Myopia Pandemic

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) डोळ्यांच्या 'निकटदृष्टिता' (Myopia) या दोषाचे निवारण करण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या प्रकारच्या भिंगाचा (Lens) वापर केला जातो ?

1. बहिर्गोल भिंग (Convex Lens)
2. अंतर्गोल भिंग (Concave Lens)
3. द्विनाभीय भिंग (Bifocal Lens)
4. समतल भिंग (Plain Lens)

उत्तर : अंतर्गोल भिंग (Concave Lens)

📰 बातमी काय ?

• वर्ष 2050 पर्यंत जगातील सुमारे 4.75 billion (4.75 अब्ज) लोक, म्हणजेच जगाच्या एकूण लोकसंख्येच्या जवळपास निम्मी लोकसंख्या 'मायोपिया'ने (निकटदृष्टिता) ग्रस्त असण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.

🇮🇳 भारतातील वाढती चिंता - 

• भारतातील शहरी मुलांमध्ये मायोपियाचे प्रमाण 1999 मध्ये केवळ 4.44% होते, जे 2019 मध्ये वाढून 21.15% झाले आहे.

• जागतिक आरोग्य संघटनेच्या अंदाजानुसार 2050 पर्यंत भारतातील जवळपास 48% शहरी मुले ‘निकटदृष्टिता’ या दोषाने प्रभावित होतील.

👁️ मायोपिया म्हणजे काय ? (What is Myopia)

• 'मायोपिया' याला मराठीत 'निकटदृष्टिता' किंवा 'लघुदृष्टी दोष' असे म्हणतात.

• हा डोळ्यांचा एक असा दोष आहे, ज्यामध्ये व्यक्तीला जवळच्या वस्तू स्पष्ट दिसतात, परंतु दूरच्या वस्तू अंधुक किंवा अस्पष्ट दिसतात.

🧐 तांत्रिक कारण (Scientific Cause) :

• हा दोष डोळ्याचा अक्षीय गोलक जास्त लांब झाल्यामुळे (Excessive Axial Elongation of the Eye) निर्माण होतो.

• निरोगी डोळ्यामध्ये प्रकाशाची किरणे थेट दृष्टिपटलावर (Retina) एकत्र येतात. 

• परंतु, मायोपिया झालेल्या डोळ्यामध्ये अक्षीय लांबी (डोळ्याचा पुढचा व मागचा भाग यांमधील अंतर) जास्त वाढल्यामुळे दूरवरून येणारे प्रकाश किरण दृष्टिपटलाच्या (Retina) थेट वर पडण्याऐवजी त्याच्या अलीकडेच (In Front of the Retina) केंद्रित होतात, यामुळे दूरचे दृश्य अंधुक दिसते.

✍️ भौतिकशास्त्र संदर्भ (Physics Concept) - 

• अंतर्गोल भिंग (Concave Lens) - मायोपिया किंवा निकटदृष्टिता हा दोष दूर करण्यासाठी चष्म्यात किंवा कॉन्टॅक्ट लेन्समध्ये अंतर्गोल भिंगाचा (Concave Lenses) वापर केला जातो.

• कार्यपद्धती - अंतर्गोल भिंग हे अपसारी (Diverging) भिंग असते. ते दूरवरून येणाऱ्या प्रकाश किरणांना थोडे पसरवते, ज्यामुळे प्रकाशाचा फोकस योग्य ठिकाणी म्हणजेच परत थेट दृष्टिपटलावर (Retina) पडतो आणि दृष्टी पूर्ववत स्पष्ट होते.

🧐 'निकटदृष्टिता' दोषामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या आणि धोके (Health Concerns):

A) हाय मायोपिया (High Myopia) - जेव्हा डोळ्याचा अपवर्तन दोष -6 डायोप्टर (-6 dioptres) किंवा त्याहून अधिक वाढतो, तेव्हा त्याला 'हाय मायोपिया' म्हणतात.

यामुळे डोळ्यांची दृष्टी कायमची जाण्याचा किंवा अंधत्व (Blindness) येण्याचा गंभीर धोका असतो.

B) डोळ्यांच्या ऊतींचे नुकसान - डोळ्याचा अक्षीय गोलक जास्त लांब झाल्यामुळे डोळ्यातील महत्त्वाचे पडदे जसे की, दृढपटल (Sclera), रक्तपटल (Choroid) आणि दृष्टिपटल (Retina) ताणले जातात व पातळ होतात.

यामुळे खालील गंभीर आजारांचा धोका वाढतो.

1) Retinal Detachment : दृष्टिपटल आपल्या जागेवरून बाजूला होणे.

2) Glaucoma : काचबिंदू (डोळ्यातील अंतर्गत दाब वाढणे).

3) Early Cataract : वेळेपूर्वी किंवा लवकर मोतीबिंदू होणे.

4) Myopic Macular Degeneration : दृष्टीच्या मुख्य केंद्राचा ऱ्हास होणे.

⛳️ प्रतिबंधात्मक उपाय (Prevention) :

1) मैदानी खेळांना प्राधान्य (Outdoor Time): वैज्ञानिक संशोधनानुसार, मुलांनी घराबाहेर किंवा नैसर्गिक सूर्यप्रकाशात (Outdoor time) जास्त वेळ घालवल्यास मायोपिया वाढण्याचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होतो.

2) नियमित तपासणी : शालेय वयाच्या मुलांची डोळ्यांची नियमित तपासणी (Regular eye exams) करणे लवकर निदानासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'निकटदृष्टिता' (Myopia) 

• मायोपियाचे मराठी नाव → निकटदृष्टिता; जवळचे स्पष्ट दिसते, दूरचे अस्पष्ट दिसते.

• निकटदृष्टिता → जवळचे स्पष्ट दिसते, दूरचे अस्पष्ट दिसते.

• प्रकाश किरण कुठे केंद्रित होतात → दृष्टीपटलाच्या (Retina) समोर.

• दोष निवारणासाठी वापरले जाणारे भिंग → अंतर्वक्र भिंग (Concave Lens).

• हाय मायोपियाची तांत्रिक व्याख्या → चष्म्याचा नंबर -6 डायोप्टर किंवा त्याहून अधिक असणे.

• भारतातील 2050 चा अंदाज → जवळपास 48% शहरी मुलांना मायोपिया होण्याचा धोका.

UN Military Gender Advocate of the Year Award

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मे 2026 मध्ये जाहीर करण्यात आलेला प्रतिष्ठित 'यूएन मिलिटरी जेंडर ॲडव्होकेट ऑफ द इयर' - 2025 (UN Military Gender Advocate of the Year) पुरस्कार खालीलपैकी कोणाला देण्यात आला आहे ?

1. मेजर सुमन गवाणी
2. मेजर राधिका सेन
3. मेजर अभिलाषा बराक
4. कॅप्टन शिवा चौहान

उत्तर : मेजर अभिलाषा बराक

📰 बातमी काय ?

• लेबनॉनमध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतता मोहिमेवर (UN Peacekeeping) कार्यरत असणाऱ्या भारतीय लष्कराच्या मेजर अभिलाषा बराक यांना वर्ष 2025 चा 'युएन मिलिटरी जेंडर अ‍ॅडव्होकेट ऑफ द इयर' पुरस्कार जाहीर झाला आहे.

✍️ पुरस्कार सोहळा - 

• संयुक्त राष्ट्र मुख्यालयात (UN Headquarters) दरवर्षी 29 मे रोजी साजरा होणाऱ्या 'आंतरराष्ट्रीय संयुक्त राष्ट्र शांतता रक्षक दिनाच्या (International Day of UN Peacekeepers) औचित्याने त्यांना हा सन्मान प्रदान केला जाईल.

 🇮🇳 मेजर अभिलाषा बराक आणि त्यांचे योगदान :

• मेजर अभिलाषा बराक या भारतीय लष्कराच्या पहिल्या महिला कॉम्बॅट हेलिकॉप्टर पायलट (First Woman Combat Helicopter Pilot of the Indian Army) देखील आहेत.

• सध्या नियुक्ती - त्या लेबनॉनमधील 'युएन इंटरिम फोर्स इन लेबनॉन' (UNIFIL) अंतर्गत भारतीय बटालियनमध्ये 'फिमेल एंगेजमेंट टीम' (FET - Female Engagement Team) च्या कमांडर म्हणून कार्यरत आहेत.

• पुरस्कार मिळण्याचे कारण - लेबनॉनमधील स्थानिक महिला आणि किशोरवयीन मुलींशी (Adolescent Girls) संवाद साधून त्यांचे सक्षमीकरण करणे, समुदाय संपर्क वाढवणे आणि सोबतच इतर शांतता रक्षकांसाठी 'जेंडर सेन्सिटायझेशन' (लिंग संवेदीकरण) प्रशिक्षण आयोजित करणे या त्यांच्या अतुलनीय कामगिरीसाठी त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आला आहे.

🇮🇳 'युएन मिलिटरी जेंडर अ‍ॅडव्होकेट ऑफ द इयर' पुरस्कार प्राप्त भारतीय - 

• हा प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार पटकावणाऱ्या मेजर अभिलाषा बराक या भारताच्या तिसऱ्या महिला अधिकारी ठरल्या आहेत.

• यापूर्वी हा मान मिळालेले भारतीय खालीलप्रमाणे आहेत :

1) मेजर सुमन गव्हाणी (Major Suman Gawani) - वर्ष 2019 (पहिल्या)

2) मेजर राधिका सेन (Major Radhika Sen) - वर्ष 2023 

3) मेजर अभिलाषा बराक (Major Abhilasha Barak) - वर्ष 2025 साठी

'युएन मिलिटरी जेंडर अ‍ॅडव्होकेट ऑफ द इयर' पुरस्काराबद्दल माहिती 

• ⛳️ स्थापना - या पुरस्काराची स्थापना 2016 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतता मोहीम विभागांतर्गत (Department for Peace Operations) असणाऱ्या 'ऑफिस ऑफ मिलिटरी अफेअर्स' द्वारे करण्यात आली.

• 🎯 उद्देश - शांतता प्रक्रियेच्या उपक्रमांमध्ये महिलांच्या दृष्टिकोनाला (Gender Perspective) प्रोत्साहन देणाऱ्या आणि संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेच्या 'ठराव 1325' (UN Security Council Resolution 1325 - Women, Peace and Security) च्या तत्त्वांचा प्रसार करणाऱ्या लष्करी शांतता रक्षकांना हा पुरस्कार दिला जातो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : यूएन मिलिटरी जेंडर ॲडव्होकेट ऑफ द इयर

• विजेता (2025) → मेजर अभिलाषा बराक

• पुरस्काराचे कारण → लेबनॉनमधील 'UNIFIL' मोहिमेत महिला आणि मुलींसाठी केलेल्या उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल 

• मेजर अभिलाषा बराक → भारतीय लष्कराच्या पहिल्या महिला कॉम्बॅट हेलिकॉप्टर पायलट

• पुरस्कार मिळवणारे इतर भारतीय → मेजर सुमन गवाणी (2019) आणि मेजर राधिका सेन (2023)

Public Accounts Committee

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - संसदीय समिती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकत्याच पुनर्गठित करण्यात आलेल्या संसदेच्या अत्यंत महत्त्वाच्या 'लोकलेखा समिती'च्या (Public Accounts Committee) अध्यक्षपदी खालीलपैकी कोणाची निवड करण्यात आली आहे ?

1. श्री. नितीन गडकरी
2. श्री. मल्लिकार्जुन खरगे
3. श्री. के. सी. वेणुगोपाल 
4. श्री. ओम बिर्ला

उत्तर : श्री. के. सी. वेणुगोपाल (K. C. Venugopal)

📰 बातमी काय ?

• पुनर्गठित केलेल्या लोकलेखा समितीची (PAC) बैठक पार पडली असून, विरोधी पक्षाचे ज्येष्ठ नेते के. सी. वेणुगोपाल (K. C. Venugopal) यांच्याकडे या समितीचे अध्यक्षपद सोपवण्यात आले आहे.

• नियुक्ती संदर्भात - संसदेच्या 'लोकलेखा समिती'च्या (Public Accounts Committee) अध्यक्षपदी काँग्रेसचे खासदार के. सी. वेणुगोपाल (K. C. Venugopal) यांची पुनर्नियुक्ती करण्यात आली आहे. ते एका वर्षासाठी (2026-27) या पदाचा कार्यभार सांभाळतील.

🏛️ लोकलेखा समिती (Public Accounts Committee - PAC)

1) सर्वात जुनी - लोकलेखा समिती ही भारतीय संसदेतील सर्वात जुनी वित्तीय समिती (Financial Committee) मानली जाते.

2) स्थापना - या समितीची स्थापना सर्वप्रथम 1921 मध्ये ब्रिटिश राजवटीत झाली. 

ही स्थापना 1919 च्या मॉन्टेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणा कायद्यानुसार (Montagu-Chelmsford Reforms) करण्यात आली होती.

⛳️ लोकलेखा समितीची रचना आणि सदस्य संख्या - 

• एकूण सदस्य संख्या - लोकलेखा समितीत एकूण 22 सदस्य असतात.

• सभागृहनिहाय विभागणी - 15 लोकसभा सदस्य + 7 राज्यसभा सदस्य

• सदस्यांचा कार्यकाळ - या समितीचा कार्यकाळ 1 वर्षाचा असतो. 

• दरवर्षी संसदेच्या सदस्यांमधून प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीद्वारे हे सदस्य निवडले जातात. (कोणताही मंत्री या समितीचा सदस्य बनू शकत नाही).

🤝 विरोधी पक्षाचा अध्यक्ष (परंपरा) -  

• स्वातंत्र्यापासून सुरुवातीला सत्ताधारी पक्षाचाच सदस्य या समितीचा अध्यक्ष असायचा. परंतु, 1967 पासून संसदेत अशी परंपरा पडली की, लोकलेखा समितीचा अध्यक्ष हा नेहमी विरोधी पक्षाचाच (Opposition Party) असेल.

⚙️ ✍️ लोकलेखा समितीचे मुख्य अधिकार आणि कार्ये (Functions of PAC) :

1) खर्चाची तपासणी - संसदेने मंजूर केलेला सार्वजनिक निधी किंवा जनतेचा पैसा (Public Funds) सरकारने योग्य प्रकारे आणि कायदेशीर नियमांनुसारच खर्च केला आहे की नाही, याची कडक तपासणी करणे हे या समितीचे मुख्य काम आहे.

2) CAG च्या अहवालांची छाननी - भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक म्हणजेच Comptroller and Auditor General of India (CAG) यांनी संसदेला सादर केलेल्या वार्षिक लेखापरीक्षण अहवालांची (Audit Reports) सविस्तर छाननी ही समिती करते. 

• यामुळेच CAG ला लोकलेखा समितीचा 'मित्र, तत्त्वज्ञ आणि मार्गदर्शक' (Friend, Philosopher and Guide) म्हटले जाते.

3) वित्तीय अनियमितेची चौकशी - जर सार्वजनिक वित्तात (Public Finance) काही अनियमितता किंवा भ्रष्टाचार झाला असेल आणि तो सरकारच्या निदर्शनास आणून दिला असेल, तर अशा प्रकरणांचे अद्याप ऑडिट झाले नसले तरीही ही समिती स्वतःहून त्याची चौकशी करू शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Public Accounts Committee (PAC) 

• लोकलेखा समितीचे विद्यमान अध्यक्ष (2026) → श्री. के. सी. वेणुगोपाल

• समितीच्या स्थापनेचे वर्ष व मूळ → 1921 (1919 चा मॉन्टेग्यू-चेम्सफर्ड कायदा)

• एकूण सदस्य संख्या व रचना → 22 सदस्य (15 लोकसभेतून + 7 राज्यसभेतून)

• अध्यक्ष पदाची परंपरा → अध्यक्षपद नेहमी विरोधी पक्षातील सदस्याकडे असते

• मुख्य काम (नियंत्रण) → सरकारला संसदेने दिलेला पैसा त्याच कामासाठी आणि योग्य प्रकारे खर्च झाला आहे की नाही, हे तपासणे

Wetlands in Maharashtra

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच NCSCM या संस्थेने महाराष्ट्रातील एकूण किती पाणथळ जागांचे (Wetlands) दस्तऐवजीकरण आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील पडताळणीचे काम पूर्ण केले आहे ?

1. 12,500
2. 18,910
3. 23,415
4. 45,200

उत्तर : 23,415

📰 बातमी काय ? 

• 'नॅशनल सेंटर फॉर सस्टेनेबल कोस्टल मॅनेजमेंट' (NCSCM) या संस्थेने महाराष्ट्रातील एकूण 23,415 पाणथळ जागांचे (Wetlands) उपग्रहाद्वारे नकाशे तयार करून त्यांची जमिनीवर प्रत्यक्ष जाऊन पडताळणी (Ground-truthing) करण्याचे काम पूर्ण केले आहे.

🤔 महाराष्ट्र राज्यात सर्वाच जास्त पाणथळ जागा असलेले पहिले 3 जिल्हे - 

• Maharashtra Wetland Dashboard च्या ताज्या आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्र राज्यात सर्वाधिक पाणथळ जागा (Wetlands) असलेले पहिले 3 जिल्हे -

1) अहिल्यानगर (अहमदनगर) - 1,596

2) नाशिक - 1,236 

3) चंद्रपूर - 1,231

पर्यावरणीय संकल्पना : 

पाणथळ जागा म्हणजे काय ? 

(What is a Wetland?)

• पाणथळ जागा (Wetland) म्हणजे अशी परिसंस्था (Ecosystem) जिथली जमीन पूर्णपणे किंवा हंगामी (Partially/Seasonally) किंवा कायमस्वरूपी पाण्याने झाकलेली असते.

• पाणी गोड (Fresh water), खारट (Salt water) किंवा मिश्र स्वरूपाचे असू शकते.

🌳🌱🐟 पाणथळ जागेमध्ये काय समाविष्ट होते ?

• नैसर्गिक तलाव, नद्या, भूप्रदेशातील दलदल (Swamps), खाड्या, पूर मैदाने (Floodplains), खारफुटीची वने (Mangroves), प्रवाळ कट्टे (Coral Reefs), तसेच मानवनिर्मित पाण्याचे साठे यांचा यात समावेश होतो.

⛳️ पाणथळ जागांचे वर्गीकरण 3 भागात केले जाते - 

• अंतर्गत किंवा भूभागावरील पाणथळ जागा (Inland Wetlands)

• किनारी भागातील पाणथळ जागा (Coastal Wetlands)

• मानवनिर्मित पाणथळ जागा (Human-made Wetlands)

🇮🇳 भारतातील पाणथळ जागांची सद्यस्थिती : 

🇮🇳 (Wetlands in India - As of 2026):

1) एकूण भूभाग - भारताच्या एकूण जमिनी पैकी सुमारे 4.6% भूभाग हा पाणथळ जागांनी व्यापलेला आहे.

2) रामसर स्थळांचे जाळे (Ramsar Sites) - भारतामधील एकूण 99 पाणथळ जागांना आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या पाणथळ जागांचा म्हणजेच 'रामसर स्थळांचा' (Ramsar Sites) दर्जा मिळाला आहे.

3) जागतिक स्थान - भारत हा आशिया खंडात पहिल्या क्रमांकाचे आणि संपूर्ण जगात 3 ऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे रामसर स्थळांचे जाळे (Network) असणारा देश बनला आहे.

• भारतात अव्वल राज्य - तामिळनाडू हे भारतात सर्वाधिक रामसर स्थळे असणारे राज्य आहे. 

• तामिळनाडूमध्ये एकूण 20 रामसर स्थळे आहेत.

🌍 पाणथळ जागांचे पर्यावरणीय महत्त्व (Importance of Wetlands) :

1) जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट्स (Biodiversity Hotspots) - या जागा पृथ्वीवरील सर्वाधिक जैवविविधता समृद्ध परिसंस्थांपैकी एक आहेत, ज्या वनस्पती आणि प्राण्यांच्या अनेक दुर्मिळ प्रजातींना आश्रय देतात.

2) नैसर्गिक जल शुद्धीकरण (Water Filtration) - या जागा पाण्याचे नैसर्गिक फिल्टर (Natural Filters) म्हणून काम करतात. त्या पाण्यातून प्रदूषक घटक आणि गाळ गाळून पाणी शुद्ध ठेवतात.

3) पूर नियंत्रण (Flood Control) - मुसळधार पाऊस किंवा वादळाच्या वेळी या जागा अतिरिक्त पाणी स्वतःमध्ये शोषून घेतात आणि पूर रोखण्यासाठी नैसर्गिक बफर (Buffers) म्हणून काम करतात.

4) कार्बन सिंक / कार्बन साठवणूक (Carbon Sequestration) - येथील दलदलीच्या भागात सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन खूप संथ गतीने होते.

त्यामुळे या जमिनी वातावरणातील कार्बन हवेतून शोषून जमिनीत साठवून ठेवतात, ज्यामुळे जागतिक तापमानवाढीला आळा बसतो.

5) आर्थिक फायदे - या जागांवर मासेमारी, शेती (उदा. भातशेती आणि कमळाची शेती) आणि पर्यटन (Eco-tourism) यांसारख्या अनेक आर्थिक गोष्टी अवलंबून असतात.

🤔 रामसर करार काय आहे ?

(About Ramsar Convention) :

1) स्वरूप - जगभरातील पाणथळ जागांचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी करण्यात आलेला हा एक आंतरराष्ट्रीय करार आहे.

2) स्थापना - हा करार 2 फेब्रुवारी 1971 रोजी इराणमधील रामसर (Ramsar) या शहरात स्वीकारण्यात आला.

हा करार 1975 पासून अधिकृतपणे अंमलात आला.

3) भारताचा सहभाग - भारत 1982 मध्ये रामसर या आंतरराष्ट्रीय कराराचा अधिकृत सदस्य (Party to the Convention) बनला.

🤔 रामसर दर्जा मिळण्याचे मुख्य निकष (Criteria) कोणते ?

• ती जागा दुर्मिळ, संकटग्रस्त किंवा नष्ट होण्याच्या मार्गावर असलेल्या प्रजातींचे नैसर्गिक घर असावी. 

• त्या जागेवर नियमितपणे कमीत कमी 20,000 किंवा त्यापेक्षा जास्त जलपक्षी (Waterbirds) वास्तव्यास असावेत.

• ती जागा माशांचे पुनरुत्पादन, अंडी घालणे आणि त्यांच्या अन्न पुरवठ्यासाठी महत्त्वाची असावी.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• महाराष्ट्रात पाणथळ जागा → एकूण 23,415 जागा

• महाराष्ट्रात सर्वाधिक पाणथळ असलेले पहिले 2 जिल्हे → 1) अहिल्यानगर 2) नाशिक 3) चंद्रपूर

• भारताचे एकूण पाणथळ क्षेत्र → देशाच्या एकूण जमिनीच्या सुमारे 4.6% भूभाग

• भारतातील एकूण रामसर स्थळे → 99 स्थळे

• सर्वाधिक रामसर स्थळे असलेले राज्य → तमिळनाडू (20 स्थळे)

• भारताचे रामसर जाळे → जगात 3 रा क्रमांक, (आशियात पहिला क्रमांक)

International Booker Prize 2026

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार 2026' जिंकणाऱ्या 'तैवान ट्रॅव्हलॉग' (Taiwan Travelogue) या प्रसिद्ध कादंबरीच्या मूळ लेखिका खालीलपैकी कोण आहेत?

1. यु हुआ (Yu Hua)
2. लिऊ सिक्षिन (Liu Cixin)
3. मो यान (Mo Yan)
4. यांग श्वांग-झी (Yang Shuang-zi)

उत्तर : यांग श्वांग-झी (Yang Shuang-zi)

📰 बातमी काय ?

• वर्ष 2026 चा प्रतिष्ठित 'आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार' 'तैवान ट्रॅव्हलॉग' (Taiwan Travelogue) या कादंबरीला जाहीर झाला आहे. 

• हा पुरस्कार मिळवणारी ही मँडरीन चिनी (Mandarin Chinese) भाषेतून अनुवादित झालेली जगातील पहिलीच कादंबरी ठरली आहे.

🧐 2026 चा आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार कोणी जिंकला ?

1) मूळ लेखिका - 'तैवान ट्रॅव्हलॉग' (Taiwan Travelogue) ही कादंबरी तैवानच्या प्रसिद्ध लेखिका यांग श्वांग-झी (Yang Shuang-zi) यांनी लिहिली आहे.

2) इंग्रजी अनुवादक - या कादंबरीचे इंग्रजीत भाषांतर तैवान-अमेरिकन अनुवादक ‘लिन किंग (Lin King)’ यांनी केले आहे.

3) मुख्य विषय - या कादंबरीमध्ये प्रामुख्याने निषिद्ध प्रेम (Forbidden love), स्वतःची ओळख (Identity) आणि तैवानची अन्न संस्कृती (Food culture) या विषयांचे सखोल वर्णन करण्यात आले आहे.

🤔 ‘आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार’ (International Booker Prize) कोणाला देण्यात येतो ?

• मूळ इंग्रजीव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही भाषेत लिहिलेल्या आणि नंतर इंग्रजीत अनुवादित (Translated) झालेल्या काल्पनिक साहित्याला (कादंबरी किंवा लघुकथा संग्रह) दरवर्षी हा पुरस्कार दिला जातो.

• परंतु या संबंधित पुस्तकाचा इंग्रजी अनुवाद युनायटेड किंगडम (UK) आणि/किंवा आयर्लंडमध्ये प्रकाशित झालेला असणे अनिवार्य आहे.

• अनुवादकाचे महत्त्व - हा पुरस्कार अनुवादकाच्या महत्त्वपूर्ण भूमिकेचा गौरव करतो. 

• पुरस्काराची £50,000 (50 हजार पाउंड) ही रक्कम मूळ लेखक आणि इंग्रजी अनुवादक यांच्यात समान (50:50) विभागून दिली जाते.

🧐 बुकर पुरस्कार आणि आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार यांमधील नेमका फरक काय ?

• Booker Prize : बुकर पुरस्कार हा मूळ इंग्रजीत लिहिलेल्या कादंबरीसाठी दिला जातो.

• International Booker Prize : आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार हा इतर भाषेत लिहिलेल्या आणि इंग्रजीत भाषांतरित कादंबरीसाठी दिला जातो; यात लेखक व अनुवाद करणारा या दोघांनाही आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार दिला जातो.

🇮🇳 मागील विजेता - भारत

2025 चा आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार कोणी जिंकला ?

• "हार्ट लॅम्प" (Heart Lamp) हा आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार (International Booker Prize) जिंकणारा पहिला कन्नड भाषेतील ग्रंथ ठरला असून, भारतीय प्रादेशिक साहित्यासाठी हा एक ऐतिहासिक क्षण मानला जातो.

• लेखिका बानू मुश्ताक (Banu Mushtaq)  लिखित लघुकथा संग्रह “हार्ट लॅम्प” याला 2025 चा आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार मिळाला आहे.

• या पुस्तकाचे इंग्रजी भाषांतर दीपा भास्थी (Deepa Bhasthi)  यांनी केले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :  International Booker Prize 2026

• आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार → इतर भाषेत लिहिलेल्या आणि इंग्रजीत भाषांतरित कादंबरीसाठी दिला जातो.

• विजेता कादंबरी → तैवान ट्रॅव्हलॉग (Taiwan Travelogue)

• मँडरीन (चिनी) भाषेतून हा पुरस्कार मिळवणारी → पहिलीच कादंबरी

• पुस्तकाच्या मूळ लेखिका → यांग श्वांग-झी (Yang Shuang-zi).

• पुस्तकाचे इंग्रजी अनुवादक → लिन किंग (Lin King)

Judges (Inquiry) Act, 1968

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - न्यायमंडळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमांतर्गत सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया स्पष्ट करण्यात आली आहे ?

1. कलम 110 
2. कलम 124
3. कलम 218
4. कलम 360 

उत्तर : कलम 124

📰 बातमी काय ?

• न्यायमूर्ती यशवंत वर्मा यांच्याशी संबंधित प्रकरणाची चौकशी करणाऱ्या वैधानिक समितीने आपला अंतिम तपास अहवाल लोकसभा अध्यक्षांकडे सादर केला आहे.

• हा अहवाल 'Judges (Inquiry) Act, 1968' च्या कायदेशीर तरतुदींनुसार संसदेसमोर सादर करण्यात आला आहे.

A) सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश (Supreme Court Judges) :

✍️ कलम 124(4) - या कलमांतर्गत सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया आणि निकष स्पष्ट करण्यात आले आहेत.

यानुसार, संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी विशेष बहुमताने संमत केलेल्या प्रस्तावाच्या आधारे केवळ राष्ट्रपतीच न्यायाधीशांना पदावरून हटवू शकतात.

✍️ कलम 124(5) - हे कलम संसदेला न्यायाधीशांच्या गैरवर्तणुकीची किंवा असमर्थतेची चौकशी करण्यासाठी आणि दोषारोप सिद्ध करण्यासाठी कायद्याद्वारे प्रक्रिया ठरवण्याचा अधिकार देते.

याच कलमाचा वापर करून संसदेने 'न्यायाधीश चौकशी कायदा, 1968' ( 'Judges (Inquiry) Act, 1968') मंजूर केला आहे.

B) उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश (High Court Judges) :

✍️ कलम 217 - या कलमामध्ये उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या नियुक्तीचे आणि त्यांच्या पदाच्या शर्तींचे नियम आहेत.

✍️ कलम 217(1)(b) - यानुसार, उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया तंतोतंत सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांप्रमाणेच (कलम 124(4) मध्ये दिल्याप्रमाणे) असेल.

म्हणजेच, उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांनाही संसदेच्या प्रस्तावावरून केवळ राष्ट्रपतीच पदावरून हटवू शकतात (संबंधित राज्याचा राज्यपाल किंवा मुख्यमंत्री नाही)

न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याचे मुख्य 2 आधार (Grounds of Removal):

भारतीय राज्यघटनेनुसार, कोणत्याही न्यायाधीशाला (सर्वोच्च किंवा उच्च न्यायालय) केवळ खालील 2 मुख्य कारणांवरूनच पदावरून हटवले जाऊ शकते.

1) सिद्ध झालेली गैरवर्तणूक (Proved Misbehaviour) - न्यायाधीशांचे असे वर्तन किंवा कृती जी न्यायिक नैतिकतेचा (Judicial Ethics) भंग करते, व्यावसायिक गैरवर्तन ठरते किंवा न्यायव्यवस्थेची प्रतिष्ठा मलिन करते.

2) असमर्थता (Incapacity) - शारीरिक किंवा मानसिक असमर्थता, ज्यामुळे न्यायाधीश आपल्या पदाची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या कार्यक्षमतेने पार पाडू शकत नाहीत.

⚖️ न्यायाधीश (चौकशी) कायदा, 1968 मधील प्रक्रिया : 

हा कायदा सर्वोच्च आणि उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या चौकशीची वैधानिक चौकट (Statutory Framework) स्पष्ट करतो.

1) प्रस्ताव सादर करणे - न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याचा प्रस्ताव आणण्यासाठी लोकसभेच्या किमान 100 सदस्यांनी किंवा राज्यसभेच्या किमान 50 सदस्यांनी स्वाक्षरी केलेले नोटीस पत्र अनुक्रमे लोकसभा अध्यक्ष किंवा राज्यसभा सभापतींना द्यावे लागते.

2) चौकशी समितीची स्थापना - अध्यक्ष किंवा सभापती हा प्रस्ताव स्वीकारू शकतात किंवा नाकारू शकतात. 

प्रस्ताव स्वीकारल्यास, आरोपांच्या चौकशीसाठी 3 सदस्यांची एक समिती स्थापन केली जाते.

3) समितीची रचना - या 3 सदस्यीय समितीत खालील व्यक्तींचा समावेश असतो - 

• सर्वोच्च न्यायालयाचे एक सरन्यायाधीश किंवा इतर न्यायाधीश

• उच्च न्यायालयाचे एक मुख्य न्यायाधीश

• एक प्रख्यात कायदेतज्ज्ञ (Distinguished Jurist)

4) अहवाल आणि मतदान - जर समितीने न्यायाधीशाला दोषी (Guilty) घोषित केले, तर सभागृहात मूळ प्रस्तावावर मतदान घेतले जाते .

• दोन्ही सभागृहांमध्ये स्वतंत्रपणे विशेष बहुमताने (एकूण सदस्य संख्येचे बहुमत + उपस्थित आणि मतदान करणाऱ्या 2/3 सदस्यांचे बहुमत) हा प्रस्ताव मंजूर झाल्यानंतरच राष्ट्रपती न्यायाधीशाला पदावरून दूर करतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : न्यायाधिशांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया

• कलम 124(4) → सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया आणि निकष

• उच्च न्यायालय → कलम 217(1)(b) (प्रक्रिया तंतोतंत सर्वोच्च न्यायालयाप्रमाणे)

• पदावरून दूर करण्यासाठी कारणे →

ㅤㅤㅤ1) सिद्ध झालेली गैरवर्तणूक 

ㅤㅤㅤ2) असमर्थता (Incapacity)

• प्रस्ताव सादर करण्याचा सदस्य संख्या अट → लोकसभा किमान 100 सदस्य; राज्यसभा: किमान 50 सदस्य 

• 3 सदस्यीय चौकशी समितीची रचना →

ㅤㅤㅤ1) सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश 

ㅤㅤㅤ2) उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश

ㅤㅤㅤ3) एक प्रख्यात कायदेतज्ज्ञ 

• संसदेतील आवश्यक बहुमत व अट → दोन्ही सभागृहांत एकाच सत्रात स्वतंत्रपणे विशेष बहुमत आवश्यक 

• अंतिम अधिकार →राष्ट्रपती 

Urban Heat Island

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) तीव्र नागरीकरणामुळे नैसर्गिक भूपृष्ठाचे काँक्रीटीकरण झाल्याने शहरांची 'सौर विकिरण परावर्तित करण्याची क्षमता' (Albedo) कमालीची घटते. या भौगोलिक बदलामुळे शहरांमध्ये खालीलपैकी कोणती पर्यावरणीय समस्या प्रामुख्याने उद्भवते?

1. जागतिक तापमानवाढ (Global Warming)

2. ओझोन थराचे विरलीकरण (Ozone Depletion)

3. शहरी उष्णता बेट प्रभाव (Urban Heat Island Effect)

4. भूपृष्ठीय तापमान व्युत्क्रमण (Surface Temperature Inversion)

उत्तर : शहरी उष्णता बेट प्रभाव (Urban Heat Island Effect)

📰 बातमी काय ?

• उत्तर आणि मध्य भारतामध्ये आलेल्या अत्यंत तीव्र उष्णतेच्या लाटेमुळे (Intense Heatwave), देशातील प्रमुख शहरांमध्ये ‘शहरी उष्णता बेट' (अर्बन हीट आयलंड') चा प्रभाव प्रचंड वाढला असून पर्यावरणीय चिंतेचा विषय बनला आहे.

🤔 संकल्पना - 'अर्बन हीट आयलंड' म्हणजे काय ?

• व्याख्या - ‘शहरी उष्णता बेट' किंवा अर्बन हीट आयलंड (UHI) म्हणजे नागरीकरणाचा असा एक विशिष्ट भूप्रदेश किंवा शहरी भाग, जिथले तापमान मानवी उपक्रम आणि सिमेंट-काँक्रीटच्या पायाभूत सुविधांमुळे त्याच्या सभोवतालच्या ग्रामीण भागाच्या (Surrounding Rural Areas) तुलनेत लक्षणीयरीत्या जास्त असते.

• तापमानातील फरक - या प्रभावामुळे एकाच मोठ्या शहरात किंवा विशिष्ट परिसरामध्ये ग्रामीण भागापेक्षा तब्बल 6°C पर्यंत तापमानाचा फरक जाणवू शकतो.

🤔 'अर्बन हीट आयलंड' साठी जबाबदार असणारे प्रमुख घटक कोणते ?

A) काँक्रीटचे जंगल आणि बांधकाम (Built Environment):

• शहरी बांधकामांमध्ये सिमेंट-काँक्रीट (Concrete) आणि डांबराचा (Asphalt) मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो

• हे पदार्थ दिवसा सूर्यप्रकाशामुळे मिळणारी उष्णता स्वतःमध्ये मोठ्या प्रमाणात शोषून घेतात आणि ती दीर्घकाळ धरून ठेवतात, ज्यामुळे स्थानिक तापमान वाढते.

B) अल्बेडो प्रभाव (Albedo Effect):

अल्बेडो म्हणजे काय ? - 

• कोणत्याही पृष्ठभागाची सूर्यप्रकाश किंवा सौर ऊर्जा परावर्तित (Reflect) करण्याची जी क्षमता असते, त्याला 'अल्बेडो' म्हणतात.

• शहरांमधील बदल - नागरीकरणामुळे नैसर्गिक हिरवे पृष्ठभाग बदलून कृत्रिम काँक्रीटचे पृष्ठभाग तयार केले जातात.

• यामुळे शहरांचा अल्बेडो (सूर्यप्रकाश परावर्तित करण्याची क्षमता) अत्यंत कमी होतो आणि ते जास्त उष्णता शोषून घेतात.

C) वनस्पतींची घटती संख्या (Reduced Vegetation):

• ग्रामीण भागाच्या तुलनेत शहरांमध्ये झाडे, जंगले आणि हिरवे पट्टे (Green Spaces) खूप कमी असतात

• संकल्पना - बाष्पोत्सर्जन (Transpiration): झाडे त्यांच्या पानांमधून पाण्याचे बाष्प हवेत सोडतात, ज्याला 'बाष्पोत्सर्जन' म्हणतात. यामुळे आजूबाजूच्या हवेत ते मिळून हवा थंड करण्यासाठी मदत करतात.

• शहरांमध्ये झाडे कमी असल्याने हा नैसर्गिक थंडावा (Cooling Effect) नष्ट होतो.

D) मानवी हस्तक्षेप आणि उत्सर्जित उष्णता (Human Activities):

• शहरांमधील वाहनांची वाहतूक (Transportation), कारखाने-उद्योग (Industry) आणि मोठ्या प्रमाणावर होणारा ऊर्जेचा वापर (उदा. लाखो एअर कंडिशनर्स आणि रेफ्रिजरेटर) यामुळे हवेत अतिरिक्त उष्णता सोडली जाते, जी शहराचे तापमान आणखी वाढवते.

🚨 ‘शहरी उष्णता बेट' मुळे निर्माण होणाऱ्या मुख्य चिंता आणि परिणाम कोणते ?

A) आरोग्यावरील गंभीर परिणाम (Health Impact):

• शहरातील नागरिकांमध्ये, विशेषतः लहान मुले, वृद्ध आणि आजारी व्यक्तींमध्ये अतिउष्णतेमुळे शारीरिक थकवा (Heat Exhaustion) आणि थेट उष्माघात (Heatstroke) होण्याचा धोका प्रचंड वाढतो.

B) ऊर्जेचा अतिवापर (Energy Consumption) :

• शहराचे तापमान वाढल्यामुळे घर आणि कार्यालये थंड ठेवण्यासाठी - AC, कुलर्स आणि पंखे यांच्या अधिक वापरामुळे विजेची मागणी प्रचंड वाढते.

• यामुळे ऊर्जेचा वापर वाढून पर्यायाने वीज निर्मिती दरम्यान हरितगृह वायूंचे (Greenhouse Gases) उत्सर्जन वाढते आणि 'ग्लोबल वॉर्मिंग'अजून वाढण्यास गती मिळते.

C) जल व्यवस्थापनात बिघाड (Water Management):

• अर्बन हीट आयलंड (UHI) मुळे स्थानिक पातळीवरील बाष्पीभवनाचा दर (Evaporation Rates) बदलतो, ज्यामुळे स्थानिक जलचक्र विस्कळीत होते.

• तसेच, शहरांमधील डांबरीकरणामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत न मुरल्यामुळे भूजल पुनर्भरण (Groundwater Recharge) अत्यंत कमी होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - Urban Heat Island

• ‘शहरी उष्णता बेट' → ग्रामीण भागापेक्षा शहरी भागाचे तापमान जास्त असणे.
• कमाल तापमानातील संभाव्य फरक → 6°C पर्यंत
• कारण → 

1. काँक्रीटचे जंगल आणि बांधकाम 
2. अल्बेडो प्रभाव
3. वनस्पतींची घटती संख्या
4. मानवी हस्तक्षेप आणि उत्सर्जित उष्णता 
5. संबंधित जागतिक समस्या → हरितगृह वायू उत्सर्जन आणि भूजल पातळी कमी होणे.

Operation Navjeevan

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच चर्चेत असलेले 'ऑपरेशन नवजीवन' (Operation Navjeevan) हे माओवाद्यांचे आत्मसमर्पण घडवून आणण्यासाठी कोणत्या राज्याच्या पोलिसांनी राबवले आहे ?

1. महाराष्ट्र
2. छत्तीसगड
3. झारखंड
4. तेलंगणा

उत्तर : झारखंड

📰 बातमी काय ?

• झारखंडची राजधानी रांची येथे 'ऑपरेशन नवजीवन' अंतर्गत एकूण 27 माओवाद्यांनी झारखंड पोलिसांसमोर अधिकृतपणे आत्मसमर्पण (Surrender) केले आहे.

✍️ संघटना -  

• या आत्मसमर्पण (Surrender) केलेल्या माओवाद्यांत प्रतिबंधित संघटना CPI (Maoist) आणि 'झारखंड जन मुक्ती परिषद' (JJMP) चे प्रमुख कमांडर आणि स्ट्राइक स्क्वाड सदस्यांचा समावेश आहे.

🤝 संयुक्त कारवाई आणि सुरक्षा दले (Joint Agencies Involved) - 

• ही मोहीम खालील सुरक्षा दलांच्या अत्यंत प्रभावी समन्वयातून पार पाडण्यात आली.

1) झारखंड पोलीस (Jharkhand Police)

2) झारखंड जॅग्वार (Jharkhand Jaguar): हे झारखंड पोलिसांचे विशेष नक्षलविरोधी अभियान पथक (Anti-Naxal Unit) आहे.

3) कोब्रा (CoBRA - Commando Battalion for Resolute Action): हे केंद्रीय राखीव पोलीस दलाचे (CRPF) नक्षलविरोधी लढ्यासाठीचे प्रगत कमांडो पथक आहे.

झारखंड सरकारचे पुनर्वसन धोरण (Surrender and Rehabilitation Policy):

• मुख्य हेतू - हे आत्मसमर्पण झारखंड सरकारच्या 'आत्मसमर्पण आणि पुनर्वसन धोरणा' अंतर्गत पार पडले.

• या धोरणाचा मुख्य उद्देश मुख्य प्रवाहातून भरकटलेल्या माओवाद्यांना शस्त्रे सोडून पुन्हा समाजात सन्मानाने जगण्याची संधी देणे हा आहे.