Operation Navjeevan

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच चर्चेत असलेले 'ऑपरेशन नवजीवन' (Operation Navjeevan) हे माओवाद्यांचे आत्मसमर्पण घडवून आणण्यासाठी कोणत्या राज्याच्या पोलिसांनी राबवले आहे ?

1. महाराष्ट्र
2. छत्तीसगड
3. झारखंड
4. तेलंगणा

उत्तर : झारखंड

📰 बातमी काय ?

• झारखंडची राजधानी रांची येथे 'ऑपरेशन नवजीवन' अंतर्गत एकूण 27 माओवाद्यांनी झारखंड पोलिसांसमोर अधिकृतपणे आत्मसमर्पण (Surrender) केले आहे.

✍️ संघटना -  

• या आत्मसमर्पण (Surrender) केलेल्या माओवाद्यांत प्रतिबंधित संघटना CPI (Maoist) आणि 'झारखंड जन मुक्ती परिषद' (JJMP) चे प्रमुख कमांडर आणि स्ट्राइक स्क्वाड सदस्यांचा समावेश आहे.

🤝 संयुक्त कारवाई आणि सुरक्षा दले (Joint Agencies Involved) - 

• ही मोहीम खालील सुरक्षा दलांच्या अत्यंत प्रभावी समन्वयातून पार पाडण्यात आली.

1) झारखंड पोलीस (Jharkhand Police)

2) झारखंड जॅग्वार (Jharkhand Jaguar): हे झारखंड पोलिसांचे विशेष नक्षलविरोधी अभियान पथक (Anti-Naxal Unit) आहे.

3) कोब्रा (CoBRA - Commando Battalion for Resolute Action): हे केंद्रीय राखीव पोलीस दलाचे (CRPF) नक्षलविरोधी लढ्यासाठीचे प्रगत कमांडो पथक आहे.

झारखंड सरकारचे पुनर्वसन धोरण (Surrender and Rehabilitation Policy):

• मुख्य हेतू - हे आत्मसमर्पण झारखंड सरकारच्या 'आत्मसमर्पण आणि पुनर्वसन धोरणा' अंतर्गत पार पडले.

• या धोरणाचा मुख्य उद्देश मुख्य प्रवाहातून भरकटलेल्या माओवाद्यांना शस्त्रे सोडून पुन्हा समाजात सन्मानाने जगण्याची संधी देणे हा आहे.

Asian Productivity Organization

📚 Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारत सरकारने वर्ष 2026 मध्ये 'आशियाई उत्पादकता संघटनेच्या' (APO) गव्हर्निंग बॉडीच्या 68 व्या सत्राचे अधिकृत आयोजन खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी केले होते ?

1. जिओ वर्ल्ड कन्व्हेन्शन सेंटर, मुंबई

2. भारत मंडपम, नवी दिल्ली

3. आयटी पार्क, बेंगळुरू

4. महात्मा मंदिर, गांधीनगर

उत्तर : भारत मंडपम, नवी दिल्ली

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारच्या यजमानपदाखाली 'आशियाई उत्पादकता संघटनेच्या' (Asian Productivity Organization - APO) गव्हर्निंग बॉडीच्या 68व्या सत्राचे (68th Session) यशस्वी आयोजन नवी दिल्लीतील 'भारत मंडपम' येथे करण्यात आले आहे.

🧐 Asian Productivity Organization काय आहे ?

• स्वरूप - आशियाई उत्पादकता संघटना (APO) ही एक बिगर-राजकीय, बिगर-नफा आणि भेदभावविरहित आंतरशासकीय (Intergovernmental) संघटना आहे.

• स्थापना - 11 मे 1961

• मुख्यालय - टोकियो (जपान)

• सदस्य संख्या - सध्या आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील 21 सदस्य अर्थव्यवस्था (Member Economies) या संघटनेचा भाग आहेत. 

• भारत या संघटनेच्या संस्थापक सदस्यांपैकी एक आहे.

Asian Productivity Organization चे मुख्य उद्दिष्ट: 

• परस्पर सहकार्य, ज्ञानाची देवाणघेवाण आणि नवसंशोधनावर आधारित वाढीच्या माध्यमातून आशिया आणि पॅसिफिक क्षेत्रातील शाश्वत सामाजिक-आर्थिक विकासात योगदान देणे.

संघटनेची 5 प्रमुख कार्ये आणि भूमिका (5 Designated Roles)

APO सदस्य देशांमध्ये उत्पादकता वाढवण्यासाठी खालील 5 मुख्य भूमिकांच्या माध्यमातून कार्य करते - 

1) थिंक टँक (Think Tank) - सदस्य देशांना डेटा-आधारित राष्ट्रीय धोरणे तयार करण्यात मदत करण्यासाठी उत्पादकता डेटा, हवामानाचा प्रभाव आणि उदयोन्मुख आर्थिक ट्रेंडवर संशोधन करणे.

2) कॅटॅलिस्ट (Catalyst) - विविध क्षेत्रांमध्ये संस्थात्मक सुधारणा, स्मार्ट उपक्रम आणि मजबूत नाविन्यपूर्ण परिसंस्था (Innovation Ecosystem) निर्माण करण्यासाठी द्विपक्षीय आणि बहुपक्षीय संबंधांना चालना देणे.

3) प्रादेशिक सल्लागार (Regional Adviser) - आर्थिक कामगिरीचे मूल्यमापन करून आणि राष्ट्रीय विकासाची चौकट आखून देऊन सदस्य देशांच्या सरकारांना धोरणात्मक सल्ला सेवा प्रदान करणे.

4) संस्था बांधणी (Institution Builder) - 'राष्ट्रीय उत्पादकता संघटना' (NPOs), लघु व मध्यम उद्योग (SMEs) आणि सार्वजनिक क्षेत्रांची क्षमता वाढवण्यासाठी मानवी संसाधनांना विशेष प्रशिक्षण देणे ( training human resources).

5) माहितीचे केंद्र - उत्पादकता वाढीशी संबंधित सर्वोत्तम पद्धती, तांत्रिक ज्ञान आणि साधनांचे संकलन व प्रसार करणारे केंद्रीय केंद्र म्हणून काम करणे.

परिषदेचे आणि संघटनेचे धोरणात्मक महत्त्व (Significance)

• उत्पादकतेला गती - ही संघटना आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील उद्योग आणि कृषी क्षेत्राची उत्पादकता वाढवण्यासाठी धोरणात्मक पाठबळ देते.

• हवामान-अनुकूल अर्थव्यवस्था - सदस्य देशांना स्पर्धात्मक, हवामान-अनुकूल (Climate-resilient) आणि नवसंशोधनावर आधारित आर्थिक व्यवस्थेकडे वाटचाल करण्यास ही संघटना मदत करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - Asian Productivity Organization

• यजमानपद → भारत 

• संघटनेची स्थापना → 11 मे 1961

• मुख्यालय → टोकियो (जपान)

• एकूण वर्तमान सदस्य संख्या → 21 

• संघटनेचे स्वरूप → आंतरशासकीय आणि बिगर-राजकीय संघटना

• भारत → या संघटनेच्या संस्थापक सदस्य 

Raja Rammohan Roy: The Father of Modern India

📚 Subject : GS - आधुनिक भारताचा इतिहास - समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राजा राममोहन रॉय यांनी आधुनिक पाश्चात्य विज्ञान आणि भारतीय शिक्षण पद्धतीचा मेळ घालण्यासाठी वर्ष 1825 मध्ये 'वेदान्त कॉलेज'ची स्थापना खालीलपैकी कोणत्या शहरात केली होती ?

1. मुंबई

2. कलकत्ता

3. मद्रास

4. दिल्ली

उत्तर : कलकत्ता

जन्म :

• राजा राममोहन रॉय यांचा जन्म 22 मे 1772 रोजी पश्चिम बंगालमधील हुगळी जिल्ह्यातील राधानगर ( राधानगरी) या गावी एका हिंदू ब्राह्मण कुटुंबात झाला होता.

नोकरी आणि व्यवसाय : 

• 1809 ते 1814 या काळात त्यांनी ईस्ट इंडिया कंपनीच्या महसूल विभागात (Revenue Department) आपली सेवा दिली.

• त्यांनी ईस्ट इंडिया कंपनीचे अधिकारी जॉन डिग्बी (John Digby) आणि वुडफोर्ड (Woodforde) यांचे वैयक्तिक दिवाण म्हणून काम केले.

बहुभाषिक तज्ज्ञ (Gifted Linguist) : 

• एक प्रतिभावान भाषाप्रभू होते. त्यांना संस्कृत, पर्शियन (फारसी), अरबी, इंग्रजी, फ्रेंच, लॅटिन, ग्रीक आणि हिब्रू यांसह 12 पेक्षा जास्त भाषांचे उत्कृष्ट ज्ञान होते.

निधन : 

• 27 सप्टेंबर 1833 रोजी ब्रिटनच्या अधिकृत दौऱ्यावर असताना 'Meningitis' (मेंदूज्वर) या आजाराने ब्रिटनमधील ब्रिस्टॉलजवळील स्टॅपल्टन (Stapleton) येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या स्मृतीप्रत्यर्थ ब्रिटिश सरकारने ब्रिस्टॉलमधील एका रस्त्याला ‘Raja Rammohan Way’ असे नाव दिले आहे.

राजा राममोहन रॉय - महत्त्वाच्या पदव्या आणि गौरव :

• आधुनिक भारताचे जनक - गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी त्यांना 'आधुनिक भारताचे जनक' (Father of Modern India) ही पदवी दिली.

• भारतीय प्रबोधनाचे अग्रदूत -  अनेक इतिहासकार त्यांना भारतीय प्रबोधनाचे (Indian Renaissance) प्रमुख अग्रदूत मानतात.

• 'राजा' पदवी - मुघल सम्राट अकबर दुसरा (Akbar II) याने राममोहन रॉय यांना ‘राजा’ ही पदवी दिली होती.

🤔 राजा राममोहन रॉय - तात्त्विक व धार्मिक विचारसरणी (Philosophy):

एकेश्वरवाद (Monotheism) -  

• राममोहन रॉय हे एकेश्वरवादाचे (एकच देव मानणे) खंदे पुरस्कर्ते होते. 

• हाच वेदांत तत्त्वज्ञानाचा मूळ पाया आहे आणि जगातील सर्व धार्मिक ग्रंथांच्या केंद्रस्थानी एकेश्वरवादच आहे, असा त्यांचा दृढ विश्वास होता.

बुद्धिप्रामाण्यवाद (Rationalism) -  

• राजा राममोहन रॉय हे बुद्धिप्रामाण्यवादी विचारांनी अत्यंत प्रभावित होते. 

• त्यांनी स्पष्ट केले की वेदांत हा तर्कावर (Reason) आधारित आहे आणि जर मानवी तर्क किंवा बुद्धीला एखादी गोष्ट पटत नसेल, तर शास्त्रांपेक्षा बुद्धीला प्राधान्य देऊन जुन्या शास्त्रवचनांचा त्याग करणेही न्याय्य आहे.

युनिटेरियनिझम (Unitarianism) - 

• ख्रिश्चन धर्मातील 'युनिटेरियन' (Unitarian) विचारसरणीने विशेष आकर्षित झाले होते आणि वेगवेगळ्या संस्कृतींमधील सर्वोत्तम गोष्टींचा स्वीकार करण्याच्या बाजूने होते.

• ख्रिश्चन धर्मातील 'युनिटेरियन' (Unitarian) विचारसरणी म्हणजे अशी धार्मिक चळवळ जी पारंपारिक ख्रिश्चन धर्मातील 'त्रैक्य' (Trinity -तीन देव) हा सिद्धांत नाकारते आणि देव (ईश्वर) एकच आहे, यावर विश्वास ठेवते.

📰✍️ राजा राममोहन रॉय: प्रमुख पुस्तके आणि ग्रंथ (Books)

1)तुहफत-उल-मुवाहिद्दीन 

• भाषा: फार्सी (प्रस्तावना अरबी भाषेत).

• अर्थ: 'एकेश्वरवाद्यांना भेट' (A Gift to Monotheists).

• हा त्यांचा पहिला प्रकाशित ग्रंथ असून यात त्यांनी मूर्तीपूजा, बहुदेववाद आणि पुरोहितशाहीवर कडक टीका केली आहे.

2) वेदान्त ग्रंथ -

• भाषा: बंगाली.

• प्राचीन उपनिषदे आणि वेदांचे त्यांनी बंगालीत भाषांतर केले. हिंदू धर्म मूळचा एकेश्वरवादीच आहे, हे त्यांनी याद्वारे सिद्ध केले.

3) 'Abridgement of the Vedant' (अब्रिजमेंट ऑफ वेदान्त) : 

• भाषा: इंग्रजी

• पाश्चात्य जगाला भारतीय वेदांचे शुद्ध आणि मूळ स्वरूप समजावे यासाठी त्यांनी वरील वेदान्त ग्रंथाचा हा इंग्रजी अनुवाद केला.

वृत्तपत्रे – 

• संवाद कौमुदी (Sambad Kaumudi) - 1821 मध्ये त्यांनी 'संवाद कौमुदी' हे बंगाली भाषेतील पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र सुरू केले. 

• कोणत्याही भारतीयाने भारतीय भाषेत सुरू केलेले हे पहिलेच वृत्तपत्र मानले जाते. यातून त्यांनी सती प्रथा निर्मूलन, बालविवाह विरोध आणि स्त्री शिक्षणाचा जोरदार प्रसार केला.

सामाजिक आणि शैक्षणिक सुधारणा (Social & Educational Reforms):

• सती प्रथा बंदी (Abolition of Sati) - त्यांनी 1818 मध्ये सती प्रथेविरुद्ध तीव्र संघर्ष सुरू केला. 

• कोणताही धर्म विधवांना जिवंत जाळण्याची परवानगी देत नाही, हे त्यांनी पवित्र ग्रंथांचे दाखले देऊन सिद्ध केले आणि मानवतेला आव्हान दिले. 

• त्यांनी स्वतः स्मशानभूमींना भेटी दिल्या, सती प्रथा थांबवण्यासाठी दक्षता गट स्थापन केले आणि सरकारकडे प्रति-याचिका दाखल केल्या. 

• त्यांच्या या प्रयत्नांचे फलित म्हणून ब्रिटिश सरकारने 1829 च्या नियम द्वारे (Government Regulation in 1829) सती प्रथा कायद्याने बेकायदेशीर आणि मोठा गुन्हा घोषित केली. (मंजूर करणारा गव्हर्नर जनरल: लॉर्ड विल्यम बेंटिक)

महिलांचे हक्क - 

• त्यांनी बहुपत्नीत्व (Polygamy), बालविवाह आणि जातीव्यवस्थेच्या कडक बंधनांना तीव्र विरोध केला. 

• स्त्रियांना कनिष्ठ सामाजिक दर्जा देणाऱ्या अंधश्रद्धांवर हल्ला चढवून त्यांनी स्त्रियांना वारसाहक्क आणि मालमत्तेचा अधिकार देण्याची मागणी केली. 

• आंतरजातीय विवाह, स्त्रियांचे शिक्षण आणि विधवा पुनर्विवाहाच्या बाजूने होते.

वेदांत कॉलेज (1825) -

• रीजा राममोहन रॉय यांनी 1825 मध्ये वेदांत कॉलेज' ची स्थापना केली, जिथे भारतीय पारंपरिक अभ्यासासोबतच पाश्चात्त्य सामाजिक आणि भौतिक विज्ञानाचे (Western Physical Sciences) प्रगत अभ्यासक्रम शिकवले जात असत. 

• त्यांनी बंगाली व्याकरणाचे पुस्तक संकलित करून आधुनिक बंगाली गद्य शैलीचा पाया रचला.

राजकीय भूमिका आणि मागण्या (Political Stand) :

• जमीनदारांचा विरोध - एक राजकीय कार्यकर्ते म्हणून त्यांनी बंगालमधील जमीनदारांच्या जुलमी व जाचक पद्धतींचा तीव्र निषेध केला आणि शेतकऱ्यांसाठी कमाल शेतसारा (Maximum Rents) निश्चित करण्याची मागणी केली.

• करांना विरोध - त्यांनी करमुक्त जमिनींवर ब्रिटिश सरकारने लावलेले कर रद्द करण्याची मागणी केली.

• व्यापारी हक्क संपुष्टात आणणे - त्यांनी भारतीय मालावरील परदेशी निर्यात शुल्क (Export Duties) कमी करण्याची आणि ईस्ट इंडिया कंपनीचे व्यापारी हक्क पूर्णपणे संपुष्टात आणण्याची मागणी केली.

• प्रशासनाचे भारतीयीकरण - त्यांनी प्रशासकीय सेवांमधील उच्च पदांचे 'भारतीयीकरण' (Indianisation of Superior Services) करण्याची आणि कार्यकारी यंत्रणेपासून न्यायव्यवस्था वेगळी करण्याची (Separation of executive from judiciary) मागणी केली.

• न्यायिक समानता -  त्यांनी भारतीय आणि युरोपियन लोकांमध्ये न्यायिक समानता आणून सर्व खटले 'ज्युरी पद्धतीद्वारे' (Trials by Jury) चालवण्याची आग्रही मागणी केली.

राजा राममोहन रॉय यांनी स्थापन केलेल्या महत्त्वाच्या संस्था:

A) आत्मीय सभा (Atmiya Sabha):

स्थापना - 1814 मध्ये कलकत्ता (कोलकाता) येथे स्थापना.

कार्य - वेदांताच्या एकेश्वरवादी आदर्शांचा प्रचार करणे आणि मूर्तीपूजा, जातीव्यवस्थेची कडक बंधनं, अर्थहीन धार्मिक विधी आणि इतर सामाजिक वाईट प्रथांवरिुद्ध मोहीम चालवणे.

B) ब्राह्मो समाज (Brahmo Samaj):

स्थापना - 1828 मध्ये त्यांनी 'ब्राह्मो सभा’ स्थापन केली, जिचे नंतर ‘ब्राह्मो समाज’ असे नामकरण करण्यात आले.

तत्त्वज्ञान:

• शाश्वत एकाच देवाची पूजा करणे हा मुख्य हेतू होता. 

• पुरोहितशाही, मूर्तीपूजा, कर्मकांड आणि प्राण्यांचे बळी देण्याच्या प्रथांना यात तीव्र विरोध होता. 

यात केवळ प्रार्थना, ध्यान आणि धर्मग्रंथांचे वाचन यावर लक्ष केंद्रित केले गेले आणि सर्व धर्मांच्या एकतेवर (Unity of all Religions) विश्वास ठेवण्यात आला.

महत्त्व:

• ही आधुनिक भारतातील पहिली बौद्धिक सुधारणा चळवळ होती, ज्याने देशात बुद्धिप्रामाण्यवाद आणि प्रबोधन घडवून आणले, ज्याचा अप्रत्यक्ष फायदा पुढील राष्ट्रीय चळवळीला (Nationalist Movement) झाला.

विभाजन (1866):

• अंतर्गत मतभेदांमुळे 1866 मध्ये ब्राह्मो समाजात फूट पडून दोन भाग झाले:

• भारतीय ब्राह्मो समाज (Brahmo Samaj of India) : केशवचंद्र सेन यांच्या नेतृत्वाखाली.

• आदी ब्राह्मो समाज (Adi Brahmo Samaj) : देवेंद्रनाथ टागोर यांच्या नेतृत्वाखाली.

ब्राह्मो समाजाचे प्रमुख नेते:

देवेंद्रनाथ टागोर, केशवचंद्र सेन, पं. शिवनाथ शास्त्री आणि रवींद्रनाथ टागोर हे या चळवळीतील अग्रगण्य नेते होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - राजा राममोहन रॉय

• जन्म → 22 मे 1772 राधानगर (हुगळी जिल्हा, पश्चिम बंगाल)

• निधन → 27 सप्टेंबर 1833 (ब्रिस्टल, ब्रिटन) — आजार: मेंदूज्वर 

• विचारसरणी → एकेश्वरवाद (Monotheism) आणि बुद्धीप्रामाण्यवाद (Rationalism)

• योगदान→ वर्ष 1829 चा सती बंदी कायदा (लॉर्ड विल्यम बेंटिक)

• बंगाली साप्ताहिक → संवाद कौमुदी (1821 - पहिले स्वदेशी साप्ताहिक).

• वेदान्त कॉलेज → वर्ष 1825 (कलकत्ता) — पाश्चात्य विज्ञान + भारतीय शिक्षण.

• आत्मीय सभा → वर्ष 1814 (कलकत्ता)

• ब्राह्मो समाज → 1828 (कलकत्ता) — पुरोहितशाही व कर्मकांडाविरुद्ध पहिली बौद्धिक चळवळ.

Mission Vande Mataram

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच 'मिशन वंदे मातरम'अंतर्गत जगातील सर्वोच्च शिखर 'माउंट एव्हरेस्ट'वर यशस्वी चढाई करणारी पहिली संपूर्ण महिला गिर्यारोहक मोहीम खालीलपैकी कोणत्या सुरक्षा दलाने (Security Force) पार पाडली आहे ?

1. सीमा सुरक्षा दल (BSF - Border Security Force)
2. केंद्रीय राखीव पोलीस बल (CRPF - Central Reserve Police Force)
3. राष्ट्रीय सुरक्षा रक्षक (NSG - National Security Guard)
4. इंडो-तिबेटन बॉर्डर पोलीस (ITBP - Indo-Tibetan Border Police)

उत्तर : सीमा सुरक्षा दल (BSF - Border Security Force)

📰 बातमी काय ?

• सीमा सुरक्षा दलाच्या (BSF - Border Security Force) इतिहासामध्ये पहिल्यांदाच संपूर्ण महिला गिर्यारोहक पथकाने (All-Women Mountaineering Expedition) जगातील सर्वोच्च शिखर 'माउंट एव्हरेस्ट'वर यशस्वी चढाई केली आहे.

🇮🇳 'मिशन वंदे मातरम' काय आहे ?

• सीमा सुरक्षा बलाच्या (BSF) पहिल्या पूर्ण महिला गिर्यारोहक संघाने (All-Women Mountaineering Expedition) जगातील सर्वोच्च शिखर 'माउंट एव्हरेस्ट'वर यशस्वी चढाई केली आहे. 

• या मोहिमेला 'मिशन वंदे मातरम' (Mission Vande Mataram) असे नाव देण्यात आले होते.

• औचित्य - BSF चा हीरक महोत्सव (Diamond Jubilee - 60 वर्षे) आणि भारताचे राष्ट्रीय गीत 'वंदे मातरम'च्या स्थापनेचा 150 वा वर्धापनदिन यांचे औचित्य साधून ही मोहीम राबवण्यात आली.

• पर्यावरणीय संदेश - या पथकाने 'क्लीन हिमालय – क्लीन ग्लेशियर्स' (Clean Himalaya – Clean Glaciers) अंतर्गत एव्हरेस्ट बेस कॅम्प आणि इतर कॅम्पमधून कचरा गोळा करून त्याची योग्य विल्हेवाट लावली.

🛡️सीमा सुरक्षा दल (BSF) बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• स्थापना - 1 डिसेंबर 1965 रोजी (भारत-पाकिस्तान युद्धानंतर)

• ओळख - भारताची 'पहिली संरक्षण फळी' (First Line of Defence) म्हणून BSF ओळखले जाते.

• जबाबदारी - भारत-पाकिस्तान आणि भारत-बांगलादेश आंतरराष्ट्रीय सीमांचे रक्षण करण्याची मुख्य जबाबदारी BSF कडे आहे.

• मंत्रालय - सीमा सुरक्षा दल (BSF) हे भारताच्या 7 केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दलांपैकी (CAPFs) एक असून, हे दल केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या (Ministry of Home Affairs) अंतर्गत कार्य करते.

🌍 भूगोल संदर्भ - माउंट एव्हरेस्ट :

• उंची- 8,849 मीटर (29,032 फूट) - जगातील सर्वोच्च पर्वत शिखर.

• स्थान - हिमालय पर्वतरांगेत नेपाळ आणि चीन (तिबेट) देशांच्या सीमेवर.

• स्थानिक नावे - नेपाळमध्ये माउंट एव्हरेस्टला 'सागरमाथा' (Sagarmatha) आणि तिबेटमध्ये 'चोमोलुंगमा' (Chomolungma) म्हणून ओळखले जाते.

• पहिला यशस्वी चढाई - 1953 मध्ये न्यूझीलंडचे सर एडमंड हिलेरी आणि नेपाळचे तेनझिंग नोर्गे शेर्पा यांनी सर्वप्रथम माउंट एव्हरेस्ट सर केला होता.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - Mission Vande Mataram

मिशन वंदे मातरम → BSF च्या महिला तुकडीचे माउंट एव्हरेस्ट सर मोहीम

सोबत राबवलेली पर्यावरण मोहीम → क्लीन हिमालय - क्लीन ग्लेशियर्स.

 BSF चे स्थापना वर्ष → 1 डिसेंबर 1965 (मंत्रालय : गृह मंत्रालय)

 माउंट एव्हरेस्टची अधिकृत उंची → 8,849 मीटर

 माउंट एव्हरेस्टचे नेपाळमधील नाव → सागरमाथा

 माउंट एव्हरेस्टचे तिबेटमधील नाव → चोमोलुंगमा

International Day for Biological Diversity

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी 22 मे रोजी साजरा करण्यात येणाऱ्या 'आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस 2026' ची अधिकृत मुख्य संकल्पना (Theme) खालीलपैकी कोणती आहे ?

1. बी पार्ट ऑफ द प्लॅन (Be part of the Plan)
2. हार्मनी विथ नेचर (Harmony with nature)
3. अवर सोल्यूशन्स आर इन नेचर (Our Solutions are in Nature)
4. अ‍ॅक्टिंग लोकली फॉर ग्लोबल इम्पॅक्ट (Acting Locally for Global Impact)

उत्तर : अ‍ॅक्टिंग लोकली फॉर ग्लोबल इम्पॅक्ट (Acting Locally for Global Impact)

📰 बातमी काय ?

• जगभरात जैविक विविधतेच्या संवर्धनासाठी आणि पर्यावरण संरक्षणासाठी 22 मे 2026 रोजी 'आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस' (International Day for Biological Diversity) साजरा करण्यात आला. 

• या निमित्ताने संयुक्त राष्ट्रे (UN) आणि भागीदार देशांद्वारे विविध पर्यावरणपूरक उपक्रमांची घोषणा करण्यात आली.

🧐 'जैवविविधता दिवस' काय आहे ?

• पार्श्वभूमी : पृथ्वीवरील वनस्पती, प्राणी, सुक्ष्मजीव आणि त्यांची परिसंस्था (Ecosystem) यांच्या संरक्षणाबद्दल मानवामध्ये जागृती निर्माण करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

• सुरुवात आणि इतिहास - संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने (UN General Assembly) डिसेंबर 2000 मध्ये 22 मे हा दिवस आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस म्हणून घोषित केला.

🧐 आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस 22 मे रोजीच का साजरी करतात ?

• 22 मे 1992 रोजी नैरोबी (केनिया) येथे झालेल्या परिषदेत 'जैविक विविधतेच्या कराराचा' (Convention on Biological Diversity - CBD) मसुदा स्वीकारण्यात आला होता, म्हणूनच 22 मे या तारखेची निवड करण्यात आली.

⛳️ 2026 साठी आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवसाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• "Acting Locally for Global Impact" म्हणजेच "जागतिक प्रभावासाठी स्थानिक पातळीवर कृती" ही 2026 साठी आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवसाची संकल्पना (थीम) आहे.

🧐 कुन्मिंग-मॉन्ट्रियल ग्लोबल बियोडायव्हर्सिटी फ्रेमवर्क (KMGBF) म्हणजे काय ?

• करार - डिसेंबर 2022 मध्ये जागतिक स्तरावर निसर्गाचा ऱ्हास रोखण्यासाठी हा ऐतिहासिक करार करण्यात आला.

• मुख्य उद्दिष्ट (30x30 Target) - 2030 पर्यंत जगातील किमान 30% निकृष्ट परिसंस्थेचे पुनरुज्जीवन करणे आणि 30% जमीन, जलस्रोत व समुद्राचे संवर्धन करणे.

• वर्ष 2026 मधील आयोजनामध्ये 'कुनमिंग-मॉन्ट्रियल ग्लोबल बायोडायव्हर्सिटी फ्रेमवर्क' (KMGBF) च्या उद्दिष्टांची वेगाने अंमलबजावणी करण्यावर भर देण्यात आला आहे. 

🇮🇳 भारताचा संदर्भ आणि कायदेशीर चौकट :

• CBD चा सदस्य - भारत हा 'कन्व्हेन्शन ऑन बायोलॉजिकल डायव्हर्सिटी' (CBD) या कराराचा अधिकृत स्वाक्षरीकर्ता देश आहे.

• राष्ट्रीय कायदा - भारताने जैवविविधतेच्या संरक्षणासाठी संसदेत 'जैवविविधता कायदा, 2002' (Biological Diversity Act, 2002) संमत केला.

• संस्थात्मक रचना - या कायद्यांतर्गत चेन्नई येथे 'राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण' (NBA - National Biodiversity Authority) ची स्थापना करण्यात आली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - International Day for Biological Diversity

• आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिवस → 22 मे 

• 2026 ची थीम → "Acting Locally for Global Impact" 

• संबंधित मूळ आंतरराष्ट्रीय करार → कन्व्हेन्शन ऑन बायोलॉजिकल डायव्हर्सिटी (CBD - 1992)

• भारताचा राष्ट्रीय कायदा → जैवविविधता कायदा, 20002 (Biological Diversity Act).  

• राष्ट्रीय प्राधिकरणाचे (NBA) मुख्यालय → चेन्नई

Artemis III Mission

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विशेष चर्चेत असलेली अत्यंत महत्त्वाकांक्षी 'आर्टेमिस 3' (Artemis III) ही मानवी अंतराळ मोहीम खालीलपैकी कोणत्या देशाच्या अंतराळ संशोधन संस्थेची आहे ?

1. इस्रो (ISRO - भारत)
2. नासा (NASA - अमेरिका)
3. जॅक्सा (JAXA - जपान)
4. रॉसकॉसमॉस (Roscosmos - रशिया)

उत्तर : नासा (NASA - अमेरिका)

📰 बातमी काय ?

• अमेरिकेची अंतराळ संस्था 'नासा'ने (NASA) त्यांच्या 'आर्टेमिस 3' (Artemis III) या मोहिमेसाठी 4 सदस्यीय अंतराळवीरांच्या नावांची अधिकृत घोषणा केली आहे. 

• तांत्रिक कारणांमुळे नासाने या मोहिमेच्या मूळ आराखड्यात बदल केला असून, ही मोहीम आता 2027 मध्ये चंद्रावर न जाता केवळ पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत (Low Earth Orbit - LEO) एक चाचणी मोहीम (Test Flight) म्हणून राबवली जाईल.

🧐 'आर्टेमिस 3' मोहीम नेमकी काय आहे ?

1) प्रकल्पाचे स्वरूप - 'आर्टेमिस' (Artemis) हा नासाचा मानवाला पुन्हा चंद्रावर पाठवण्यासाठी सुरू केलेला एक महत्त्वाकांक्षी आंतरराष्ट्रीय प्रकल्प आहे.

2) उद्दिष्टातील बदल - मूळ योजनेनुसार, आर्टेमिस 3 मोहिमेद्वारे अंतराळवीरांना चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर (Lunar South Pole) उतरवले जाणार होते. 

• मात्र, सुरक्षिततेच्या कारणास्तव आता ही दोन आठवड्यांची मोहीम पूर्णपणे पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत (LEO - उंची साधारणपणे 500 ते 2,000 किमी) पार पडेल.

3) आर्टेमिस 4' मोहिम - प्रत्यक्ष मानवाला चंद्रावर उतरवण्याचा टप्पा आता 'आर्टेमिस 4' (Artemis IV) मोहिमेकडे सोपवण्यात आला असून, त्यासाठी 2028 हे वर्ष निश्चित केले आहे.

मोहिमेची प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features)

• खाजगी लँडर्सची तांत्रिक चाचणी - 'आर्टेमिस 3' या मोहिमेदरम्यान नासा पहिल्यांदाच अंतराळात खाजगी क्षेत्रातील कंपन्यांनी तयार केलेल्या चांद्र लँडर्सच्या कार्यक्षमतेची तपासणी करणार आहे.

• डॉकिंग प्रात्यक्षिक (Rendezvous & Docking) - नासाचे 'ओरियन' (Orion) अंतराळ विमान (ज्याचे प्रक्षेपण 'स्पेस लाँच सिस्टीम' - SLS रॉकेटद्वारे केले जाईल) पृथ्वीच्या कक्षेत खालील दोन खाजगी कंपन्यांच्या लँडर्सशी जोडले (Dock) जाईल:

1) ब्लू मून लँडर (Blue Moon Lander): जेफ बेझोस यांच्या 'ब्लू ओरिजिन' या कंपनीने विकसित केलेले मॉडेल.

2) स्टारशिप ल्युनर लँडर (Starship Lunar Lander): इलॉन मस्क यांच्या 'स्पेसएक्स' या कंपनीने विकसित केलेले मॉडेल.

• कार्यपद्धती : अंतराळवीर ओरियनमधून या खाजगी लँडर्समध्ये प्रवेश करतील आणि त्यांच्या 'लाइफ सपोर्ट सिस्टीम' व सॉफ्टवेअर यंत्रणेची थेट तपासणी करतील.

⛳️ 'आर्टेमिस 3' मोहिमेचे धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance) कोणते ?

1) जोखीम निवारण (Risk Mitigation) - थेट चंद्रावर जाण्यापूर्वी पृथ्वीच्या जवळच (LEO मध्ये) सर्व तांत्रिक प्रणाली तपासल्यामुळे भविष्यातील मोहिमांचा धोका कमी होतो.

 2) जागतिक अंतराळ स्पर्धा - अंतराळ क्षेत्रात सध्या अमेरिका आणि चीन यांच्यात मोठी स्पर्धा आहे. 

चीनने 2030 पर्यंत चंद्रावर मानव पाठवण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. 

• त्यामुळे अमेरिकेला आपले वर्चस्व टिकवण्यासाठी आर्टेमिसचे यश महत्त्वाचे आहे.

3) मंगळ मोहिमेची पूर्वतयारी - चंद्रावरील या सर्व मोहिमांचा अंतिम उपयोग भविष्यात मानवाला मंगळ ग्रहावर (Mars) पाठवण्यासाठी पायाभूत तंत्रज्ञान म्हणून केला जाणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - Artemis III Mission

• मोहिमेचे नाव → आर्टेमिस 3 अंतराळ मोहीम

• आयोजक संस्था → नासा (NASA - अमेरिका)

• मोहिमेचे वर्ष → 2027

• मोहिमेचे क्षेत्र → पृथ्वीची खालची कक्षा (Low Earth Orbit)

• नियुक्त कमांडर → रँडी ब्रेसनिक (NASA)

• नियुक्त पायलट → लुका परमिटानो (ESA - आर्टेमिस मोहिमेवर नियुक्त झालेले पहिले युरोपियन अंतराळवीर)

• अंतराळवीरांचे स्पेसक्राफ्ट → ओरियन (Orion)

• सहभागी खाजगी लँडर्स → ब्लू मून (Blue Origin) आणि स्टारशिप (SpaceX)

Ayush Anudan Portal

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आयुष मंत्रालयाच्या विविध योजनांतर्गत मिळणाऱ्या अनुदानांची प्रक्रिया पूर्णपणे पारदर्शक आणि डिजिटल करण्यासाठी लाँच करण्यात आलेल्या नवीन पोर्टलचे नाव काय आहे ?

1. आयुष दर्पण पोर्टल 
2. माय आयुष सेवा पोर्टल
3. आयुष अनुदान पोर्टल
4. आयुष्मान ग्रिड पोर्टल

उत्तर : आयुष अनुदान पोर्टल (Ayush Anudan Portal)

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय आयुष मंत्रालयाने नवी दिल्लीतील 'कर्तव्य पथ' येथे 'आयुष अनुदान पोर्टल' (Ayush Anudan Portal) अधिकृतपणे लाँच केले आहे.

🧐 आयुष अनुदान पोर्टल काय आहे ?

1) स्वरूप: हे 'आयुष ग्रिड' (Ayush Grid) उपक्रमांतर्गत विकसित केलेले एक कागदविरहित (Paperless) आणि डिजिटल व्यासपीठआहे. 

• याद्वारे आयुष मंत्रालयाच्या विविध केंद्रीय क्षेत्रातील योजनांतर्गत (Central Sector Schemes) मिळणाऱ्या निधी आणि अनुदानाची मंजुरी, मूल्यमापन आणि ट्रॅकिंग पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने केले जाईल.

2) नोडल मंत्रालय - आयुष मंत्रालय, भारत सरकार (Ministry of Ayush).

🎯 आयुष अनुदान पोर्टल मुख्य उद्दिष्ट कोणते ?

• अनुदान वाटप प्रक्रियेमध्ये 100% पारदर्शकता (Transparency), कार्यक्षमता आणि कडक उत्तरदायित्व (Accountability) आणणे. 

• तसेच केंद्र सरकारच्या 'इझ ऑफ डुइंग बिझनेस' (Ease of Doing Business) आणि 'इझ ऑफ लिविंग' (Ease of Living) या धोरणांना गती देणे.

✍️ आयुष अनुदान पोर्टलची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features) : 

1) NGO दर्पण एकत्रीकरण (NGO Darpan Integration): हे पोर्टल नीति आयोगाच्या (NITI Aayog) 'NGO दर्पण' पोर्टलशी थेट जोडलेले आहे.

यामुळे अर्ज करणाऱ्या संस्थांची पार्श्वभूमी आणि सत्यता यांची स्वयंचलित व त्रुटीमुक्त पडताळणी (Authentication) केली जाते.

2) योजनानिहाय अर्ज प्रक्रिया - आयुष मंत्रालयाच्या वेगवेगळ्या योजनांच्या निकषांनुसार अर्जांचे वर्गीकरण आणि मूल्यमापन स्वतंत्रपणे केले जाते.

3) रिअल-टाइम ट्रॅकिंग (Live Tracking) - यामध्ये एक डॅशबोर्ड आहे, ज्याच्या माध्यमातून अर्जदार संस्था आणि सरकारी अधिकारी आपल्या अर्जाची सद्यस्थिती (Approval Status) थेट लाईव्ह पाहू शकतात.

4) एकल खिडकी योजना (Single-Window Access) - या पोर्टलचा वापर थेट किंवा आयुष मंत्रालयाचे मुख्य व्यासपीठ 'माय आयुष इंटिग्रेटेड सर्व्हिसेस पोर्टल' (MAISP - My Ayush Integrated Services Portal) याद्वारे सुरक्षितपणे केला जाऊ शकतो.

परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - Ayush Anudan Portal

• पोर्टलचे नाव → आयुष अनुदान पोर्टल 

• संबंधित मंत्रालय → आयुष मंत्राल

• पोर्टलचे स्वरूप → पूर्णपणे कागदविरहित (Paperless) आणि केंद्रीय डिजिटल प्लॅटफॉर्म

• मुख्य उद्दिष्ट → अनुदान व्यवस्थापनात 100% पारदर्शकता आणणे आणि 'इझ ऑफ डुइंग बिझनेस'ला चालना देणे

Maharashtra Police Administration's 'Operation Antim Prahar'

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस प्रशासनाने अलीकडेच ऑपरेशन अंतिम प्रहार राबवून राज्यातील कोणता जिल्हा अधिकृतपणे "नक्षलमुक्त" (Naxal-free) म्हणून घोषित केला आहे ?

1. गोंदिया
2. चंद्रपूर
3. भंडारा
4. गडचिरोली

उत्तर : गडचिरोली

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रातील नक्षलग्रस्त म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गडचिरोली जिल्ह्याला पोलीस प्रशासनाकडून अधिकृतपणे 'नक्षलमुक्त' (Naxal-Free) घोषित करण्यात आले आहे. 

• एका मोठ्या आणि यशस्वी नक्षलविरोधी मोहिमेनंतर ही घोषणा करण्यात आली.

🧐 'ऑपरेशन अंतिम प्रहार' काय आहे ?

• गडचिरोली जिल्ह्यात राबविण्यात आलेल्या या नक्षलविरोधी धडक मोहिमेला 'ऑपरेशन अंतिम प्रहार' (Final Strike) असे नाव देण्यात आले होते.

🚨 प्रमुख कामगिरी -

1) या मोहिमेदरम्यान सुरक्षा दलांनी 8 माओवाद्यांना अटक केली, ज्यामध्ये जिल्ह्यातील सर्व 6 सक्रिय सशस्त्र कॅडर्सचा (Armed Cadres) समावेश आहे.

2) याच काळात शेजारील छत्तीसगड राज्यातील 5 नक्षलवाद्यांनी गडचिरोली पोलिसांसमोर आत्मसमर्पण (Surrender) केले.

3) शस्त्रास्त्रे व रोकड जप्त - कारवाईदरम्यान सुरक्षा दलांनी नक्षलवाद्यांकडून मोठ्या प्रमाणात शस्त्रास्त्रे आणि दारूगोळा जप्त केला. 

यामध्ये AK-47 रायफल्स, INSAS रायफल्स, SLR आणि 65 लाख रुपयांपेक्षा जास्त रोख रक्कम (Cash) जप्त करण्यात आली आहे.

4) बक्षीस रक्कम (Bounty/Rewards):

 अटक करण्यात आलेल्या नक्षलवाद्यांवर एकूण 64 लाख रुपयांचे बक्षीस होते.

आत्मसमर्पण केलेल्या नक्षलवाद्यांवर सामूहिकपणे 38 लाख रुपयांचे बक्षीस होते.

🤝 'ऑपरेशन अंतिम प्रहार' मोहीम कोणी राबविली ?

• संयुक्त कारवाई - ही मोहीम गडचिरोली पोलिसांचे विशेष अभियान पथक (C-60/Special Campaign Squad) आणि केंद्रीय राखीव पोलीस दल (CRPF) यांच्याद्वारे संयुक्तपणे राबवण्यात आली.

 🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स - Operation Antim Prahar

• मोहिमेचे नाव → ऑपरेशन अंतिम प्रहार

• नक्षलमुक्त घोषित झालेला जिल्हा → गडचिरोली

• संयुक्त कारवाई करणाऱ्या यंत्रणा → गडचिरोली पोलीस (विशेष अभियान पथक) आणि CRPF