World Book and Copyright Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन केव्हा साजरा केला जातो ? 

(NTPC 2021)

1. 19 जानेवारी

2. 23 एप्रिल

3. 27 एप्रिल

4. 13 मे

उत्तर : 23 एप्रिल

📰 बातमी काय ?

• संपूर्ण जगभरात 23 एप्रिल हा दिवस 'जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन' (World Book and Copyright Day) म्हणून साजरा केला जातो.

• या दिवसाला " आंतरराष्ट्रीय पुस्तक दिन " असेही म्हणतात. 

📖 जागतिक पुस्तक दिन 23 एप्रिल रोजी का साजरा करण्यात येतो ? 

• 23 एप्रिल या तारखेला विल्यम शेक्सपियर (William Shakespeare), मिगुएल डी सर्व्हेंटेस (Miguel de Cervantes) आणि इंका गार्सिलासो डे ला वेगा (Inca Garcilaso de la Vega) या लेखकांचा मृत्यू झाला.

• 23 एप्रिल हा जगातील तीन महान लेखकांचा पुण्यतिथी दिवस आहे.

• या दिवसाचे साहित्यिक महत्त्व लक्षात घेऊन, 23 एप्रिल हा दिवस जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन म्हणून साजरा करण्यात येतो

🤔 पहिला जागतिक पुस्तक दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

🧐 जागतिक पुस्तक दिनाची सुरुवात कोणत्या संस्थेने केली ? 

• पहिला जागतिक पुस्तक दिन 23 एप्रिल 1995 रोजी साजरा करण्यात आला.

• जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिनाची सुरुवात संयुक्त राष्ट्रांच्या शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटनेने म्हणजेच युनेस्कोने (UNESCO) केली.

• पुस्तके वाचण्याची सवय वाढवण्याच्या आणि कॉपीराइट अधिकारांबद्दल जागरूकता पसरवण्याच्या उद्देशाने युनेस्कोने (UNESCO) 1995 मध्ये पॅरिस येथे झालेल्या संघटनेच्या सर्वसाधारण सभेत २३ एप्रिल हा दिवस जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन म्हणून साजरा करण्याची घोषणा केली.

• UNESCO चा फूल फॅार्म United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization असा आहे.

• युनेस्को (UNESCO) ही एक आंतरराष्ट्रीय संस्था आहे जी शिक्षण, विज्ञान आणि संस्कृतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी काम करते. 

📖 'जागतिक पुस्तक राजधानी' (World Book Capital) म्हणजे काय ?

• हा युनेस्को (UNESCO) या आंतरराष्ट्रीय संघटनेद्वारे दिला जाणारा एक मानाचा दर्जा (Title) आहे.

• उद्दिष्ट - जगभरात वाचन संस्कृती वाढवणे, पुस्तकांचा प्रसार करणे आणि साक्षरतेला प्रोत्साहन देणे.

• कालावधी - हा दर्जा एका वर्षासाठी दिला जातो. त्याची सुरुवात दरवर्षी 23 एप्रिल (जागतिक पुस्तक दिन) रोजी होते आणि पुढील वर्षीच्या 22 एप्रिलला ती संपते.

• निवडलेले शहर वर्षभर विविध आंतरराष्ट्रीय पुस्तक प्रदर्शने, साहित्यिक कार्यक्रम आणि वाचन मोहिमा राबवते.

🧐 युनेस्कोने 2026 साठी जागतिक पुस्तक राजधानी म्हणून कोणत्या शहराला घोषित केले आहे ?

• युनेस्कोने, 2026 या वर्षासाठी जागतिक पुस्तक राजधानी म्हणून मोरोक्को देशातील रबात (Rabat) या शहराला घोषित केले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Book and Copyright Day

• ‘जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन’ → 23 एप्रिल 

• दुसरे नाव → आंतरराष्ट्रीय पुस्तक दिन

• सुरुवात करणारी संस्था → UNESCO

• पहिला जागतिक पुस्तक दिन → 23 एप्रिल 1995

23 एप्रिल का निवडला? → तीन महान लेखकांच्या पुण्यतिथीमुळे

1. विल्यम शेक्सपियर

2. मिगुएल डी सर्व्हेंटेस

3. इंका गार्सिलासो डे ला वेगा

Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana-III (PMGSY-III)

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मुदतवाढ दिलेल्या 'प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-टप्पा 3' (PMGSY-III) ची अंमलबजावणी कोणत्या केंद्रीय मंत्रालयामार्फत केली जाते ?

1. रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय

2. ग्रामीण विकास मंत्रालय

3. पंचायती राज मंत्रालय

4. कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालय

उत्तर : ग्रामीण विकास मंत्रालय

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या अध्यक्षतेखालील केंद्रीय मंत्रिमंडळाने प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-III (PMGSY-III) ला मार्च 2028 पर्यंत मुदतवाढ देण्यास मंजुरी दिली आहे.

• या निर्णयामुळे ग्रामीण भागातील प्रलंबित रस्ते प्रकल्प पूर्ण होण्यास मदत होणार आहे.

• तसेच ग्रामीण बाजारपेठा, शाळा आणि रुग्णालयांशी संपर्क अधिक मजबूत होणार आहे.

🛣️ प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना (PMGSY) म्हणजे काय ?

• ग्रामीण भागांना सर्व ऋतूंमध्ये (All-Weather Roads) रस्ते संपर्क उपलब्ध करून देणारी केंद्र सरकारची ही एक प्रमुख योजना आहे.

1) योजनेची सुरुवात - मूळ PMGSY योजना 25 डिसेंबर 2000 रोजी सुरू झाली.

• पहिल्या टप्प्यात ही योजना, 100% केंद्र पुरस्कृत योजना (Centrally Sponsored Scheme) म्हणून सुरू करण्यात आली. 

2) मंत्रालय - पंतप्रधान ग्राम सडक योजना, केंद्रीय ग्रामीण विकास मंत्रालया (Ministry of Rural Development) अंतर्गत राबविण्यात येते.

3) तिसरा टप्प्या (Phase-III) - 

• तिसऱ्या टप्प्याची (Phase-III) सुरुवात जुलै 2019 मध्ये करण्यात आली होती.

• पहिल्या दोन टप्प्यांत नवीन रस्ते जोडणीवर भर होता, मात्र तिसऱ्या टप्प्यात (Phase-III) अस्तित्वात असलेल्या मुख्य ग्रामीण मार्गांचे (Through Routes) आणि दुव्यांचे मजबुतीकरण आणि सुधारणा (Upgradation) करण्यावर भर आहे.

🧐 प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-III (PMGSY-III) चे उद्दिष्टे (Aims) : 

• व्याप्ती - एकूण 1,25,000 km ग्रामीण रस्त्यांचे मजबुतीकरण करणे.

• जोडणी - ग्रामीण वस्त्यांना ग्रामीण कृषी बाजार (GrAMs), उच्च माध्यमिक शाळा आणि रुग्णालयांशी जोडणे.

• आर्थिक विकास - शेतीमाल आणि बिगर-शेती उत्पादनांच्या वाहतुकीचा वेळ आणि खर्च कमी करून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देणे.

🎯 प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-III (PMGSY-III) चे प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features of Extension) : 

1) नवीन मुदत -  

• मैदानी भागातील रस्ते आणि पुलांसाठी मार्च 2028 पर्यंत मुदतवाढ दिली आहे. 

• डोंगराळ भागातील पुलांसाठी ही मर्यादा मार्च 2029 पर्यंत असेल.

2) सुधारित निधी -

• मूळ 80,250 कोटी रुपयांवरून अर्थसंकल्पीय तरतूद वाढवून ती आता 83,977 कोटी रुपये करण्यात आली आहे.

3) नवीन मोठे पुल - मंजूर रस्त्यांच्या जोडणीसाठी आवश्यक असलेल्या 161 नवीन मोठ्या पुलांसाठी अंदाजे 961 कोटी रुपये मंजुरी देण्यात आली आहे.

4) हरित रस्ते (Green Roads) - रस्ते बांधणीत प्लास्टिक कचरा आणि 'कोल्ड मिक्स' तंत्रज्ञानाचा वापर करून कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यावर भर दिला जाणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-III (PMGSY-III)

• PMGSY प्रारंभ (पहिला टप्पा ) → 25 डिसेंबर 2000

• मंत्रालय → केंद्रीय ग्रामीण विकास मंत्रालय

• PMGSY-III प्रारंभ (तिसरा टप्पा ) → जुलै 2019

• मुख्य उद्देश → ग्रामीण रस्त्यांचे उन्नतीकरण

• लक्ष्य → 1.25 लाख किमी रस्ते

• नवीन मुदत → मार्च 2028

• सुधारित निधी → ₹83,977 कोटी

English Language Day 

📚 Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'इंग्रजी भाषा दिन' खालील पैकी कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करण्यात येतो ? 

1. हर्बर्ट स्पेन्सर

2. स्टीफन हॉकिंग

3. विल्यम शेक्सपियर

4. अल्बर्ट आईन्स्टाईन

उत्तर : विल्यम शेक्सपियरचा (William Shakespeare)

🧐 'इंग्रजी भाषा दिन' केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

• दरवर्षी 23 एप्रिल हा दिवस 'इंग्रजी भाषा दिन' म्हणून साजरा केला जातो. 

• इंग्रजी भाषा ही जगातील सर्वात जास्त वापरली जाणारी आणि बोलली जाणारी भाषा आहे.

• आज इंग्रजी भाषेने जगभरातील शब्द, संकल्पना आणि सांस्कृतिक गोष्टींवर प्रभाव टाकला आहे.

• इंग्रजी भाषेची लोकप्रियता आणि तिच्या वैशिष्ट्यांचे स्मरण करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

🤔 'इंग्रजी भाषा दिन' कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करण्यात येतो ? 

• प्रसिद्ध इंग्रजी कवी आणि लेखक विल्यम शेक्सपियर यांच्या सन्मानार्थ इंग्रजी भाषा दिन साजरा केला जातो.

• इंग्रजी भाषेला समृद्ध करण्यात शेक्सपियरने महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

• 23 एप्रिल हा दिवस 'इंग्रजी भाषा दिन' म्हणून निवडण्यात आला कारण या दिवशी विल्यम शेक्सपियर (William Shakespeare) यांचा जन्मदिवस आणि पुण्यतिथी दोन्ही आहे.

• विल्यम शेक्सपियर यांचा जन्म 23 एप्रिल 1564 रोजी झाला तर त्यांचे निधन 23 एप्रिल 1616 रोजी झाले.

🏛️ 'इंग्रजी भाषा दिनाची स्थापना कोणी आणि केव्हा केली ? 

• संयुक्त राष्ट्राने( United Nations) 2010 मध्ये इंग्रजी भाषा दिनाची स्थापना केली.

• संयुक्त राष्ट्रांनी इंग्रजी भाषेच्या संस्कृती, इतिहास आणि कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी

• तसेच संयुक्त राष्ट्रांच्या सर्व 6 अधिकृत भाषांना (अरबी, चिनी, इंग्रजी, फ्रेंच, रशियन, स्पॅनिश) समान रीतीने प्रोत्साहन देण्यासाठी हा दिवस साजरा करण्यात येतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : English Language Day

• ‘इंग्रजी भाषा दिन’ → 23 एप्रिल 

• सन्मानार्थ → विल्यम शेक्सपियर

• विल्यम शेक्सपियर जन्म → 23 एप्रिल 1564

• विल्यम शेक्सपियर निधन → 23 एप्रिल 1616

• स्थापना वर्ष → 2010 (संयुक्त राष्ट्र)

• मुख्य उद्देश → इंग्रजी भाषेचा इतिहास, संस्कृती आणि योगदानाचा सन्मान करण्यासाठी

‘bob SAMVAD’ platform launched in Mumbai

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बँकिंग सेवांमधील भाषेचा अडथळा दूर करण्यासाठी आणि वित्तीय समावेशकतेला चालना देण्यासाठी, अलीकडेच मुंबईत लाँच करण्यात आलेल्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित बहुभाषिक संवादात्मक प्लॅटफॉर्मचे नाव काय आहे ?

1. बँक संवाद (Bank Samvad)

2. २४x७ संवाद (24x7 Samvad)

3. एआय संवाद (AI Samvad)

4. बॉब संवाद (bob SAMVAD)

उत्तर : बॉब संवाद (bob SAMVAD)

📰 बातमी काय ?

• मुंबईमध्ये बँक ऑफ बडोदा (Bank of Baroda) ने ‘bob SAMVAD’ नावाचे AI-आधारित बहुभाषिक संवाद व्यासपीठ (Multilingual Conversational Platform) सुरू केले आहे.

🧐 'bob SAMVAD' काय आहे ?

• बँक ऑफ बडोदाने (Bank of Baroda - BoB) बँक शाखांमधील ग्राहक आणि कर्मचारी यांच्यातील संवाद अधिक सुलभ आणि प्रभावी करण्यासाठी 'bob SAMVAD' हे कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित बहुभाषिक संवादात्मक प्लॅटफॉर्म मुंबईत लाँच केले आहे.

• उद्घाटन - केंद्रीय वित्त मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेल्या वित्तीय सेवा विभागाचे (Department of Financial Services - DFS) सचिव श्री. एम. नागराजू (M. Nagaraju) यांच्या हस्ते या प्लॅटफॉर्मचे उद्घाटन करण्यात आले.

• उद्देश - बँकिंग सेवांमधील भाषेचा अडथळा (Language Barrier) पूर्णपणे दूर करणे, ग्राहक सेवेचा दर्जा सुधारणे आणि देशात 'समावेशक बँकिंग' (Inclusive Banking) वाढवणे.

✍️ 'bob SAMVAD' चे वैशिष्ट्ये कोणती ?

• स्वरूप - हे एक AI-आधारित संवादात्मक तंत्रज्ञान आहे, जे ग्राहकांना आणि बँकेच्या कर्मचाऱ्यांना एकमेकांशी संवाद साधण्यास मदत करते.

• भाषा - हे प्लॅटफॉर्म 22 भाषांमध्ये रीअल-टाइम (तात्काळ) द्विमार्गी (Two-way) संवादाची सुविधा देते.

• तंत्रज्ञान - यामध्ये प्रगत 'Speech and Language' तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला आहे, ज्यामुळे नैसर्गिक आणि कमी विलंबासह (Low-latency) संवाद शक्य होतो.

 🎯 'bob SAMVAD' या उपक्रमाचे महत्त्व काय ?

• सर्वसमावेशक बँकिंग - ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील ग्राहकांना त्यांच्या भाषेत बँकिंग समजून घेण्यास मदत होईल.

• तंत्रज्ञानाचा वापर - भारतीय वित्तीय क्षेत्रात (Financial Sector) AI चा वापर वाढवून सेवा अधिक कार्यक्षम होईल.

• ग्राहक सेवा - बँक शाखेतील गर्दी कमी होईल आणि ग्राहकांना अधिक चांगली डिजिटल सेवा पुरवण्यास मदत होईल

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• bob SAMVAD → Bank of Baroda ची AI संवाद प्रणाली

• लाँच ठिकाण → मुंबई

• भाषा → 22 भाषांमध्ये सेवा

• तंत्रज्ञान → AI-driven Speech & Language Technology

• मुख्य उद्देश → समावेशक बँकिंग + ग्राहक सेवेचा दर्जा सुधारणे

World Earth Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक वसुंधरा दिन (World Earth Day) दरवर्षी केव्हा साजरा केला जातो ?

1. 5 जून

2. 8 मार्च

3. 22 मार्च

4. 22 एप्रिल

उत्तर : 22 एप्रिल

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 22 एप्रिल रोजी जागतिक वसुंधरा दिन (World Earth Day) साजरा केला जातो.

• या दिवसाला - ‘जागतिक पृथ्वी दिन’ किंवा 'आंतरराष्ट्रीय मातृ वसुंधरा दिन' (International Mother Earth Day) असेही म्हणतात.

• उद्देश - हा दिवस हवामान बदल (Climate Change), प्रदूषण (Pollution), जैवविविधतेचा ऱ्हास (Biodiversity Loss) यांसारख्या पर्यावरणीय समस्यांबाबत जनजागृती करण्यासाठी साजरा केला जातो.

📜 जागतिक वसुंधरा दिनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी :

(World Earth Day - Historical Background) :

1) पहिली सुरुवात -

• 1969 मधील 'सांता बार्बरा तेल गळती' (Santa Barbara Oil Spill) च्या दुर्घटनेनंतर अमेरिकेचे सिनेटर गेलॉर्ड नेल्सन (Gaylord Nelson) यांनी या आंदोलनाची सुरुवात केली होती.

• या दिवसाची सुरुवात 22 एप्रिल 1970 रोजी झाली, ज्याला आधुनिक पर्यावरण चळवळीचा जन्म मानला जातो. 

• कायदेशीर परिणाम - 1970 मधील पहिल्या आंदोलनामुळे अमेरिकेत पर्यावरण संरक्षण कायदा आणि 'पर्यावरण संरक्षण संस्था' (EPA) ची स्थापना झाली.

2) संयुक्त राष्ट्रांची (UN) मान्यता - 

• संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 2009 मध्ये एका ठरावाद्वारे 22 एप्रिल हा दिवस अधिकृतपणे 'आंतरराष्ट्रीय मातृ वसुंधरा दिन' (International Mother Earth Day) म्हणून घोषित केला.

3) जागतिक व्याप्ती - सध्या हा दिवस जगातील 190 पेक्षा जास्त देशांमध्ये सरकारी आणि बिगर-सरकारी संस्थांद्वारे (NGOs) साजरा केला जातो.

🧐 2026 साठी जागतिक वसुंधरा दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• 2026 या वर्षाची मुख्य संकल्पना “आमची शक्ती, आमची वसुंधरा” (Our Power, Our Planet) ही आहे.

• ही संकल्पना प्रामुख्याने सामुदायिक कृती (Community Action), नूतनीकरणक्षम ऊर्जेकडे (Renewable Energy) वाटचाल आणि पर्यावरणाचे नुकसान करणाऱ्या घटकांची जबाबदारी निश्चित करणे यावर भर देते.

🌿 जागतिक वसुंधरा दिनाचे महत्त्व काय ?

• लोकशिक्षण - शाश्वत सवयी (Sustainable Habits) आणि निसर्गाचे जतन याविषयी भावी पिढीमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी. 

• धोरणात्मक बदल - नैसर्गिक संसाधनांच्या रक्षणासाठी जागतिक स्तरावर कडक कायदे आणि धोरणे आखण्यासाठी सरकारवर दबाव आणण्यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा आहे.

महाराष्ट्र शासनाचे " माझी वसुंधरा 6.0 अभियान " : 

• महाराष्ट्र शासनाने पर्यावरण संरक्षणासाठी ” माझी वसुंधरा 6.0” या अभियानाच्या माध्यमातून व्यापक आणि समन्वित उपाययोजना राबविल्या आहेत. 

• या अभियानात राज्यातील सर्व महापालिका, नगरपरिषद आणि ग्रामपंचायतींचा सक्रिय सहभाग निश्चित करण्यात आला असून, स्थानिक स्वराज्य संस्थांना पर्यावरण संवर्धनाची जबाबदारी देण्यात आली आहे. 

• पंचमहाभूतांच्या संकल्पनेवर आधारित या योजनेत पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी आणि आकाश या घटकांचे संतुलन राखण्यावर भर दिला जातो. 

• शासनाने वृक्षारोपण, जलसंधारण, सांडपाणी पुनर्वापर, कचरा व्यवस्थापन आणि हरित ऊर्जा वापर यांसारख्या उपक्रमांना प्रोत्साहन दिले आहे. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Earth Day

• जागतिक वसुंधरा दिन → 22 एप्रिल

• सुरुवात → 22 एप्रिल 1970

• सुरुवात कोणी केली? → अमेरिकेचे सिनेटर गेलॉर्ड नेल्सन

• कारण → 'सांता बार्बरा तेल गळती (1969)

• संयुक्त राष्ट्राची (UN) मान्यता - → 2009

• 2026 थीम → “Our Power, Our Planet”

• " माझी वसुंधरा 6.0 अभियान - महाराष्ट्र सरकार

For the first time in the history of India, a nominated member has been elected as the Deputy Chairman of the Rajya Sabha

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - राज्यसभा

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताच्या संसदीय इतिहासात पहिल्यांदाच एका नामनिर्देशित (Nominated) खासदाराची राज्यसभेच्या उपसभापतीपदी निवड झाली आहे; त्या खासदाराचे नाव काय ?

1. श्री. जगदीप धनखड

2. श्री. हरिवंश नारायण सिंह

3. श्री. मल्लिकार्जुन खर्गे

4. श्री. प्रफुल्ल पटेल

उत्तर : श्री. हरिवंश नारायण सिंह

📰 बातमी काय ?

• राज्यसभेचे नामनिर्देशित सदस्य (Nominated MP) श्री. हरिवंश नारायण सिंह यांची राज्यसभेच्या उपसभापतीपदी (Deputy Chairman) सलग तिसऱ्यांदा निवड झाली आहे.

👉 विशेष म्हणजे भारताच्या संसदीय इतिहासात प्रथमच एखाद्या नामनिर्देशित (Nominated) सदस्याची राज्यसभा उपसभापतीपदी निवड झाली आहे.

✍️ नोट : भारताचे उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे सभापती (अध्यक्ष) असतात.

🏛️ राज्यसभेचे उपसभापती कोण असतात ?

(Deputy Chairman of Rajya Sabha)

• भारतीय संविधानाच्या कलम 89(2) नुसार, राज्यसभा आपल्या सदस्यांमधून एकाची 'उपसभापती' म्हणून निवड करते.

• हे पद राज्यसभेच्या कामकाजातील सातत्य राखण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जाते.

🗳️ उपसभापतीची निवड कशी केली जाते ?

• निवडणूक प्रक्रिया - राज्यसभेचा कोणताही सदस्य दुसऱ्या सदस्याच्या नावाचा प्रस्ताव मांडू शकतो. 

• या प्रस्तावाला दुसऱ्या सदस्याने अनुमोदन (Seconded) देणे आवश्यक असते. 

• उमेदवाराने निवडून आल्यास काम करण्याची तयारी दर्शवणे गरजेचे आहे.

🤝 उपसभापतीची कार्ये आणि अधिकार कोणते ?

1) पीठासीन अधिकारी - 

• सभापतींच्या (उपराष्ट्रपती) अनुपस्थितीत उपसभापती सभागृहाचे कामकाज पाहतात. 

• त्यावेळी त्यांना सभापतींचे सर्व अधिकार प्राप्त असतात.

2) स्वतंत्र पद - उपसभापती हे सभापतींच्या हाताखालील (Subordinate) पद नाही. ते थेट राज्यसभेला जबाबदार असतात.

3) मतदानाचा अधिकार - जेव्हा ते सभागृहाचे अध्यक्षपद भूषवत असतात, तेव्हा ते पहिल्या फेरीत मतदान करू शकत नाहीत. केवळ मतांची समान विभागणी (Tie) झाल्यास ते 'निर्णायक मत' (Casting Vote) देऊ शकतात.

4) सामान्य सदस्य म्हणून - जेव्हा सभापती (भारताचे उपराष्ट्रपती) स्वतः सभागृहात उपस्थित असतात, तेव्हा उपसभापती हे एका सामान्य सदस्याप्रमाणे चर्चेत भाग घेऊ शकतात आणि मतदान करू शकतात.

💺 पद रिक्त होणे आणि पदावरून हटवणे (Removal) : 

👉 खालील परिस्थितीत उपसभापतींचे पद रिक्त होते - 

1) जर त्यांचे राज्यसभेचे सदस्यत्व संपुष्टात आले.

2) त्यांनी सभापतींकडे (Chairman) आपला लेखी राजीनामा सोपवला.

3) पदावरून हटवल्यास - राज्यसभेच्या तत्कालीन सर्व सदस्यांच्या बहुमताने ठराव मंजूर करून त्यांना पदावरून दूर करता येते. यासाठी 14 दिवसांची पूर्वसूचना देणे अनिवार्य आहे.

🤔 विशेष नियम: जेव्हा त्यांच्या हकालपट्टीचा (पदावरून हटवण्याचा) ठराव विचाराधीन असतो, तेव्हा ते सभागृहाचे अध्यक्षपद भूषवू शकत नाहीत.

💰 राज्यसभा उपसभापती वेतन आणि भत्ते - 

• त्यांचे वेतन आणि भत्ते संसद ठरवते आणि ते भारताच्या संचित निधीतून (Consolidated Fund of India) दिले जातात.

🧐 सभापती आणि उपसभापती दोन्ही नसल्यास राज्यसभेचे कामकाज कोण चालवते ?

• उपाध्यक्षांचे पॅनेल - सभापती (भारताचे उपराष्ट्रपती) राज्यसभा सदस्यांमधून एका पॅनेलची नियुक्ती करतात. 

• सभापती आणि उपसभापती दोन्ही अनुपस्थित असताना या पॅनेलपैकी एक सदस्य अध्यक्षपद भूषवू शकतो. 

• मात्र, जर सभापती किंवा उपसभापतींचे पद रिक्त (Vacant) असेल, तर हे पॅनेल अध्यक्षपद भूषवू शकत नाही.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• राज्यसभा उपसभापती → कलम 89(2)

• निवड → राज्यसभा सदस्यांमधून

• अध्यक्षस्थान → सभापती अनुपस्थित असताना

• मतदान अधिकार → फक्त 'निर्णायक मत' (Casting Vote)

• हटवण्याची प्रक्रिया → बहुमत + 14 दिवसांची नोटीस

RELIEF Scheme

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पश्चिम आशियातील तणावामुळे संकटात सापडलेल्या भारतीय निर्यातदारांना आर्थिक संरक्षण देण्यासाठी वाणिज्य आणि उदयोग मंत्रालयाने कोणती योजना विस्तारित केली आहे ?

1. RELIEF योजना

2. PRAGATI योजना

3. SAGAR योजना

4. UDAN योजना

उत्तर : RELIEF योजना

📰 बातमी काय ?

• पश्चिम आशियातील भू-राजकीय तणाव आणि सागरी वाहतुकीतील व्यत्यय यामुळे भारतीय निर्यातदारांचे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी केंद्र सरकारने RELIEF योजनेचा (रेसिलिएंस एंड लॉजिस्टिक्स इंटरवेंशन फॉर एक्सपोर्ट फैसिलिटेशन) विस्तार केला आहे. 

🧐 RELIEF Scheme म्हणजे काय ?

1) RELIEF फूल फॅार्म - Resilience & Logistics Intervention for Export Facilitation (RELIEF)

• पश्चिम आशियातील संघर्ष, युद्धजन्य परिस्थिती आणि समुद्री मार्गांवरील अस्थिरतेमुळे मालवाहतूक खर्च वाढत आहे, विमा जोखीम वाढत आहेत, निर्यात पुरवठा साखळीवर परिणाम होत आहे.

• या समस्यांपासून भारतीय निर्यातदारांना संरक्षण देण्यासाठी RELIEF योजना आहे.

2) मंत्रालय - वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय (Ministry of Commerce and Industry).

3) मोहीम - ही योजना 'निर्यात प्रोत्साहन अभियान' (Export Promotion Mission - EPM) अंतर्गत राबवली जात आहे.

4) निधी - या योजनेसाठी 497 कोटी रुपयांचा निधी मंजूर करण्यात आला आहे.

5) अंमलबजावणी संस्था - भारतीय निर्यात ऋण हमी निगम ( Export Credit Guarantee Corporation of India -ECGC) द्वारे या योजनेची अंमलबजावणी, विमा संरक्षण, नुकसान भरपाई, दावे आणि देखरेख केली जाते.

🎯 RELIEF योजना प्रमुख उद्दिष्टे कोणती ?

• सागरी जोखमीमुळे वाढणारा रसद (Logistics) खर्च कमी करणे, 

• पुरवठा साखळी मजबूत करणे आणि 

• जागतिक बाजारपेठेत भारताची निर्यात स्पर्धात्मकता टिकवून ठेवणे.

🌏 RELIEF योजना कोणत्या देशांसाठी लागू आहे ?

🤝 विशेषतः पश्चिम आशिया आणि आखाती देशांमध्ये व्यापार करणाऱ्या भारतीय निर्यातदारांना याचा लाभ मिळणार आहे.

• समाविष्ट देश: संयुक्त अरब अमिराती (UAE), सौदी अरेबिया, कतार, ओमान, कुवेत, बहरीन, इराक, इराण आणि येमेन.

• नवीन विस्तार: या योजनेत आता इजिप्त आणि जॉर्डन या देशांचाही समावेश करण्यात आला आहे.

🤝 RELIEF योजनेची त्रि-स्तरीय रचना (Three-Part Framework) - 

👉 निर्यातदारांना त्यांच्या विमा संरक्षणाच्या आधारावर तीन भागांत मदत दिली जाते:

1) घटक 1 (Component 1): ज्यांच्याकडे आधीच ECGC कव्हर आहे, त्यांना जुन्या दरानेच प्रीमियम दिला जाईल आणि युद्धजन्य जोखमीसाठी 100% नुकसान भरपाई दिली जाईल.

2) घटक 2 (Component 2): 16 मार्च ते 15 जून 2026 या कालावधीत पाठवलेल्या मालासाठी 95% पर्यंत नुकसान भरपाईचे संरक्षण दिले जाईल.

3) घटक 3 (Component 3): हा विशेषतः MSME (सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग) निर्यातदारांसाठी आहे. ज्यांच्याकडे आधी कोणताही विमा नव्हता, त्यांना प्रति निर्यातदार जास्तीत जास्त 50 लाख रुपयांपर्यंत संरक्षण दिले जाईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• RELIEF योजना→ Resilience & Logistics Intervention for Export Facilitation

• मंत्रालय → वाणिज्य आणि उदयोग मंत्रालय

• उद्देश → निर्यातदारांना लॉजिस्टिक व युद्धजन्य जोखमींपासून संरक्षण

• लागू क्षेत्र → पश्चिम आशिया व आखाती देश

• एकूण निधी → ₹497 कोटी

• अंमलबजावणी संस्था → Export Credit Guarantee Corporation of India

Defeat of the Constitution (131st Amendment) Bill, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - घटनादुरुस्ती, कायदे, विधेयक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महिलांना लोकसभा आणि राज्य विधानसभांमध्ये 33% आरक्षण देणारा ‘नारी शक्ती वंदन अधिनियम’ कोणत्या घटनादुरुस्तीशी संबंधित आहे ?

1. 101 वी घटनादुरुस्ती

2. 103 वी घटनादुरुस्ती

3. 106 वी घटनादुरुस्ती

4. 109 वी घटनादुरुस्ती

उत्तर : 106 वी घटनादुरुस्ती

📰 बातमी काय ?

• लोकसभेत सादर करण्यात आलेले संविधान 131 वी घटनादुरुस्ती विधेयक, 2026 नामंजूर झाले.

• हे विधेयक महिलांसाठी लोकसभा व विधानसभांमध्ये 33% आरक्षणाची अंमलबजावणी लवकर करण्यासाठी आणण्यात आले होते.

• मात्र आवश्यक विशेष बहुमत न मिळाल्याने हे विधेयक फेटाळले गेले.

👩‍⚖️ आधी 106 वी घटनादुरुस्ती (नारी शक्ती वंदन अधिनियम, 2023) काय आहे ते समजून घेऊ - 

• 106 व्या घटनादुरुस्तीमुळे - लोकसभा आणि राज्य विधानसभांमध्ये महिलांना 33% आरक्षण देण्याची तरतूद करण्यात आली.

• ही घटनादुरुस्ती महिलांच्या राजकीय प्रतिनिधित्वात वाढ करण्यासाठी महत्त्वाची मानली जाते.

🤔 मग समस्या काय निर्माण झाली ?

• महिलांसाठीचे हे 33% आरक्षण लगेच लागू होणार नव्हते.

• घटनादुरुस्तीतील कलम 334A नुसार महिला आरक्षण पुढील जनगणनेनंतर आणि मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर (Delimitation) लागू होणार आहे.

• त्यामुळे हे आरक्षण प्रत्यक्षात 2034 च्या आसपास लागू होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात होती.

🏛️ मग 131 वी घटनादुरुस्ती का आणली ?

1) मुख्य उद्देश - महिला आरक्षणाची अंमलबजावणी लवकर करण्यासाठी हे विधेयक आणण्यात आले.

👉 यामध्ये - 

• 2011 च्या जनगणनेच्या आधारे मतदारसंघ पुनर्रचना (Delimitation) करण्याचा प्रस्ताव होता.

• त्यामुळे 2027 नंतरच्या जनगणनेची वाट पाहावी लागली नसती.

• महिला आरक्षण 2029 च्या निवडणुकांपासून लागू होऊ शकले असते.

2) संसदीय विस्तार - संसदेच्या सदस्यसंख्येत वाढ करणे आणि मतदारसंघांच्या सीमांचे गोठवलेले (Freeze) स्वरूप संपवणे हे देखील या विधेयकावर अवलंबून होते.

🏛️ विधेयक नामंजूर झाले (Technical Reasons)- 

• विशेष बहुमताची अट पूर्ण झाली नाही.

• भारतीय संविधानाच्या कलम 368 नुसार घटनादुरुस्ती मंजूर करण्यासाठी विशेष बहुमत आवश्यक असते.

👉 यासाठी:

1) सभागृहाच्या एकूण सदस्यसंख्येचे बहुमत आवश्यक असते. आणि 

2) उपस्थित व मतदान करणाऱ्या सदस्यांपैकी किमान 2/3 बहुमत आवश्यक असते.

👉 आकडेवारी समजून घ्या - 

• लोकसभेची एकूण सदस्यसंख्या → 528

• विधेयकाच्या बाजूने मिळालेले मते → 298

• विधेयक मंजुरीसाठी आवश्यक मते → 352

म्हणून आवश्यक विशेष बहुमत न मिळाल्याने विधेयक मंजूर होऊ शकले नाही.

🤔 सहयोगी विधेयके मागे घ्यावी लागली -

• '131 वे घटनादुरुस्ती विधेयक, 2026' हे मुख्य घटनादुरुस्ती विधेयक नामंजूर झाल्यामुळे यावर अवलंबून असलेली इतर दोन वैधानिक विधेयके —

1) केंद्रशासित प्रदेश कायदे (सुधारणा) विधेयक, 2026 आणि 

2) मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक, 2026 — सरकारला तातडीने मागे घ्यावी लागली.

🧐 विधेयक नामंजूर होण्यामागील प्रमुख कारणे -

👉 मतदारसंघ पुनर्रचना आणि लोकसंख्या वाद (North-South Divide) हा आहे.

1) ऐतिहासिक पार्श्वभूमी - 

• 42 व्या घटनादुरुस्तीने (1976) मतदारसंघांच्या सीमा 1971 च्या जनगणनेनुसार गोठवल्या होत्या. 

• त्यानंतर 84 व्या घटनादुरुस्तीने (2001) ही मर्यादा 2026 नंतरच्या पहिल्या जनगणनेपर्यंत वाढवली.

2) विरोधकांचा युक्तिवाद - 

• दक्षिण भारतातील राज्यांनी प्रभावीपणे लोकसंख्या नियंत्रण केले आहे. 

• लोकसंख्येच्या आधारावर मतदारसंघांची संख्या वाढवल्यास दक्षिण भारताचे संसदेतील प्रतिनिधित्व कमी होऊन उत्तर भारताचे वाढेल, अशी भीती विरोधकांनी व्यक्त केली.

3) मागणी - 

• महिला आरक्षण हे मतदारसंघ पुनर्रचनेशी (Delimitation) जोडू नये, अशी प्रमुख मागणी विरोधी पक्षांनी केली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• विधेयक → 131 वे घटनादुरुस्ती विधेयक, 2026.

• आधारभूत जनगणना → 2011 वापरण्याचा प्रस्ताव होता.

• निकाल → लोकसभेत नामंजूर.

• मते → 298 मते मिळाली (गरज 352 ची होती).

• सद्यस्थिती → 131 वे विधेयक पडल्यामुळे

1) केंद्रशासित प्रदेश कायदे (सुधारणा) विधेयक, 2026 आणि 

2) मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक, 2026 - देखील सरकारला मागे घ्यावी लागली.