For the first time in the history of India, a nominated member has been elected as the Deputy Chairman of the Rajya Sabha

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - राज्यसभा

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताच्या संसदीय इतिहासात पहिल्यांदाच एका नामनिर्देशित (Nominated) खासदाराची राज्यसभेच्या उपसभापतीपदी निवड झाली आहे; त्या खासदाराचे नाव काय ?

1. श्री. जगदीप धनखड

2. श्री. हरिवंश नारायण सिंह

3. श्री. मल्लिकार्जुन खर्गे

4. श्री. प्रफुल्ल पटेल

उत्तर : श्री. हरिवंश नारायण सिंह

📰 बातमी काय ?

• राज्यसभेचे नामनिर्देशित सदस्य (Nominated MP) श्री. हरिवंश नारायण सिंह यांची राज्यसभेच्या उपसभापतीपदी (Deputy Chairman) सलग तिसऱ्यांदा निवड झाली आहे.

👉 विशेष म्हणजे भारताच्या संसदीय इतिहासात प्रथमच एखाद्या नामनिर्देशित (Nominated) सदस्याची राज्यसभा उपसभापतीपदी निवड झाली आहे.

✍️ नोट : भारताचे उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे सभापती (अध्यक्ष) असतात.

🏛️ राज्यसभेचे उपसभापती कोण असतात ?

(Deputy Chairman of Rajya Sabha)

• भारतीय संविधानाच्या कलम 89(2) नुसार, राज्यसभा आपल्या सदस्यांमधून एकाची 'उपसभापती' म्हणून निवड करते.

• हे पद राज्यसभेच्या कामकाजातील सातत्य राखण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जाते.

🗳️ उपसभापतीची निवड कशी केली जाते ?

• निवडणूक प्रक्रिया - राज्यसभेचा कोणताही सदस्य दुसऱ्या सदस्याच्या नावाचा प्रस्ताव मांडू शकतो. 

• या प्रस्तावाला दुसऱ्या सदस्याने अनुमोदन (Seconded) देणे आवश्यक असते. 

• उमेदवाराने निवडून आल्यास काम करण्याची तयारी दर्शवणे गरजेचे आहे.

🤝 उपसभापतीची कार्ये आणि अधिकार कोणते ?

1) पीठासीन अधिकारी - 

• सभापतींच्या (उपराष्ट्रपती) अनुपस्थितीत उपसभापती सभागृहाचे कामकाज पाहतात. 

• त्यावेळी त्यांना सभापतींचे सर्व अधिकार प्राप्त असतात.

2) स्वतंत्र पद - उपसभापती हे सभापतींच्या हाताखालील (Subordinate) पद नाही. ते थेट राज्यसभेला जबाबदार असतात.

3) मतदानाचा अधिकार - जेव्हा ते सभागृहाचे अध्यक्षपद भूषवत असतात, तेव्हा ते पहिल्या फेरीत मतदान करू शकत नाहीत. केवळ मतांची समान विभागणी (Tie) झाल्यास ते 'निर्णायक मत' (Casting Vote) देऊ शकतात.

4) सामान्य सदस्य म्हणून - जेव्हा सभापती (भारताचे उपराष्ट्रपती) स्वतः सभागृहात उपस्थित असतात, तेव्हा उपसभापती हे एका सामान्य सदस्याप्रमाणे चर्चेत भाग घेऊ शकतात आणि मतदान करू शकतात.

💺 पद रिक्त होणे आणि पदावरून हटवणे (Removal) : 

👉 खालील परिस्थितीत उपसभापतींचे पद रिक्त होते - 

1) जर त्यांचे राज्यसभेचे सदस्यत्व संपुष्टात आले.

2) त्यांनी सभापतींकडे (Chairman) आपला लेखी राजीनामा सोपवला.

3) पदावरून हटवल्यास - राज्यसभेच्या तत्कालीन सर्व सदस्यांच्या बहुमताने ठराव मंजूर करून त्यांना पदावरून दूर करता येते. यासाठी 14 दिवसांची पूर्वसूचना देणे अनिवार्य आहे.

🤔 विशेष नियम: जेव्हा त्यांच्या हकालपट्टीचा (पदावरून हटवण्याचा) ठराव विचाराधीन असतो, तेव्हा ते सभागृहाचे अध्यक्षपद भूषवू शकत नाहीत.

💰 राज्यसभा उपसभापती वेतन आणि भत्ते - 

• त्यांचे वेतन आणि भत्ते संसद ठरवते आणि ते भारताच्या संचित निधीतून (Consolidated Fund of India) दिले जातात.

🧐 सभापती आणि उपसभापती दोन्ही नसल्यास राज्यसभेचे कामकाज कोण चालवते ?

• उपाध्यक्षांचे पॅनेल - सभापती (भारताचे उपराष्ट्रपती) राज्यसभा सदस्यांमधून एका पॅनेलची नियुक्ती करतात. 

• सभापती आणि उपसभापती दोन्ही अनुपस्थित असताना या पॅनेलपैकी एक सदस्य अध्यक्षपद भूषवू शकतो. 

• मात्र, जर सभापती किंवा उपसभापतींचे पद रिक्त (Vacant) असेल, तर हे पॅनेल अध्यक्षपद भूषवू शकत नाही.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• राज्यसभा उपसभापती → कलम 89(2)

• निवड → राज्यसभा सदस्यांमधून

• अध्यक्षस्थान → सभापती अनुपस्थित असताना

• मतदान अधिकार → फक्त 'निर्णायक मत' (Casting Vote)

• हटवण्याची प्रक्रिया → बहुमत + 14 दिवसांची नोटीस

RELIEF Scheme

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पश्चिम आशियातील तणावामुळे संकटात सापडलेल्या भारतीय निर्यातदारांना आर्थिक संरक्षण देण्यासाठी वाणिज्य आणि उदयोग मंत्रालयाने कोणती योजना विस्तारित केली आहे ?

1. RELIEF योजना

2. PRAGATI योजना

3. SAGAR योजना

4. UDAN योजना

उत्तर : RELIEF योजना

📰 बातमी काय ?

• पश्चिम आशियातील भू-राजकीय तणाव आणि सागरी वाहतुकीतील व्यत्यय यामुळे भारतीय निर्यातदारांचे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी केंद्र सरकारने RELIEF योजनेचा (रेसिलिएंस एंड लॉजिस्टिक्स इंटरवेंशन फॉर एक्सपोर्ट फैसिलिटेशन) विस्तार केला आहे. 

🧐 RELIEF Scheme म्हणजे काय ?

1) RELIEF फूल फॅार्म - Resilience & Logistics Intervention for Export Facilitation (RELIEF)

• पश्चिम आशियातील संघर्ष, युद्धजन्य परिस्थिती आणि समुद्री मार्गांवरील अस्थिरतेमुळे मालवाहतूक खर्च वाढत आहे, विमा जोखीम वाढत आहेत, निर्यात पुरवठा साखळीवर परिणाम होत आहे.

• या समस्यांपासून भारतीय निर्यातदारांना संरक्षण देण्यासाठी RELIEF योजना आहे.

2) मंत्रालय - वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय (Ministry of Commerce and Industry).

3) मोहीम - ही योजना 'निर्यात प्रोत्साहन अभियान' (Export Promotion Mission - EPM) अंतर्गत राबवली जात आहे.

4) निधी - या योजनेसाठी 497 कोटी रुपयांचा निधी मंजूर करण्यात आला आहे.

5) अंमलबजावणी संस्था - भारतीय निर्यात ऋण हमी निगम ( Export Credit Guarantee Corporation of India -ECGC) द्वारे या योजनेची अंमलबजावणी, विमा संरक्षण, नुकसान भरपाई, दावे आणि देखरेख केली जाते.

🎯 RELIEF योजना प्रमुख उद्दिष्टे कोणती ?

• सागरी जोखमीमुळे वाढणारा रसद (Logistics) खर्च कमी करणे, 

• पुरवठा साखळी मजबूत करणे आणि 

• जागतिक बाजारपेठेत भारताची निर्यात स्पर्धात्मकता टिकवून ठेवणे.

🌏 RELIEF योजना कोणत्या देशांसाठी लागू आहे ?

🤝 विशेषतः पश्चिम आशिया आणि आखाती देशांमध्ये व्यापार करणाऱ्या भारतीय निर्यातदारांना याचा लाभ मिळणार आहे.

• समाविष्ट देश: संयुक्त अरब अमिराती (UAE), सौदी अरेबिया, कतार, ओमान, कुवेत, बहरीन, इराक, इराण आणि येमेन.

• नवीन विस्तार: या योजनेत आता इजिप्त आणि जॉर्डन या देशांचाही समावेश करण्यात आला आहे.

🤝 RELIEF योजनेची त्रि-स्तरीय रचना (Three-Part Framework) - 

👉 निर्यातदारांना त्यांच्या विमा संरक्षणाच्या आधारावर तीन भागांत मदत दिली जाते:

1) घटक 1 (Component 1): ज्यांच्याकडे आधीच ECGC कव्हर आहे, त्यांना जुन्या दरानेच प्रीमियम दिला जाईल आणि युद्धजन्य जोखमीसाठी 100% नुकसान भरपाई दिली जाईल.

2) घटक 2 (Component 2): 16 मार्च ते 15 जून 2026 या कालावधीत पाठवलेल्या मालासाठी 95% पर्यंत नुकसान भरपाईचे संरक्षण दिले जाईल.

3) घटक 3 (Component 3): हा विशेषतः MSME (सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग) निर्यातदारांसाठी आहे. ज्यांच्याकडे आधी कोणताही विमा नव्हता, त्यांना प्रति निर्यातदार जास्तीत जास्त 50 लाख रुपयांपर्यंत संरक्षण दिले जाईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• RELIEF योजना→ Resilience & Logistics Intervention for Export Facilitation

• मंत्रालय → वाणिज्य आणि उदयोग मंत्रालय

• उद्देश → निर्यातदारांना लॉजिस्टिक व युद्धजन्य जोखमींपासून संरक्षण

• लागू क्षेत्र → पश्चिम आशिया व आखाती देश

• एकूण निधी → ₹497 कोटी

• अंमलबजावणी संस्था → Export Credit Guarantee Corporation of India

Defeat of the Constitution (131st Amendment) Bill, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - घटनादुरुस्ती, कायदे, विधेयक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महिलांना लोकसभा आणि राज्य विधानसभांमध्ये 33% आरक्षण देणारा ‘नारी शक्ती वंदन अधिनियम’ कोणत्या घटनादुरुस्तीशी संबंधित आहे ?

1. 101 वी घटनादुरुस्ती

2. 103 वी घटनादुरुस्ती

3. 106 वी घटनादुरुस्ती

4. 109 वी घटनादुरुस्ती

उत्तर : 106 वी घटनादुरुस्ती

📰 बातमी काय ?

• लोकसभेत सादर करण्यात आलेले संविधान 131 वी घटनादुरुस्ती विधेयक, 2026 नामंजूर झाले.

• हे विधेयक महिलांसाठी लोकसभा व विधानसभांमध्ये 33% आरक्षणाची अंमलबजावणी लवकर करण्यासाठी आणण्यात आले होते.

• मात्र आवश्यक विशेष बहुमत न मिळाल्याने हे विधेयक फेटाळले गेले.

👩‍⚖️ आधी 106 वी घटनादुरुस्ती (नारी शक्ती वंदन अधिनियम, 2023) काय आहे ते समजून घेऊ - 

• 106 व्या घटनादुरुस्तीमुळे - लोकसभा आणि राज्य विधानसभांमध्ये महिलांना 33% आरक्षण देण्याची तरतूद करण्यात आली.

• ही घटनादुरुस्ती महिलांच्या राजकीय प्रतिनिधित्वात वाढ करण्यासाठी महत्त्वाची मानली जाते.

🤔 मग समस्या काय निर्माण झाली ?

• महिलांसाठीचे हे 33% आरक्षण लगेच लागू होणार नव्हते.

• घटनादुरुस्तीतील कलम 334A नुसार महिला आरक्षण पुढील जनगणनेनंतर आणि मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर (Delimitation) लागू होणार आहे.

• त्यामुळे हे आरक्षण प्रत्यक्षात 2034 च्या आसपास लागू होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात होती.

🏛️ मग 131 वी घटनादुरुस्ती का आणली ?

1) मुख्य उद्देश - महिला आरक्षणाची अंमलबजावणी लवकर करण्यासाठी हे विधेयक आणण्यात आले.

👉 यामध्ये - 

• 2011 च्या जनगणनेच्या आधारे मतदारसंघ पुनर्रचना (Delimitation) करण्याचा प्रस्ताव होता.

• त्यामुळे 2027 नंतरच्या जनगणनेची वाट पाहावी लागली नसती.

• महिला आरक्षण 2029 च्या निवडणुकांपासून लागू होऊ शकले असते.

2) संसदीय विस्तार - संसदेच्या सदस्यसंख्येत वाढ करणे आणि मतदारसंघांच्या सीमांचे गोठवलेले (Freeze) स्वरूप संपवणे हे देखील या विधेयकावर अवलंबून होते.

🏛️ विधेयक नामंजूर झाले (Technical Reasons)- 

• विशेष बहुमताची अट पूर्ण झाली नाही.

• भारतीय संविधानाच्या कलम 368 नुसार घटनादुरुस्ती मंजूर करण्यासाठी विशेष बहुमत आवश्यक असते.

👉 यासाठी:

1) सभागृहाच्या एकूण सदस्यसंख्येचे बहुमत आवश्यक असते. आणि 

2) उपस्थित व मतदान करणाऱ्या सदस्यांपैकी किमान 2/3 बहुमत आवश्यक असते.

👉 आकडेवारी समजून घ्या - 

• लोकसभेची एकूण सदस्यसंख्या → 528

• विधेयकाच्या बाजूने मिळालेले मते → 298

• विधेयक मंजुरीसाठी आवश्यक मते → 352

म्हणून आवश्यक विशेष बहुमत न मिळाल्याने विधेयक मंजूर होऊ शकले नाही.

🤔 सहयोगी विधेयके मागे घ्यावी लागली -

• '131 वे घटनादुरुस्ती विधेयक, 2026' हे मुख्य घटनादुरुस्ती विधेयक नामंजूर झाल्यामुळे यावर अवलंबून असलेली इतर दोन वैधानिक विधेयके —

1) केंद्रशासित प्रदेश कायदे (सुधारणा) विधेयक, 2026 आणि 

2) मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक, 2026 — सरकारला तातडीने मागे घ्यावी लागली.

🧐 विधेयक नामंजूर होण्यामागील प्रमुख कारणे -

👉 मतदारसंघ पुनर्रचना आणि लोकसंख्या वाद (North-South Divide) हा आहे.

1) ऐतिहासिक पार्श्वभूमी - 

• 42 व्या घटनादुरुस्तीने (1976) मतदारसंघांच्या सीमा 1971 च्या जनगणनेनुसार गोठवल्या होत्या. 

• त्यानंतर 84 व्या घटनादुरुस्तीने (2001) ही मर्यादा 2026 नंतरच्या पहिल्या जनगणनेपर्यंत वाढवली.

2) विरोधकांचा युक्तिवाद - 

• दक्षिण भारतातील राज्यांनी प्रभावीपणे लोकसंख्या नियंत्रण केले आहे. 

• लोकसंख्येच्या आधारावर मतदारसंघांची संख्या वाढवल्यास दक्षिण भारताचे संसदेतील प्रतिनिधित्व कमी होऊन उत्तर भारताचे वाढेल, अशी भीती विरोधकांनी व्यक्त केली.

3) मागणी - 

• महिला आरक्षण हे मतदारसंघ पुनर्रचनेशी (Delimitation) जोडू नये, अशी प्रमुख मागणी विरोधी पक्षांनी केली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• विधेयक → 131 वे घटनादुरुस्ती विधेयक, 2026.

• आधारभूत जनगणना → 2011 वापरण्याचा प्रस्ताव होता.

• निकाल → लोकसभेत नामंजूर.

• मते → 298 मते मिळाली (गरज 352 ची होती).

• सद्यस्थिती → 131 वे विधेयक पडल्यामुळे

1) केंद्रशासित प्रदेश कायदे (सुधारणा) विधेयक, 2026 आणि 

2) मतदारसंघ पुनर्रचना विधेयक, 2026 - देखील सरकारला मागे घ्यावी लागली.

India’s First Water-Neutral Railway Depot

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नियमित रेल्वे डबे धुणे आणि देखभाली दरम्यान निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून जल तटस्थता प्राप्त करणारा, भारतातील पहिला ‘जल-तटस्थ’ (Water-Neutral) रेल्वे डेपो कोणता ठरला आहे ?

1. वाडीबंदर कोचिंग डेपो, मुंबई

2. कांकरिया कोचिंग डेपो, अहमदाबाद

3. निझामुद्दीन कोचिंग डेपो, दिल्ली

4. पेरांबूर कोचिंग डेपो, चेन्नई

उत्तर : कांकरिया कोचिंग डेपो, अहमदाबाद

📰 बातमी काय ?

• गुजरातमधील अहमदाबाद येथे असलेले कांकरिया कोचिंग डेपो (Kankaria Coaching Depot) हे भारतातील पहिले ‘जल-तटस्थ’ (Water-Neutral) रेल्वे डेपो ठरले आहे.

• हा उपक्रम भारतीय रेल्वेच्या शाश्वत विकास (Sustainable Infrastructure) आणि जलसंवर्धन धोरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जात आहे.

🤔 जल-तटस्थ (Water-Neutral) प्रणाली म्हणजे काय ?

• एखादी संस्था किंवा प्रकल्प जितके पाणी वापरतो, तितकेच पाणी पुनर्प्रक्रिया, पुनर्वापर किंवा संवर्धनाद्वारे परत उपलब्ध करून देतो, अशा व्यवस्थेला जल-तटस्थ प्रणाली म्हणतात.

🚆 कांकरिया डेपो ‘जल-तटस्थ रेल्वे डेपो’ कसा ठरला ?

• कांकरिया डेपोमध्ये रेल्वे साफसफाईसाठी वापरलेले पाणी वाया न घालवता पुन्हा प्रक्रिया केले जाते.

• प्रक्रिया केलेले पाणी पुन्हा साफसफाईसाठी आणि देखभालीसाठी वापरले जाते.

• त्यामुळे ताज्या (Freshwater) पाण्यावरील अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणात कमी झाले आहे

• यामुळे, डेपोची दैनंदिन पाण्याची गरज ही बाहेरील ताजे पाणी न घेता पुनर्चक्रित पाण्याद्वारेच पूर्ण केली जाते, यालाच ‘जल-तटस्थ रेल्वे डेपो’ म्हणतात.

🌿 फायटोरेमेडिएशन (Phytoremediation) म्हणजे काय ?

• हे एक पर्यावरणपूरक जलशुद्धीकरण तंत्रज्ञान आहे.

• कांकरिया डेपोमध्ये सांडपाणी शुद्ध करण्यासाठी फायटोरेमेडिएशन तंत्रज्ञान वापरण्यात आले आहे.

👉 या प्रक्रियेत - 

• विशेष प्रकारच्या वनस्पती पाण्यातील प्रदूषक आणि हानिकारक घटक शोषून घेतात.

• नैसर्गिक पद्धतीने पाणी शुद्ध केले जाते.

• रासायनिक प्रक्रिया कमी वापरली जाते, त्यामुळे पर्यावरणावर कमी परिणाम होतो.

💧 पाणी शुद्धीकरणाची बहु-स्तरीय प्रक्रिया : 

• कांकरिया डेपोमध्ये सांडपाणी खालील टप्प्यांतून प्रक्रिया केले जाते :

1) वेटलँड ट्रिटमेंट (Wetland Treatment) - वनस्पती आणि नैसर्गिक गाळ प्रणालीद्वारे पाण्याचे प्राथमिक शुद्धीकरण केले जाते.

2) कार्बन फिल्टरेशन (Carbon Filtration) - कार्बन फिल्टरद्वारे दुर्गंधी आणि सेंद्रिय घटक कमी केले जातात.

3) सँड फिल्टरेशन (Sand Filtration) - यात सूक्ष्म अशुद्धता व घनकण काढून टाकले जातात.

4) अल्ट्राव्हायोलेट निर्जंतुकीकरण (UV Disinfection) - अतिनील किरणांद्वारे (Ultraviolet Rays) जीवाणू आणि सूक्ष्मजीव नष्ट केले जातात.

या प्रकल्पाचे महत्त्व काय ?

💧मोठ्या प्रमाणात जलसंवर्धन - 

• दररोज सुमारे 1.60 लाख लिटर पाण्याची बचत

• वर्षभरात सुमारे 5.84 कोटी लिटर पाण्याची बचत

🚱 ताज्या पाण्यावरील दबाव कमी - 

• शहरी भागात वाढत्या जलटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर हा प्रकल्प महत्त्वाचा ठरतो.

🌳 भारतीय रेल्वेचा हरित उपक्रम - 

• हा उपक्रम भारतीय रेल्वेच्या हरित पायाभूत सुविधा (Green Infrastructure), पर्यावरणीय शाश्वतता, हवामान बदल अनुकूलन (Climate Adaptation) यांना चालना देतो.

🚉 इतर डेपोंसाठी आदर्श मॉडेल - 

• भविष्यात इतर रेल्वे डेपोमध्येही अशी प्रणाली विकसित करण्यासाठी हा प्रकल्प मार्गदर्शक ठरू शकतो.

भारतात जलसंवर्धनाची गरज का वाढत आहे ?

• शहरीकरण आणि वाढती मागणी - लोकसंख्या वाढ आणि शहरीकरणामुळे पाण्याचा वापर वेगाने वाढत आहे.

• हवामान बदलाचा परिणाम - अनियमित पाऊस, दुष्काळ आणि भूजल पातळी घटणे यामुळे जलव्यवस्थापन महत्त्वाचे बनले आहे.

• पुनर्वापरित पाण्याचे महत्त्व - औद्योगिक आणि पायाभूत क्षेत्रांमध्ये पुनर्प्रक्रिया केलेले पाणी वापरणे ही भविष्यातील गरज मानली जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भारतातील पहिले जल-तटस्थ रेल्वे डेपो → कांकरिया कोचिंग डेपो

• ठिकाण → अहमदाबाद (गुजरात)

• मुख्य तंत्रज्ञान → फायटोरेमेडिएशन (Phytoremediation)

• जलशुद्धीकरण प्रक्रिया → Wetland + Carbon Filter + Sand Filter + UV Disinfection

• दररोज पाणी बचत → 1.60 लाख लिटर

• वार्षिक पाणी बचत → 5.84 कोटी लिटर

India’s First Chip Fabrication Plant

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) टाटा समूहाच्या नेतृत्वाखाली उभारण्यात येत असलेला भारताचा पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (चिप निर्मिती) प्लांट खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी अधिसूचित करण्यात आला आहे ?

1. धोलेरा, गुजरात

2. बंगळुरू, कर्नाटक

3. पुणे, महाराष्ट्र

4. हैदराबाद, तेलंगणा 

उत्तर : धोलेरा, गुजरात

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने गुजरात मधील धोलेरा SEZ येथे देशातील पहिल्या सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांटला (Fab) अधिकृत मान्यता (Notification) दिली आहे.

🧐 Semiconductor Fab म्हणजे काय ?

• Semiconductor Fab म्हणजे "सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांट" ('Semiconductor Fabrication Plant'). 

• याला सोप्या भाषेत 'चिप मेकिंग फॅक्टरी' (Chip Making Factory) किंवा 'फाउंड्री' (Foundry) असे म्हणतात.

• हे एक अत्यंत प्रगत आणि हाय-टेक कारखाने असतात, जिथे मोबाईल, कॉम्प्युटर, गाड्या आणि विमानांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'सेमीकंडक्टर चिप्स' (Microchips/Semiconductors) बनवल्या जातात.

✅ देशातील पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांट कोण विकसित करत आहेत ?

• हा प्रकल्प टाटा सेमीकंडक्टर मॅन्युफॅक्चरिंग प्रायव्हेट लिमिटेडच्या (Tata Semiconductor Manufacturing Private Limited) यांच्या नेतृत्वाखाली विकसित केला जात आहे.

• गुंतवणूक आणि रोजगार - या महाप्रकल्पात सुमारे 91,000 कोटी रुपयांची गुंतवणूक केली जाणार असून, याद्वारे 21,000 पेक्षा जास्त रोजगार निर्माण होण्याचा अंदाज आहे.

📍 हा प्रकल्प कुठे उभारला जात आहे ?

• हा प्रकल्प गुजरातमधील धोलेरा स्पेशल इन्व्हेस्टमेंट रिजन (Dholera Special Investment Region) येथे उभारला जात आहे.

• हा प्रकल्प इलेक्ट्रॉनिक्स, IT आणि सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी 'विशेष आर्थिक क्षेत्र' (Sector-specific SEZ) म्हणून विकसित केला जात आहे.

• विस्तार - हा प्रकल्प 166 हेक्टर क्षेत्रावर पसरलेला असेल.

🎯 या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

• आयात अवलंबित्व कमी करणे - भारताचे सेमीकंडक्टर चिप्ससाठी इतर देशांवर (विशेषतः तैवान, चीन) असणारे अवलंबित्व कमी करणे आणि देशांतर्गत क्षमता वाढवणे.

• 'इलेक्ट्रॉनिक्स हब - इलेक्ट्रॉनिक्स आणि चिप डिझाइन क्षेत्रात नवसंशोधन (Innovation) आणि जागतिक स्पर्धात्मकतेला चालना देणे.

🤝 धोरणात्मक महत्त्व (Significance):

• Special Economic Zone सुधारणांचा आधार : या प्रकल्पाला गती देण्यासाठी सरकारने SEZ च्या नियमांमध्ये शिथिलता (कमी जमीन आवश्यकता, लवचिक नियम आणि डोमेस्टिक टॅरिफ एरियामध्ये विक्रीची परवानगी) दिली आहे.

• धोरणात्मक स्वायत्तता (Strategic Autonomy) : जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीत (Global Supply Chain) भारताचे स्थान मजबूत करणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• प्रकल्प - देशातील पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (Chip Fab) प्लांट.

• स्थान - धोलेरा (Dholera), गुजरात.

• कंपनी - टाटा सेमीकंडक्टर मॅन्युफॅक्चरिंग (TSMPL).

• गुंतवणूक - 91,000 कोटी रुपये.

• रोजगार -अंदाजे 21,000 पदे.

• उद्देश - 'चिप' आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि सामरिक सुरक्षा वाढवणे.

Yoga Mahotsav–2026

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आशिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये नोंद झालेल्या 'योग महोत्सव 2026' चे आयोजन महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात करण्यात आले होते ?

1. नाशिक

2. पुणे

3. नागपूर

4. बुलढाणा

उत्तर : बुलढाणा

📰 बातमी काय ? 

• आयुष मंत्रालयाच्या मोरारजी देसाई राष्ट्रीय योग संस्थेने महाराष्ट्रात बुलढाणा जिल्ह्यातल्या लोणार इथल्या छत्रपती शिवाजी महाराज उद्यान इथे 'योग महोत्सव–2026' चे आयोजन केले.

🎯 योग महोत्सव-2026 कार्यक्रमाचा तपशील आणि विक्रम : 

• ठिकाण - हा कार्यक्रम महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार (Lonar) येथे आयोजित करण्यात आला होता.

• विक्रम - जवळपास 5,000 सहभागींनी एकत्रितपणे 'त्रिकोणासन' (Trikonasana) केल्यामुळे या कार्यक्रमाची नोंद 'आशिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्स' (Asia Book of Records) मध्ये झाली आहे.

• कालावधी - हा कार्यक्रम आंतरराष्ट्रीय योग दिन 2026 च्या 75 दिवसांच्या उलटगणने चा (Countdown) भाग म्हणून आयोजित केला होता.

🤝 प्रमुख उपक्रम आणि मोहिमा : 

या महोत्सवात आयुष मंत्रालयाच्या काही महत्त्वाच्या फ्लॅगशिप उपक्रमांचे सादरीकरण करण्यात आले:

• विमान प्रवासासाठी योग (Yoga for Air Travel) - प्रवासादरम्यानचा थकवा दूर करण्यासाठी योगाचा वापर.

• असंसर्गजन्य रोगांसाठी 10 योग प्रोटोकॉल - कर्करोग, मधुमेह यांसारख्या असंसर्गजन्य (Non-Communicable) रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी विशेष योगासने.

• योग 365 मोहीम - योगाला दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनवण्यासाठी राबवलेली मोहीम.

🤔 आंतरराष्ट्रीय योग दिन (IDY) 2026 चा दृष्टिकोन : 

• आवृत्ती - 21 जून 2026 मध्ये होणारा हा 12 वा आंतरराष्ट्रीय योग दिन असेल.

• प्रमुख लक्ष - 2026 च्या योग दिनामध्ये असंक्रामक रोग (Non‑Communicable Diseases), वृद्ध व्यक्तींचे आरोग्य आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) व योग यांचा समन्वय यावर विशेष भर दिला जाईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• ‘योग महोत्सव–2026’ आयोजन — लोणार, बुलढाणा

• आयोजन संस्था — मोरारजी देसाई राष्ट्रीय योग संस्था

• संबंधित मंत्रालय — आयुष मंत्रालय

• कार्यक्रम स्थळ — छत्रपती शिवाजी महाराज उद्यान

• विक्रम — सामूहिक त्रिकोणासन

• सहभाग — सुमारे 5,000 लोक

• नोंद — Asia Book of Records

Satellite Technology Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात उपग्रह तंत्रज्ञान दिन (Satellite Technology Day) केव्हा साजरी करतात ? 

1. 26 जानेवारी 

2. 13 एप्रिल

3. 19 एप्रिल

4. 1 मे

उत्तर : 19 एप्रिल

🛰️ उपग्रह तंत्रज्ञान दिन केव्हा आणि का साजरी करण्यात येतो ?

भारताचा पहिला उपग्रह आर्यभट्ट अवकाशात प्रक्षेपित (लॅान्च) करण्यात आला.

• या दिवशी भारताच्या अंतराळ संप्रेषण, वैज्ञानिक संशोधन आणि उपग्रह तंत्रज्ञान परिसंस्थेचा पाया रचला गेला.

• या ऐतिहासिक दिवसाचे महत्त्व ओळखून दरवर्षी 19 एप्रिल हा दिवस भारतात उपग्रह तंत्रज्ञान दिन (Satellite Technology Day) म्हणून साजरी करतात.

✍️ भारताचा पहिला उपग्रह आर्यभट्ट बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• या उपग्रहाचे नाव 5 व्या शतकातील भारतीय खगोलशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ आर्यभट्ट यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले.

• भारतीय अवकाश संशोधन संस्था (ISRO) ने हा उपग्रह बनवला होता आणि सोव्हिएट युनियनच्या (रशियाच्या) मदतीनं रशियातील कापुस्तिन यार (Kapustin Yar) येथून 19 एप्रिल 1975 रोजी अवकाशात प्रेक्षपित (लॅान्च) करण्यात आला.

• भारताकडे त्यावेळी स्वतःचे प्रक्षेपक (रॉकेट) नसल्यामुळे, सोव्हिएत युनियनच्या मदतीने तेथील 'कॉसमॉस-3 एम' (Kosmos-3M) या रॉकेटद्वारे आर्यभट्टचे प्रक्षेपण करण्यात आले होते.

• याचबरोबर आकाशात उपग्रह सोडणारा भारत जगातील 11 वा देश बनला.

• आर्यभट्ट उपग्रहाचे वजन 360 किलो ग्रॅम होते.

🧐 आर्यभट्ट उपग्रह काय काम करणार होता ?

🤔 आर्यभट्ट उपग्रहाचा उद्देश कोणता ?

• आर्यभट्ट उपग्रहाचा उद्देश एक्स-रे खगोलशास्त्र (X-ray Astronomy), वैमानिकीशास्त्रातील (Aeronomics) आणि सौर भौतिकशास्त्र (Solar Physics) यांवरील संशोधन करणे हा होता. जसे की, 

• पृथ्वीच्या आयनोस्फीअरमधील परिस्थितीचा शोध घेण्यासाठी, 

• सूर्यापासून येणारे न्यूट्रॉन आणि गॅमा किरणांचे मोजमाप करण्यासाठी आणि

• एक्स-रे खगोलशास्त्रातील तपास करण्यासाठी हा उपग्रह प्रेक्षपित करण्यात आला होता.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Satellite Technology Day

• उपग्रह तंत्रज्ञान दिन — 19 एप्रिल

• कारण — आर्यभट्ट उपग्रहाचे प्रक्षेपण (भारताचा पहिला उपग्रह) 

• प्रक्षेपण दिनांक — 19 एप्रिल 1975

• विकसित संस्था — Indian Space Research Organisation (ISRO)

• प्रक्षेपण मदत — सोव्हिएत युनियन (USSR)

• प्रक्षेपण स्थळ — Kapustin Yar (रशिया)

• प्रक्षेपण रॉकेट — Kosmos-3M

Vantara University

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जगातील पहिले एकात्मिक वन्यजीव संवर्धन आणि पशुवैद्यकीय विद्यापीठ कोठे स्थापन करण्यात येत आहे ?

1. नागपूर, महाराष्ट्र

2. इडुक्की, केरळ

3. जामनगर, गुजरात

4. देहरादून उत्तराखंड

उत्तर : जामनगर, गुजरात

📰 बातमी काय ?

• वन्यजीव संवर्धन क्षेत्रातील ‘वनतारा' या वन्यजीव संवर्धन संस्थेने’ गुजरातमधील जामनगर येथे ‘Vantara University’ सुरू करण्याची घोषणा केली आहे.

🏛️ वनतारा संस्था स्थापना, संस्थापक , वैशिष्ट्ये : 

• स्थापना - रिलायन्स इंडस्ट्रीजचे कार्यकारी संचालक श्री. अनंत अंबानी यांच्या नेतृत्वाखालील 'वनतारा' या वन्यजीव संवर्धन संस्थेद्वारे या वनतारा विद्यापीठाची (Vantara University) स्थापना करण्याची घोषणा करण्यात आली आहे.

• स्थान - वनतारा विद्यापीठ गुजरात राज्यातील जामनगर येथे स्थापन केले जाणार आहे, जिथे वनताराची विशाल वन्यजीव पुनर्वसन परिसंस्था आधीच कार्यरत आहे.

• वैशिष्ट्य - वनतारा विद्यापीठ हे वन्यजीव संवर्धन, पशुवैद्यकीय औषध आणि प्राणी कल्याण यासाठी समर्पित जगातील पहिले एकात्मिक जागतिक विद्यापीठ (World’s First Integrated Global University) असेल.

✍️ शैक्षणिक व्याप्ती आणि अभ्यासक्रम : 

वनतारा विद्यापीठ केवळ पारंपारिक पशुवैद्यकीय शिक्षण न देता, वन्यजीवांच्या सर्वांगीण अभ्यासासाठी खालील क्षेत्रांत कार्यक्रम प्रदान करेल - 

1. वन्यजीव वैद्यक आणि शस्त्रक्रिया (Wildlife Medicine and Surgery)

2. संवर्धन विज्ञान आणि धोरण (Conservation Science and Policy)

3. अनुवंशशास्त्र (Genetics) आणि महामारी विज्ञान (Epidemiology)

4. वर्तणूक विज्ञान (Behavioural Science)

🎯 प्रमुख उद्दिष्टे (Objectives) : 

• व्यावसायिक मनुष्यबळ - भविष्यातील कुशल पशुवैद्य, संवर्धन शास्त्रज्ञ आणि वन्यजीव तज्ञ तयार करणे.

• पुनर्वसन - आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून जखमी आणि लुप्तप्राय प्राण्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करणे.

• जागतिक केंद्र - वन्यजीव आणि पशुवैद्यकीय शिक्षणासाठी भारताला जगाचे केंद्र (Global Hub) म्हणून प्रस्थापित करणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Vantara University

• नाव - वंतारा विद्यापीठ

• ठिकाण - जामनगर, गुजरात

• संस्था - वनतारा 

• संस्थापक - श्री. अनंत अंबानी (Reliance).

• जागतिक दर्जा - जगातील पहिले एकात्मिक वन्यजीव विद्यापीठ.

• अभ्यासक्रम - वन्यजीव शस्त्रक्रिया, संवर्धन धोरण, अनुवंशशास्त्र इ.

• महत्त्व - वन्यजीव शिक्षणात भारताचे जागतिक नेतृत्व.