथळा) म्हणून काम करते.

• वीज कोसळण्याची प्रक्रिया - जेव्हा विरुद्ध प्रभार (Opposite Charges) खूप जास्त प्रमाणात वाढतात, तेव्हा हवेची ही रोखण्याची क्षमता (Insulating Capacity) संपुष्टात येते आणि हवेतून विजेचा वेगाने विसर्ग होतो, ज्याला आपण 'वीज कोसळणे' म्हणतो.

⚡️विजेचे दोन मुख्य प्रकार :

1) इंट्रा-क्लाउड वीज (Intra-Cloud Lightning) - वादळाच्या ढगामध्येच अंतर्गत भागात धन व ऋण प्रभारांमध्ये चमकणारी वीज.

2) क्लाउड-टू-ग्राउंड वीज (Cloud-to-Ground Lightning) - ढगांमधील प्रभार आणि जमिनीवरील विरुद्ध प्रभार यांच्यात होणारा विसर्ग (हा प्रकार मानवी जीवनासाठी सर्वात घातक असतो).

🇮🇳 भारतात वीज निर्मितीचा अनुकूल काळ -

• मोसमी पाऊस सुरू होण्यापूर्वीच्या काळात (Pre-Monsoon Season) तीव्र वादळे आणि वीज निर्मितीसाठी वातावरणात अत्यंत अनुकूल परिस्थिती असते.

⛳️ अंदाज, तंत्रज्ञान आणि जनजागृती (Forecasts & Awareness) : 

• हवामान अंदाज - भारतीय हवामान विभाग (IMD - India Meteorological Department) सध्या वादळांचे आगाऊ अंदाज जारी करतो.

• दामिनी ॲप (Damini App) - 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेट्रोलॉजी' (IITM) द्वारे विकसित केलेल्या 'दामिनी' मोबाईल ॲपद्वारे विजेचा अचूक रिअल-टाइम (Real-time) अलर्ट दिला जातो.

• प्रादेशिक उपलब्धता - हे ॲप देशातील 23 प्रादेशिक भाषांमध्ये सुरक्षेच्या मार्गदर्शक सूचना आणि खबरदारीचे उपाय पुरवते, जेणेकरून तळागाळातील लोकांपर्यंत ही माहिती सहज पोहोचेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भारतातील सर्वात घातक नैसर्गिक आपत्ती → वीज कोसळणे (Lightning)

• नैसर्गिक मृत्यूंमधील विजेचा वाटा (2016 पासून) → किमान 50% मृत्यू.

• सर्वाधिक प्रभावित 5 राज्ये (60% मृत्यू) → मध्य प्रदेश, बिहार, उत्तर प्रदेश, ओडिशा, छत्तीसगड.

• वीज कोसळण्याचा अनुकूल काळ → मान्सूनपूर्व काळ

• रिअल-टाईम अलर्ट देणारे ॲप व संस्था → दामिनी ॲप (IITM द्वारे विकसित)

Completely Carbon-free Molecule similar to Ferrocene

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र, शोध

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच 70 वर्षांचे जुने रसायनशास्त्रातील कोडे सोडवत IIT Madras आणि IISc च्या शास्त्रज्ञांनी फेरोसीनसारखा कार्बन-मुक्त रेणू तयार केला. या नवीन रेणूमध्ये मूळ कार्बनच्या रिंगच्या जागी कोणत्या मूलद्रव्याच्या रिंग वापरण्यात आल्या आहेत ?

1. बोरॅान (Boron)
2. नायट्रोजन (Nitrogen)
3. सिलिकॉन (Silicon)
4. फॉस्फरस (Phosphorus)

उत्तर : बोरॅान (Boron)

📰 बातमी काय ?

• भारतीय शास्त्रज्ञांनी रसायनशास्त्र (Chemistry) क्षेत्रातील तब्बल 70 वर्षांहून अधिक काळ प्रलंबित असलेले एक जागतिक वैज्ञानिक कोडे सोडवले आहे.

🤝 शोध कोणी लावला ?

• संशोधक संस्था - हा क्रांतिकारी शोध IIT Madras आणि Indian Institute of Science (IISc) येथील संशोधकांनी संयुक्तपणे लावला आहे.

🧐 शोध काय आहे ?

• त्यांनी पारंपरिक 'फेरोसीन' रेणूसारखी हुबेहूब रचना असणारा, परंतु एकही कार्बन अणू नसलेला एक नवीन 'कार्बन-मुक्त सँडविच रेणू' कृत्रिमरित्या तयार (Synthesize) केला आहे.

रसायनशास्त्र संकल्पना :

🧐 फेरोसीन (Ferrocene) म्हणजे काय ?

1) शोध - फेरोसीन हे एक अत्यंत महत्त्वाचे सेंद्रिय-धातू संकर्षण रसायन (Organometallic Compound) आहे, ज्याचा शोध 1950 च्या दशकात लागला होता

2) सँडविच रचना (Sandwich Structure) - या रेणूची रचना एखाद्या सँडविचसारखी असते.

यात दोन कार्बनच्या चक्रीय रेणूंच्या (Carbon-ring Molecules) अगदी मध्यभागी एक लोहाचा (Iron - Fe) अणूबसवलेला असतो.

3) महत्त्व - फेरोसीन हे रसायनशास्त्रामध्ये त्याच्या अति-स्थिरतेसाठी (High Stability) आणि अनोख्या बंधासाठी (Unusual Bonding) अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.

4) वापर - याचा वापर औषधनिर्मिती, बॅटरीज, प्रगत इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, उत्प्रेरक (कॅटॅलिस्ट) आणि नॅनो-मटेरियल्समध्ये मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.

🇮🇳 नव्या भारतीय शोधाचे स्वरूप - 

(What is the New Discovery ?):

• भारतीय संशोधकांनी मूळ फेरोसीनच्या सँडविच रचनेला धक्का न लावता, त्यातील दोन मुख्य घटक बदलून पूर्णपणे कार्बन-मुक्त रचना (Carbon-free Molecule Structure) सिद्ध केली आहे.

• लोहाच्या जागी 'ऑस्मियम' - या नवीन रेणूच्या अगदी केंद्रस्थानी लोहाच्या (Iron) ऐवजी ऑस्मियम (Osmium) या धातूचा अणू ठेवण्यात आला आहे.

• कार्बन रिंगच्या जागी 'बोरॅान रिंग' - लोहाच्या दोन्ही बाजूंना असणाऱ्या पारंपरिक कार्बनच्या रिंग काढून त्याऐवजी बोरॅान (Boron) या मूलद्रव्याच्या रिंग बसवण्यात आल्या आहेत.

• निष्कर्ष - यामुळे सँडविच रचना तर कायम राहिली, पण ती पूर्णपणे कार्बन-मुक्त (Carbon-free) बनली.

⛳️ या नव्या शोधाचे धोरणात्मक व वैज्ञानिक महत्त्व (Significance):

1) 7 दशकांचे कोडे सुटले -  गेल्या 70 वर्षांपासून जगभरातील शास्त्रज्ञांचा असा समज होता की, अशी स्थिर सँडविच रचना कार्बन रिंगशिवाय अस्तित्वात येऊ शकत नाही. भारतीय शास्त्रज्ञांनी हा समज खोटा ठरवला आहे.

2) मूलभूत विज्ञानाचा विस्तार - यामुळे रासायनिक बंध (Chemical Bonding) आणि रेणूंच्या स्थिरतेबद्दलच्या मानवी ज्ञानाचा विस्तार झाला आहे.

3) भविष्यातील तंत्रज्ञान - या कार्बन-मुक्त सँडविच रेणूमुळे प्रगत साहित्य (Advanced Materials), नॅनो-टेक्नॉलॉजी (Nanotechnology), ऊर्जा साठवणूक आणि इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रात नवीन उत्पादनांचे मार्ग मोकळे झाले आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• फेरोसीनची मूळ रचना → लोहाचा अणू + दोन कार्बन रिंग्ज (सँडविच रचना)

• नवीन रेणूची रचना → ऑस्मियम धातू + दोन बोरॉन रिंग्ज (100% कार्बनमुक्त)

• शोध लावणारी संस्था → IIT मद्रास आणि IISc बेंगळुरू

• उपयोगाचे → नॅनो-टेक्नॉलॉजी , बॅटऱ्या, आणि इलेक्ट्रॉनिक्स

What is a 'Dollar-Rupee Swap Auction'?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) जाहीर केलेल्या 'डॉलर-रुपया स्वॅप ऑक्शन' (Dollar-Rupee Swap Auction) चा मुख्य उद्देश खालीलपैकी कोणता आहे ?

1. बाजारातील पैशांचा पुरवठा कायमस्वरूपी वाढवणे 
2. भारताचा परकीय चलन साठा पूर्णपणे संपवणे
3. बँकिंग प्रणालीतील पैशांची टंचाई दूर करणे आणि रुपयाचा दर स्थिर करणे
4. व्यापारी बँकांना परदेशी चलनामध्ये थेट कर्ज देणे

उत्तर : बँकिंग प्रणालीतील पैशांची टण्यात दूर करणे आणि रुपयाचा दर स्थिर करणे.

📰 बातमी काय ?

• भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) बँकिंग प्रणालीतील पैशांची टंचाई (Liquidity Shortage) दूर करण्यासाठी आणि कमकुवत होणाऱ्या रुपयाला सावरण्यासाठी 5 अब्ज अमेरिकन डॉलर (5 Billion US Dollars) मूल्याच्या डॉलर-रुपया खरेदी/विक्री स्वॅप लिलावाची (Dollar–Rupee Swap Auction) घोषणा केली आहे.

💰'डॉलर-रुपया स्वॅप लिलाव' म्हणजे काय ? 

💰 What is a 'Dollar-Rupee Swap Auction'?

• तरलता व्यवस्थापन (Liquidity Management) - हे रिझर्व्ह बँकेचे एक तांत्रिक साधन आहे, ज्याद्वारे RBI देशातील बँकिंग प्रणालीमध्ये तात्पुरत्या स्वरूपात रुपयांचा पुरवठा वाढवते.

• फायदा - यामुळे बाजारातील एकूण पैशांचा पुरवठा (Money Supply) कायमस्वरूपी न वाढवता, बँकांवर आलेला रोख रकमेचा ताण कमी केला जातो आणि बाजारात कर्ज उपलब्ध होणे सोपे होते.

🤝 'डॉलर-रुपया स्वॅप लिलाव' हा व्यवहार प्रत्यक्ष कसा चालतो ?

• हा संपूर्ण व्यवहार एका साध्या ऑफरप्रमाणे दोन टप्प्यांत पार पडतो.

1) टप्पा 1 (आजची कृती - खरेदी/विक्री):

• या व्यवस्थेअंतर्गत, ज्या व्यापारी बँकांकडे अमेरिकन डॉलर्स (US Dollars) साठवलेले आहेत, त्या आपले डॉलर्स रिझर्व्ह बँकेला (RBI) विकतात.

• त्या बदल्यात RBI, त्या बँकांना तात्काळ भारतीय रुपये (Rupees) देते.

• फायदा - बँकांकडे लोकांना कर्ज देण्यासाठी भरपूर रुपये येतात आणि बाजारातील रुपयांची टंचाई दूर होते.

2) टप्पा 2 (3 वर्षांनंतरची कृती - रिव्हर्स व्यवहार):

• हा व्यवहार कायमचा नसून तात्पुरता असतो. RBI आणि बँका आजच एका कराराद्वारे निश्चित करतात की, बरोबर 3 वर्षांनंतर हा व्यवहार उलट केला जाईल.

• म्हणजेच, 3 वर्षांनंतर बँका ते रुपये RBI ला परत करतील आणि RBI कडे ठेवलेले आपले मूळ डॉलर्स पुन्हा खरेदी (Repurchase) करून स्वतःकडे घेऊन जातील.

• लिलाव पद्धत - हा लिलाव 'मल्टिपल-प्राइस सिस्टीम' (Multiple-price system) नुसार चालतो, जिथे यशस्वी बोली लावणाऱ्या बँकांना त्यांनी स्वतः ठरवलेला प्रीमियम (दर) RBI ला द्यावा लागतो.

🏛️ RBI असा स्वॅप लिलाव का करते ? 

🏛️ Why does RBI conduct Swaps ?

1) रुपयाचे मूल्य वाचवणे - डॉलरच्या वाढत्या मागणीमुळे रुपयाची होणारी घसरण रोखणे आणि परकीय चलन बाजारात स्थिरता आणणे.

2) बँकांना कर्ज देण्यास सक्षम करणे - बँकांकडे पुरेसा पैसा उपलब्ध करून देणे, जेणेकरून देशातील उद्योग, व्यवसाय आणि नागरिकांना कर्ज पुरवठा (Bank Lending) सुरळीतपणे चालू राहील.

3) मुख्य परकीय चलन साठ्याचे रक्षण - RBI च्या स्वतःच्या मुख्य परकीय चलन साठ्यात (Foreign Exchange Reserves) मोठी घट न करता बाजारातील आर्थिक स्थिती उत्तम राखणे यामुळे शक्य होते.

PM-AJAY Portal and AJAY Mobile App

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच चर्चेत आलेले 'PM-AJAY' पोर्टल खालीलपैकी कोणत्या केंद्रीय मंत्रालयाद्वारे लाँच करण्यात आले आहे ?

1. केंद्रीय ग्रामीण विकास मंत्रालय
2. केंद्रीय शिक्षण मंत्रालय
3. केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय
4. केंद्रीय सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय

उत्तर : केंद्रीय सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय

📰 बातमी काय ?

• केंद्र सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाने 'प्रधानमंत्री अनुसूचित जाती अभ्युदय योजना' (PM-AJAY) अंतर्गत संपूर्ण कामांचे डिजिटल सक्षमीकरण करण्यासाठी अधिकृत PM-AJAY पोर्टल आणि AJAY मोबाईल अ‍ॅप लाँच केले आहे.

🧐 पी.एम. अजय योजना काय आहे ?

• PM-AJAY योजना पूर्ण नाव - प्रधानमंत्री अनुसूचित जाती अभ्युदय योजना (Pradhan Mantri Anusuchit Jaati Abhyuday Yojana)

• योजनेचे स्वरूप - ही केंद्र सरकारद्वारे पुरस्कृत (Centrally Sponsored Scheme) असलेली एक अत्यंत महत्त्वाची सामाजिक कल्याण योजना आहे.

• मंत्रालय - पी.एम. अजय योजना ही सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (Ministry of Social Justice and Empowerment) अंतर्गत राबविण्यात येते.

• मुख्य उद्दिष्ट - अनुसूचित जाती (SC Communities) मधील नागरिकांची सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती सुधारणे, रोजगार निर्मिती व कौशल्य विकासाच्या माध्यमातून गरिबी निर्मूलन करणे आणि अनुसूचित जाती लोकसंख्या असलेल्या गावांचा सर्वांगीण विकास करणे.

✍️ PM-AJAY पोर्टल आणि डॅशबोर्डची वैशिष्ट्ये (Portal & Dashboard) :

1) डिजिटल केंद्रीय डेटाबेस - हे पोर्टल संपूर्ण देशातील PM-AJAY योजनेच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवणारा एक मध्यवर्ती डिजिटल डेटाबेस आणि समन्वय मंच (Coordination Platform) म्हणून काम करेल.

2) व्याप्ती - या डॅशबोर्डवर देशभरातील 47,000 पेक्षा जास्त अनुसूचित जाती बहुसंख्या असलेल्या गावांच्या (SC-majority villages) सामाजिक-आर्थिक विकासाची आणि 40 लाखां पेक्षा जास्त लाभार्थ्यांची रिअल-टाइम माहिती नोंदवली जाईल.

हा डॅशबोर्ड राष्ट्रीय, राज्य आणि जिल्हा अशा तिन्ही स्तरांवर उपलब्ध असेल.

🤝 नवीन पोर्टल PM-AJAY या योजनेच्या खालील 3 मुख्य घटकांच्या डिजिटल व्यवस्थापनाचे काम करेल - 

A) आदर्श ग्राम (Adarsh Gram):

• या घटकांतर्गत जुनी कागदावर आधारित गाव नियोजन पद्धती बंद करून थेट डिजिटल 'ग्राम विकास आराखडा' (Village Development Plans) तयार केला जाईल.

• या गावांच्या प्रगतीचे मूल्यमापन 50 सामाजिक-आर्थिक संकेतक (Indicators) आणि 10 विकास क्षेत्रांच्या (Development Domains) आधारे थेट डिजिटल पद्धतीने केले जाईल.

B) कौशल्य आणि रोजगारासाठी साहाय्य अनुदान (Grant-in-Aid for Skilling & Employment):

• हे पोर्टल एक केंद्रीय 'मॅनेजमेंट इन्फॉर्मेशन सिस्टीम' (MIS) म्हणून कार्य करेल.

• याच्या माध्यमातून वित्तीय तरतूद, उपजीविका निधी (Livelihood Funding), लाभार्थ्यांची नोंदणी, कौशल्य प्रशिक्षण आणि रोजगाराच्या प्रगतीचा थेट मागोवा (Track) घेतला जाईल.

C) शैक्षणिक संस्थांमधील वसतिगृहे (Hostels Component):

• पोर्टल आणि अ‍ॅपद्वारे वसतिगृह बांधणी किंवा दुरुस्तीचे प्रस्ताव सादर करणे आणि त्यांच्या प्रगतीचा मागोवा घेणे सोपे होईल.

• विशेष म्हणजे, बांधकामाची खरी प्रगती तपासण्यासाठी 'जिओ-टॅग्ड' (Geo-tagged) आणि 'टाइम-स्टँप्ड' (Time-stamped) फोटो थेट अ‍ॅपवर अपलोड करणे अनिवार्य करण्यात आले आहे, जेणेकरून भ्रष्टाचाराला आळा बसेल.

⛳️✍️ PM-AJAY मोबाईल अ‍ॅपचे महत्त्व : 

• हे अ‍ॅप आधीच्या सर्व पोर्टल्सच्या सेवा थेट मोबाईल वापरकर्त्यांपर्यंत पोहोचवणारे एक युनिफाइड डिजिटल प्लॅटफॉर्म आहे.

• यामुळे क्षेत्रीय पातळीवरील देखरेख (Field-level monitoring), तातडीने अहवाल सादर करणे (Real-time reporting), पारदर्शकता आणि डिजिटल गव्हर्नन्समध्ये मोठी सुधारणा होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• PM-AJAY योजनेचे मुख्य लक्ष्य → अनुसूचित जाती (SC) समुदायाचा सामाजिक-आर्थिक विकास

• PM-AJAY पोर्टल आणि ॲप → प्रशासकीय कामांचे डिजिटल साधन

• PM-AJAY पोर्टल व ॲप लाँच करणारे मंत्रालय → सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय

• PM-AJAY पोर्टल व ॲप कशासाठी ? - 

ㅤㅤㅤ1. डिजिटल 'ग्राम विकास आराखडा' तयार केला जाईल

ㅤㅤㅤ2. कौशल्य आणि रोजगारासाठी साहाय्य अनुदानाचा थेट मागोवा (Track) घेतला जाईल

ㅤㅤㅤ3. शैक्षणिक संस्थांमधील वसतिगृहांच्या कामाचा जिओ-टॅग्ड फोटोंद्वारे मागोवा (Track) घेतला जाईल

Myopia Pandemic

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) डोळ्यांच्या 'निकटदृष्टिता' (Myopia) या दोषाचे निवारण करण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या प्रकारच्या भिंगाचा (Lens) वापर केला जातो ?

1. बहिर्गोल भिंग (Convex Lens)
2. अंतर्गोल भिंग (Concave Lens)
3. द्विनाभीय भिंग (Bifocal Lens)
4. समतल भिंग (Plain Lens)

उत्तर : अंतर्गोल भिंग (Concave Lens)

📰 बातमी काय ?

• वर्ष 2050 पर्यंत जगातील सुमारे 4.75 billion (4.75 अब्ज) लोक, म्हणजेच जगाच्या एकूण लोकसंख्येच्या जवळपास निम्मी लोकसंख्या 'मायोपिया'ने (निकटदृष्टिता) ग्रस्त असण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.

🇮🇳 भारतातील वाढती चिंता - 

• भारतातील शहरी मुलांमध्ये मायोपियाचे प्रमाण 1999 मध्ये केवळ 4.44% होते, जे 2019 मध्ये वाढून 21.15% झाले आहे.

• जागतिक आरोग्य संघटनेच्या अंदाजानुसार 2050 पर्यंत भारतातील जवळपास 48% शहरी मुले ‘निकटदृष्टिता’ या दोषाने प्रभावित होतील.

👁️ मायोपिया म्हणजे काय ? (What is Myopia)

• 'मायोपिया' याला मराठीत 'निकटदृष्टिता' किंवा 'लघुदृष्टी दोष' असे म्हणतात.

• हा डोळ्यांचा एक असा दोष आहे, ज्यामध्ये व्यक्तीला जवळच्या वस्तू स्पष्ट दिसतात, परंतु दूरच्या वस्तू अंधुक किंवा अस्पष्ट दिसतात.

🧐 तांत्रिक कारण (Scientific Cause) :

• हा दोष डोळ्याचा अक्षीय गोलक जास्त लांब झाल्यामुळे (Excessive Axial Elongation of the Eye) निर्माण होतो.

• निरोगी डोळ्यामध्ये प्रकाशाची किरणे थेट दृष्टिपटलावर (Retina) एकत्र येतात. 

• परंतु, मायोपिया झालेल्या डोळ्यामध्ये अक्षीय लांबी (डोळ्याचा पुढचा व मागचा भाग यांमधील अंतर) जास्त वाढल्यामुळे दूरवरून येणारे प्रकाश किरण दृष्टिपटलाच्या (Retina) थेट वर पडण्याऐवजी त्याच्या अलीकडेच (In Front of the Retina) केंद्रित होतात, यामुळे दूरचे दृश्य अंधुक दिसते.

✍️ भौतिकशास्त्र संदर्भ (Physics Concept) - 

• अंतर्गोल भिंग (Concave Lens) - मायोपिया किंवा निकटदृष्टिता हा दोष दूर करण्यासाठी चष्म्यात किंवा कॉन्टॅक्ट लेन्समध्ये अंतर्गोल भिंगाचा (Concave Lenses) वापर केला जातो.

• कार्यपद्धती - अंतर्गोल भिंग हे अपसारी (Diverging) भिंग असते. ते दूरवरून येणाऱ्या प्रकाश किरणांना थोडे पसरवते, ज्यामुळे प्रकाशाचा फोकस योग्य ठिकाणी म्हणजेच परत थेट दृष्टिपटलावर (Retina) पडतो आणि दृष्टी पूर्ववत स्पष्ट होते.

🧐 'निकटदृष्टिता' दोषामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या आणि धोके (Health Concerns):

A) हाय मायोपिया (High Myopia) - जेव्हा डोळ्याचा अपवर्तन दोष -6 डायोप्टर (-6 dioptres) किंवा त्याहून अधिक वाढतो, तेव्हा त्याला 'हाय मायोपिया' म्हणतात.

यामुळे डोळ्यांची दृष्टी कायमची जाण्याचा किंवा अंधत्व (Blindness) येण्याचा गंभीर धोका असतो.

B) डोळ्यांच्या ऊतींचे नुकसान - डोळ्याचा अक्षीय गोलक जास्त लांब झाल्यामुळे डोळ्यातील महत्त्वाचे पडदे जसे की, दृढपटल (Sclera), रक्तपटल (Choroid) आणि दृष्टिपटल (Retina) ताणले जातात व पातळ होतात.

यामुळे खालील गंभीर आजारांचा धोका वाढतो.

1) Retinal Detachment : दृष्टिपटल आपल्या जागेवरून बाजूला होणे.

2) Glaucoma : काचबिंदू (डोळ्यातील अंतर्गत दाब वाढणे).

3) Early Cataract : वेळेपूर्वी किंवा लवकर मोतीबिंदू होणे.

4) Myopic Macular Degeneration : दृष्टीच्या मुख्य केंद्राचा ऱ्हास होणे.

⛳️ प्रतिबंधात्मक उपाय (Prevention) :

1) मैदानी खेळांना प्राधान्य (Outdoor Time): वैज्ञानिक संशोधनानुसार, मुलांनी घराबाहेर किंवा नैसर्गिक सूर्यप्रकाशात (Outdoor time) जास्त वेळ घालवल्यास मायोपिया वाढण्याचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होतो.

2) नियमित तपासणी : शालेय वयाच्या मुलांची डोळ्यांची नियमित तपासणी (Regular eye exams) करणे लवकर निदानासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'निकटदृष्टिता' (Myopia) 

• मायोपियाचे मराठी नाव → निकटदृष्टिता; जवळचे स्पष्ट दिसते, दूरचे अस्पष्ट दिसते.

• निकटदृष्टिता → जवळचे स्पष्ट दिसते, दूरचे अस्पष्ट दिसते.

• प्रकाश किरण कुठे केंद्रित होतात → दृष्टीपटलाच्या (Retina) समोर.

• दोष निवारणासाठी वापरले जाणारे भिंग → अंतर्वक्र भिंग (Concave Lens).

• हाय मायोपियाची तांत्रिक व्याख्या → चष्म्याचा नंबर -6 डायोप्टर किंवा त्याहून अधिक असणे.

• भारतातील 2050 चा अंदाज → जवळपास 48% शहरी मुलांना मायोपिया होण्याचा धोका.

UN Military Gender Advocate of the Year Award

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मे 2026 मध्ये जाहीर करण्यात आलेला प्रतिष्ठित 'यूएन मिलिटरी जेंडर ॲडव्होकेट ऑफ द इयर' - 2025 (UN Military Gender Advocate of the Year) पुरस्कार खालीलपैकी कोणाला देण्यात आला आहे ?

1. मेजर सुमन गवाणी
2. मेजर राधिका सेन
3. मेजर अभिलाषा बराक
4. कॅप्टन शिवा चौहान

उत्तर : मेजर अभिलाषा बराक

📰 बातमी काय ?

• लेबनॉनमध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतता मोहिमेवर (UN Peacekeeping) कार्यरत असणाऱ्या भारतीय लष्कराच्या मेजर अभिलाषा बराक यांना वर्ष 2025 चा 'युएन मिलिटरी जेंडर अ‍ॅडव्होकेट ऑफ द इयर' पुरस्कार जाहीर झाला आहे.

✍️ पुरस्कार सोहळा - 

• संयुक्त राष्ट्र मुख्यालयात (UN Headquarters) दरवर्षी 29 मे रोजी साजरा होणाऱ्या 'आंतरराष्ट्रीय संयुक्त राष्ट्र शांतता रक्षक दिनाच्या (International Day of UN Peacekeepers) औचित्याने त्यांना हा सन्मान प्रदान केला जाईल.

 🇮🇳 मेजर अभिलाषा बराक आणि त्यांचे योगदान :

• मेजर अभिलाषा बराक या भारतीय लष्कराच्या पहिल्या महिला कॉम्बॅट हेलिकॉप्टर पायलट (First Woman Combat Helicopter Pilot of the Indian Army) देखील आहेत.

• सध्या नियुक्ती - त्या लेबनॉनमधील 'युएन इंटरिम फोर्स इन लेबनॉन' (UNIFIL) अंतर्गत भारतीय बटालियनमध्ये 'फिमेल एंगेजमेंट टीम' (FET - Female Engagement Team) च्या कमांडर म्हणून कार्यरत आहेत.

• पुरस्कार मिळण्याचे कारण - लेबनॉनमधील स्थानिक महिला आणि किशोरवयीन मुलींशी (Adolescent Girls) संवाद साधून त्यांचे सक्षमीकरण करणे, समुदाय संपर्क वाढवणे आणि सोबतच इतर शांतता रक्षकांसाठी 'जेंडर सेन्सिटायझेशन' (लिंग संवेदीकरण) प्रशिक्षण आयोजित करणे या त्यांच्या अतुलनीय कामगिरीसाठी त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आला आहे.

🇮🇳 'युएन मिलिटरी जेंडर अ‍ॅडव्होकेट ऑफ द इयर' पुरस्कार प्राप्त भारतीय - 

• हा प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार पटकावणाऱ्या मेजर अभिलाषा बराक या भारताच्या तिसऱ्या महिला अधिकारी ठरल्या आहेत.

• यापूर्वी हा मान मिळालेले भारतीय खालीलप्रमाणे आहेत :

1) मेजर सुमन गव्हाणी (Major Suman Gawani) - वर्ष 2019 (पहिल्या)

2) मेजर राधिका सेन (Major Radhika Sen) - वर्ष 2023 

3) मेजर अभिलाषा बराक (Major Abhilasha Barak) - वर्ष 2025 साठी

'युएन मिलिटरी जेंडर अ‍ॅडव्होकेट ऑफ द इयर' पुरस्काराबद्दल माहिती 

• ⛳️ स्थापना - या पुरस्काराची स्थापना 2016 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतता मोहीम विभागांतर्गत (Department for Peace Operations) असणाऱ्या 'ऑफिस ऑफ मिलिटरी अफेअर्स' द्वारे करण्यात आली.

• 🎯 उद्देश - शांतता प्रक्रियेच्या उपक्रमांमध्ये महिलांच्या दृष्टिकोनाला (Gender Perspective) प्रोत्साहन देणाऱ्या आणि संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेच्या 'ठराव 1325' (UN Security Council Resolution 1325 - Women, Peace and Security) च्या तत्त्वांचा प्रसार करणाऱ्या लष्करी शांतता रक्षकांना हा पुरस्कार दिला जातो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : यूएन मिलिटरी जेंडर ॲडव्होकेट ऑफ द इयर

• विजेता (2025) → मेजर अभिलाषा बराक

• पुरस्काराचे कारण → लेबनॉनमधील 'UNIFIL' मोहिमेत महिला आणि मुलींसाठी केलेल्या उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल 

• मेजर अभिलाषा बराक → भारतीय लष्कराच्या पहिल्या महिला कॉम्बॅट हेलिकॉप्टर पायलट

• पुरस्कार मिळवणारे इतर भारतीय → मेजर सुमन गवाणी (2019) आणि मेजर राधिका सेन (2023)

Public Accounts Committee

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - संसदीय समिती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकत्याच पुनर्गठित करण्यात आलेल्या संसदेच्या अत्यंत महत्त्वाच्या 'लोकलेखा समिती'च्या (Public Accounts Committee) अध्यक्षपदी खालीलपैकी कोणाची निवड करण्यात आली आहे ?

1. श्री. नितीन गडकरी
2. श्री. मल्लिकार्जुन खरगे
3. श्री. के. सी. वेणुगोपाल 
4. श्री. ओम बिर्ला

उत्तर : श्री. के. सी. वेणुगोपाल (K. C. Venugopal)

📰 बातमी काय ?

• पुनर्गठित केलेल्या लोकलेखा समितीची (PAC) बैठक पार पडली असून, विरोधी पक्षाचे ज्येष्ठ नेते के. सी. वेणुगोपाल (K. C. Venugopal) यांच्याकडे या समितीचे अध्यक्षपद सोपवण्यात आले आहे.

• नियुक्ती संदर्भात - संसदेच्या 'लोकलेखा समिती'च्या (Public Accounts Committee) अध्यक्षपदी काँग्रेसचे खासदार के. सी. वेणुगोपाल (K. C. Venugopal) यांची पुनर्नियुक्ती करण्यात आली आहे. ते एका वर्षासाठी (2026-27) या पदाचा कार्यभार सांभाळतील.

🏛️ लोकलेखा समिती (Public Accounts Committee - PAC)

1) सर्वात जुनी - लोकलेखा समिती ही भारतीय संसदेतील सर्वात जुनी वित्तीय समिती (Financial Committee) मानली जाते.

2) स्थापना - या समितीची स्थापना सर्वप्रथम 1921 मध्ये ब्रिटिश राजवटीत झाली. 

ही स्थापना 1919 च्या मॉन्टेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणा कायद्यानुसार (Montagu-Chelmsford Reforms) करण्यात आली होती.

⛳️ लोकलेखा समितीची रचना आणि सदस्य संख्या - 

• एकूण सदस्य संख्या - लोकलेखा समितीत एकूण 22 सदस्य असतात.

• सभागृहनिहाय विभागणी - 15 लोकसभा सदस्य + 7 राज्यसभा सदस्य

• सदस्यांचा कार्यकाळ - या समितीचा कार्यकाळ 1 वर्षाचा असतो. 

• दरवर्षी संसदेच्या सदस्यांमधून प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीद्वारे हे सदस्य निवडले जातात. (कोणताही मंत्री या समितीचा सदस्य बनू शकत नाही).

🤝 विरोधी पक्षाचा अध्यक्ष (परंपरा) -  

• स्वातंत्र्यापासून सुरुवातीला सत्ताधारी पक्षाचाच सदस्य या समितीचा अध्यक्ष असायचा. परंतु, 1967 पासून संसदेत अशी परंपरा पडली की, लोकलेखा समितीचा अध्यक्ष हा नेहमी विरोधी पक्षाचाच (Opposition Party) असेल.

⚙️ ✍️ लोकलेखा समितीचे मुख्य अधिकार आणि कार्ये (Functions of PAC) :

1) खर्चाची तपासणी - संसदेने मंजूर केलेला सार्वजनिक निधी किंवा जनतेचा पैसा (Public Funds) सरकारने योग्य प्रकारे आणि कायदेशीर नियमांनुसारच खर्च केला आहे की नाही, याची कडक तपासणी करणे हे या समितीचे मुख्य काम आहे.

2) CAG च्या अहवालांची छाननी - भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक म्हणजेच Comptroller and Auditor General of India (CAG) यांनी संसदेला सादर केलेल्या वार्षिक लेखापरीक्षण अहवालांची (Audit Reports) सविस्तर छाननी ही समिती करते. 

• यामुळेच CAG ला लोकलेखा समितीचा 'मित्र, तत्त्वज्ञ आणि मार्गदर्शक' (Friend, Philosopher and Guide) म्हटले जाते.

3) वित्तीय अनियमितेची चौकशी - जर सार्वजनिक वित्तात (Public Finance) काही अनियमितता किंवा भ्रष्टाचार झाला असेल आणि तो सरकारच्या निदर्शनास आणून दिला असेल, तर अशा प्रकरणांचे अद्याप ऑडिट झाले नसले तरीही ही समिती स्वतःहून त्याची चौकशी करू शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Public Accounts Committee (PAC) 

• लोकलेखा समितीचे विद्यमान अध्यक्ष (2026) → श्री. के. सी. वेणुगोपाल

• समितीच्या स्थापनेचे वर्ष व मूळ → 1921 (1919 चा मॉन्टेग्यू-चेम्सफर्ड कायदा)

• एकूण सदस्य संख्या व रचना → 22 सदस्य (15 लोकसभेतून + 7 राज्यसभेतून)

• अध्यक्ष पदाची परंपरा → अध्यक्षपद नेहमी विरोधी पक्षातील सदस्याकडे असते

• मुख्य काम (नियंत्रण) → सरकारला संसदेने दिलेला पैसा त्याच कामासाठी आणि योग्य प्रकारे खर्च झाला आहे की नाही, हे तपासणे