'तारा' (TARA) प्रणाली काय आहे ?

What is TARA System ?

📚 Subject : GS - संरक्षण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) DRDO आणि भारतीय हवाई दलाने ओडिसाच्या किनारपट्टीवर यशस्वी चाचणी केलेले 'तारा' (TARA) हे खालीलपैकी कोणत्या प्रकारचे शस्त्र किंवा तंत्रज्ञान आहे ?

1. क्षेपणास्त्र विरोधी प्रणाली (Anti-Missile System)
2. नवीन लढाऊ विमानाचे इंजिन
3. स्वदेशी ग्लाइड शस्त्र प्रणाली (Indigenous Glide Weapon System)
4. अत्याधुनिक पाणबुडी (Submarine)

उत्तर : स्वदेशी ग्लाइड शस्त्र प्रणाली (Indigenous Glide Weapon System)

📰 बातमी काय ?

• संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) आणि भारतीय हवाई दल (IAF) यांनी ओडिसाच्या किनारपट्टीवर 'तारा' (TARA) या अत्याधुनिक शस्त्राची पहिली यशस्वी उड्डाण चाचणी (Maiden Flight-Trial) पूर्ण केली आहे.

• स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानातील हा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

🧐 'तारा' (TARA) प्रणाली काय आहे ?

🧐 What is TARA System ?

1) TARA चे पूर्ण नाव - Tactical Advanced Range Augmentation (टॅक्टिकल ॲडव्हान्स्ड रेंज ऑगमेंटेशन).

2) स्वरूप - हे भारताचे पहिले स्वदेशी 'ग्लाइड वेपन सिस्टम' (Glide Weapon System) आहे.

हा एक मॉड्युलर रेंज एक्स्टेंशन किट (Range extension kit) आहे, जो पारंपरिक अनगाईडेड वॉरहेड्स (सर्वसामान्य गुरुत्वीय बॉम्ब - Gravity Bombs) चे रूपांतर अत्यंत अचूक मारा करणाऱ्या 'प्रिसिजन-गाईडेड' (Precision-guided) शस्त्रांमध्ये करते.

3) विकास करणारी संस्था - या प्रणालीचे डिझाईन आणि विकास प्रामुख्याने हैदराबाद येथील 'रिसर्च सेंटर इम्रत' (RCI - Research Centre Imarat) या DRDO च्या प्रयोगशाळेने इतर प्रयोगशाळांच्या सहकार्याने केले आहे.

🚀 ग्लाईड वेपन सिस्टम' (Glide Weapon System) म्हणजे काय ?

• सोप्या शब्दांत सांगायचे तर "पंख असलेला आणि रिमोट कंट्रोलने चालणारा आधुनिक बॉम्ब" होय.

• यामध्ये कोणत्याही रॉकेट इंजिनचा वापर केला जात नाही, तरीही हे शस्त्र शत्रूच्या ठिकाणांवर अचूक मारा करते.

🧐 ‘ग्लाईड वेपन सिस्टम’ हे शस्त्र काम कसे करते ?

1) लढाऊ विमानातून सोडणे - सुरुवातीला हवाई दलाचे लढाऊ विमान (Fighter Jet) हा बॉम्ब घेऊन आकाशात खूप उंचावर जाते आणि तिथून तो खाली सोडते (Drop करते)

2) पंखांचा वापर (Gliding) -

विमानातून सुटताच या बॉम्बला जोडलेले छोटे घडीचे पंख (Wings) हवेत उघडतात.

इंजिन नसूनही हा बॉम्ब हवेच्या प्रवाहाचा (Air Pressure) वापर करून पक्षासारखा तरंगत, म्हणजेच 'ग्लाईड' (Glide) होत पुढे सरकतो

3) अचूक दिशा दिग्दर्शन (GPS/Navigation) -

या यंत्रणेवर बसवलेले संगणकीय किट (Navigation System) GPS च्या मदतीने शत्रूच्या तळाचा अचूक माग काढते.

हवेत तरंगत असताना हा बॉम्ब स्वतःहून आपली दिशा बदलून शत्रूच्या बंकरवर किंवा तळावर अचूक जाऊन आदळतो.

🤝 याचे मुख्य फायदे काय आहेत ?

1) विमानाचे रक्षण (Stand-off Range) -

• पारंपरिक बॉम्ब टाकण्यासाठी विमानाला शत्रूच्या अगदी डोक्यावर जावे लागायचे, ज्यामुळे शत्रूची अ‍ॅन्टी-एअरक्राफ्ट गन विमानाला पाडू शकत असे.

• परंतु, 'ग्लाईड वेपन' विमानाला शत्रूच्या टप्प्यापासून खूप दूर अंतरावरूनच डागता येते, ज्यामुळे आपले विमान सुरक्षित राहते.

2) कमी खर्च, जास्त फायदा -

• नवीन महागडे क्षेपणास्त्र (Missile) बनवण्याऐवजी, आपल्याकडे आधीपासूनच गोदामात पडून असलेल्या साध्या, स्वस्त जुन्या बॉम्बला हे 'TARA' सारखे ग्लाईड किट जोडले की त्याचे रूपांतर अत्याधुनिक आणि अचूक शस्त्रात होते.

🔍 प्रमुख वैशिष्ट्येआणि महत्त्व :

1) बहु-उद्देशीय वापर (Operational Flexibility) - 'तारा' ही ग्लाइड शस्त्र प्रणाली भारतीय हवाई दलाच्या ताफ्यातील एकापेक्षा जास्त प्रकारच्या लढाऊ विमानांमधून (Fighter Aircraft) डागली जाऊ शकते, ज्यामुळे लष्कराची लवचिकता वाढणार आहे.

2) किफायतशीर तंत्रज्ञान (Cost-Effectiveness) - उच्च दर्जाची अचूकता राखताना अत्यंत कमी खर्चाच्या अत्याधुनिक प्रणालींचा वापर करणारे हे देशातील पहिलेच ग्लाइड शस्त्र आहे, ज्यामुळे युद्धाच्या काळात आर्थिकदृष्ट्या हे अत्यंत शाश्वत ठरेल.

3) आत्मनिर्भर भारत - या प्रकल्पात खाजगी भारतीय उद्योग आणि 'डेव्हलपमेंट कम प्रॉडक्शन पार्टनर्स' (DcPP) यांना मोठ्या प्रमाणावर सामील करून घेण्यात आले असून, देशांतर्गत उत्पादनही सुरू झाले आहे.

4) सामरिक महत्त्व (Strategic Significance)

परकीय अवलंबित्व कमी करणे - या यशस्वी चाचणीमुळे भारताचे धोरणात्मक स्वायत्तता (Strategic Autonomy) वाढणार असून, परदेशातून आयात केल्या जाणाऱ्या महागड्या 'प्रिसिजन-गाईडेड म्युनिशन्स' (PGMs) वरील भारताचे अवलंबित्व कमालीचे कमी होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• TARA → भारताची पहिली स्वदेशी 'ग्लाइड वेपन सिस्टम' (प्रिसिजन-गाईडेड शस्त्र).

• TARA चे पूर्ण नाव → Tactical Advanced Range Augmentation.

• चाचणीचे ठिकाण → ओडिसाची किनारपट्टी

• प्रमुख कार्य → विना-मार्गदर्शित पारंपरिक बॉम्बना अचूक लक्ष वेधणाऱ्या गाईडेड बॉम्बमध्ये रूपांतरित करणे.

• विकासक संस्था → रिसर्च सेंटर इम्रत (RCI), हैदराबाद (DRDO ची प्रयोगशाळा).

National Technology Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

📰 बातमी काय ?

• 11 मे 2026 रोजी राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिनाचे औचित्य साधून भारताच्या पंतप्रधानांनी 1998 मधील ऐतिहासिक 'पोखरण अणुचाचण्यांचे' स्मरण केले.

• त्यांनी या चाचण्यांना भारताची वैज्ञानिक उत्कृष्टता, धोरणात्मक क्षमता आणि स्वावलंबनाचे प्रतीक म्हटले आहे.

🧐 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: पोखरण-II आणि 'ऑपरेशन शक्ती'

• दरवर्षी 11 मे हा दिवस भारतात 'राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

• हा दिवस 11 मे 1998 रोजी झालेल्या 'ऑपरेशन शक्ती' (पोखरण-II) अणुचाचण्यांच्या यशाची आठवण करून देतो.

🤝 नेतृत्व - पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी आणि प्रख्यात शास्त्रज्ञ डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या कणखर • नेतृत्वाखाली भारताने राजस्थानच्या पोखरण चाचणी श्रेणीत 5 यशस्वी अणुचाचण्या केल्या होत्या.

• या चाचण्यांनंतर पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयींनी भारताला अधिकृतपणे 'अणुवस्त्र सज्ज देश' (Nuclear-Weapon State) घोषित केले.

⛳️ इतर तांत्रिक यश - 11 मे 1998 याच दिवशी भारताने केवळ अणुचाचणीच केली नाही, तर 'त्रिशूल' या जमिनीवरून हवेत मारा करणाऱ्या (Surface-to-air) क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी घेतली होती.

• तसेच 'हंसा-3' (Hansa-3) या पहिल्या स्वदेशी विमानाचे यशस्वी उड्डाण करून संरक्षण व एरोस्पेस क्षेत्रात इतिहास रचला होता.

🧐 पहिला राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• पोखरण-II च्या अभूतपूर्व यशानंतर, 11 मे 1999 रोजी देशात पहिला 'राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन' साजरा करण्यात आला होता.

🤔 तर मंग पोखरण-I अणु चाचणी केव्हा करण्यात आली होती ?

• यापूर्वी भारताने 18 मे 1974 रोजी इंदिरा गांधी यांच्या कार्यकाळात पहिली अणुचाचणी केली होती, ज्याला 'ऑपरेशन स्मायलिंग बुद्धा' (Operation Smiling Buddha) असे नाव देण्यात आले होते.

🧐 राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• “सर्वसमावेशक विकासासाठी जबाबदार नाविन्यता” (Responsible Innovation for Inclusive Growth) ही 2026 साठी राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिना ची संकल्पना (थीम) आहे.

• उद्देश - आत्मनिर्भर भारताच्या ध्येयाकडे वाटचाल करताना नैतिक, सुरक्षित आणि सर्वसमावेशक तंत्रज्ञान विकासाला चालना देणे हा या संकल्पनेचा मुख्य हेतू आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : National Technology Day

• 11 मे → राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन

• कारण → ऑपरेशन शक्ती (पोखरण-II अणुचाचणी - 11 मे 1998)

• पोखरण-II चे प्रमुख शिल्पकार → माजी पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी आणि डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम.

• पहिला राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन → 11 मे 1999

• थीम 2026 → Responsible Innovation for Inclusive Growth.

India’s First Ornamental Fish Brood Bank

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजने'अंतर्गत भारतातील पहिली सजावटीच्या माशांची 'ब्रूड बँक' महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात स्थापन करण्यात आली आहे ?

1. ठाणे
2. रत्नागिरी
3. रायगड
4. सिंधुदुर्ग

उत्तर : रायगड

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय मत्स्य सचिवांनी नुकतीच रायगड, महाराष्ट्र येथील भारतातील पहिल्या ‘शोभिवंत मत्स्य प्रजनन बँकेला’ (Ornamental Fish Brood Bank) भेट दिली.

• ही सुविधा प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना (PMMSY) अंतर्गत उभारण्यात आली असून, मत्स्यव्यवसायातील रोजगारनिर्मिती, कौशल्य विकास आणि मत्स्य उत्पादन वाढविण्यात तिची भूमिका तपासण्यात आली.

🧐 'शोभिवंत माशांची ब्रूड बँक ' म्हणजे काय ?

• रंगीबेरंगी आणि घरांमध्ये/मत्स्यालयात शोभेसाठी पाळल्या जाणाऱ्या (Ornamental/Decorative Fish) माशांचे संवर्धन आणि प्रजनन करणारे केंद्र.

• मत्स्यव्यवसायाच्या भाषेत ज्या प्रौढ माशांचा वापर अंडी घालण्यासाठी आणि नवीन पिल्ले जन्माला घालण्यासाठी केला जातो, त्यांना 'ब्रूडस्टॉक' (Broodstock) किंवा 'नर-मादी मासे' म्हणतात

🧐 ही बँक कशी काम करते ?

1) उच्च दर्जाचे संवर्धन - या बँकेमध्ये वेगवेगळ्या दुर्मिळ आणि महागड्या शोभिवंत माशांच्या (उदा. डिस्कस फिश) उच्च प्रतीच्या नर-मादी माशांना अत्यंत सुरक्षित आणि कृत्रिम वातावरणात वाढवले जाते.

2) अंडी आणि पिल्लांची निर्मिती - या माशांपासून मोठ्या प्रमाणावर दर्जेदार अंडी मिळवून, त्यातून माशांची लाखो पिल्ले (Fingerness/Seeds) तयार केली जातात.

3) शेतकऱ्यांना पुरवठा - ही तयार झालेली दर्जेदार पिल्ले नंतर अशा इतर लहान मत्स्यपालक शेतकऱ्यांना व्यवसाय सुरू करण्यासाठी पुरवली जातात.

✅ भारतातील पहिली 'ब्रूड बँक' - रायगड :

• येथे सध्या 25 हून अधिक प्रकारच्या सुशोभित माशांच्या प्रजातींचे जतन आणि प्रजनन केली जाते.

• प्रकल्प प्रणेत्या - या केंद्राची स्थापना यशोधरा संजय खंडागळे यांनी प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजनेच्या (PMMSY) अंतर्गत केली आहे.

• त्यांच्या 'सॅम डिस्कस' (Sam Discus) या ब्रँडने भारतात 'डिस्कस माशांचे' (Discus Fish) सर्वोच्च उत्पादक म्हणून नाव कमावले आहे.

💰 उत्पादन, महसूल आणि रोजगार :

• उत्पादन क्षमता - या ब्रूड बँकेने आतापर्यंत 20 वेगवेगळ्या प्रजातींचे सुमारे 7.7 लाख सुशोभित मासे तयार केले आहेत.

• आर्थिक उलाढाल - या अभिनव उपक्रमातून आतापर्यंत सुमारे 1.93कोटी रुपयांचा महसूल (Revenue) मिळाला आहे.

• रोजगार आणि कौशल्य विकास - या केंद्रामुळे स्थानिक पातळीवर 25 ते 30 लोकांना थेट आणि अप्रत्यक्ष रोजगार मिळाला असून, मत्स्यव्यवसाय क्षेत्रातील कौशल्य विकासाला (Skill Development) मोठी चालना मिळत आहे.

🏛️ प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना (PMMSY) बद्दल माहिती :

• सुरुवात - ही योजना 10 सप्टेंबर 2020 रोजी भारत सरकारच्या मत्स्यव्यवसाय, पशुपालन आणि दुग्धव्यवसाय • मंत्रालयाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाद्वारे सुरू करण्यात आली होती.

• नोडल एजन्सी - 'राष्ट्रीय मत्स्यव्यवसाय विकास मंडळ' (NFDB - National Fisheries Development Board) हे या योजनेच्या अंतर्गत प्रशिक्षण, जनजागृती आणि क्षमता निर्मिती कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी मुख्य नोडल एजन्सी म्हणून काम करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• भारतातील पहिली सुशोभित मासे ब्रूड बँक → रायगड, महाराष्ट्र.

• संबंधित केंद्रीय योजना → प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना

• प्रकल्प संस्थापक → यशोधरा संजय खंडागळे ('सॅम डिस्कस' ब्रँड).

• उत्पादन → 7.7 लाख माशांचे उत्पादन

• महसूल → 1.93 कोटी रूपये

UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) युनेस्कोने (UNESCO) 2026 चा प्रसिद्ध 'गिलेर्मो कानो जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य पुरस्कार' खालीलपैकी कोणत्या देशातील पत्रकार संघटनेला जाहीर केला आहे ?

1. युक्रेन
2. अफगाणिस्तान
3. इराण
4. सुदान

उत्तर : सुदान

📰 बातमी काय ?

• युनेस्कोने (UNESCO) वर्ष 2026 चा प्रतिष्ठित 'युनेस्को/गिलेर्मो कानो जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य पुरस्कार' (UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize) सुदानमधील 'सुदानीज जर्नलिस्ट्स सिंडिकेट' (Sudanese Journalists Syndicate - SJS) या स्वतंत्र पत्रकार संघटनेला जाहीर केला आहे

सुदानमधील संघटनेला पुरस्कार का जाहीर झाला ?

• सुदानमध्ये सुरू असलेल्या भीषण गृहयुद्धाच्या काळात स्वतःचा जीव धोक्यात घालून, पत्रकारांवर होणाऱ्या हल्ल्यांचा निषेध करत जनतेपर्यंत खरी माहिती पोहोचवल्याबद्दल 'सुदानीज जर्नलिस्ट्स सिंडिकेट' (Sudanese Journalists Syndicate - SJS) या संघटनेला हा बहुमान देण्यात आला आहे.

🔍 सुदानमधील परिस्थिती आणि संघटनेचे कार्य :

1) परिस्थिती -

• 2023 मध्ये सुदानमध्ये युद्ध सुरू झाल्यापासून देशातील 90% माध्यमांच्या पायाभूत सुविधा नष्ट झाल्या आहेत.

• सुदान हा सध्या पत्रकारांसाठी जगातील सर्वात धोकादायक देशांपैकी एक बनला आहे.

2) संघटनेची कामगिरी -

• या कठीण परिस्थितीतही सुदानीज जर्नलिस्ट्स सिंडिकेटने 32 पत्रकारांचा मृत्यू आणि 556 पेक्षा जास्त माध्यम कर्मचाऱ्यांवर झालेल्या अत्याचारांचे दस्तऐवजीकरण (Documentation) केले आहे.

• तसेच जनतेला संकट काळात जीवनरक्षक आणि अचूक माहिती पुरवण्याचे काम सुरू ठेवले आहे.

🧐 'गिलेर्मो कानो' पुरस्कार काय आहे ?

1) स्वरूप - हा पत्रकारितेच्या क्षेत्रातील अत्यंत महत्त्वाचा जागतिक पुरस्कार असून, कठीण आणि धोकादायक परिस्थितीत वृत्तपत्र स्वातंत्र्याचे रक्षण व प्रसार करणाऱ्या व्यक्ती किंवा संस्थांना तो दिला जातो.

2) संयुक्त राष्ट्रांची मान्यता - वृत्तपत्र स्वातंत्र्यासाठी दिला जाणारा हा संयुक्त राष्ट्रांची (UN) मान्यता असलेला एकमेव पुरस्कार आहे. 

3) स्थापना व वारसा - या पुरस्काराची स्थापना 1997 मध्ये करण्यात आली.

कोलंबियाचे निर्भीड पत्रकार 'गिलेर्मो कानो इसाझा' (Guillermo Cano Isaza) यांच्या स्मरणार्थ हे नाव देण्यात आले आहे, ज्यांची त्यांच्या 'एल् एस्पेक्टाडोर' वृत्तपत्राच्या कार्यालयाबाहेर हत्या करण्यात आली होती. 

4) निवड प्रक्रिय - आंतरराष्ट्रीय माध्यम व्यावसायिकांच्या एका स्वतंत्र ज्युरीच्या (Independent Jury) शिफारशीवरून 'जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य दिनाचे' (3 मे) औचित्य साधून हा पुरस्कार दिला जातो.

🎯 या पुरस्काराचे महत्त्व (Significance)

1) लोकशाही मूल्यांचे रक्षण - संकट काळात किंवा युद्धाच्या छायेत स्वतंत्र माध्यम आणि निष्पक्ष पत्रकारिता लोकशाही मूल्यांचे रक्षण करण्यासाठी किती आवश्यक आहे, हे या पुरस्कारातून अधोरेखित होते.

2) जागतिक धोक्यांकडे लक्ष - जगभरात पत्रकारांवर होणारे हिंसक हल्ले, सेन्सॉरशिप (Censorship) आणि फेक न्यूज/प्रोपोगंडा (Disinformation) यांसारख्या वाढत्या आव्हानांकडे हा पुरस्कार जागतिक समुदायाचे लक्ष वेधून घेतो. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• पुरस्काराचे नाव → युनेस्को/गिलेर्मो कानो जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य पुरस्कार 2026

• विजेती संस्था → सुदानीज जर्नलिस्ट्स सिंडिकेट

• पुरस्कार देणारी संस्था → युनेस्को (UNESCO). 

• पुरस्काराची सुरुवात → 1197 पासून (वार्षिक स्वरूप).

• नामकरण संदर्भ → कोलंबियाचे दिवंगत पत्रकार गिलेर्मो कानो इसाझा यांच्या नावावरून. 

Maharana Pratap

📚 Subject : GS - इतिहास - मध्ययुगीन भारत (मुघल कालखंड)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मेवाडचे थोर राजे महाराणा प्रताप हे खालीलपैकी कोणत्या राजपूत राजघराण्याशी संबंधित होते ?

1. चौहान घराणे
2. कछवाह घराणे
3. सिसोदिया घराणे
4. राठोड घराणे

उत्तर : सिसोदिया घराणे

⛳️ जन्म, घराणे आणि प्रारंभिक जीवन (Birth & Early Life)

• जन्म - 9 मे 1540 रोजी राजस्थानमधील कुंभलगढ किल्ला येथे झाला.

• राजघराणे - ते प्रसिद्ध सिसोदिया राजपूत घराण्याचे (Sisodia Rajput Dynasty) वंशज होते.

• माता-पिता - ते मेवाडचे शासक महाराणा उदयसिंग द्वितीय (Udai Singh II) आणि महारानी जयवंता बाई यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते.

• राज्यारोहण - वडिलांच्या निधनानंतर 1572 मध्ये महाराणा प्रताप मेवाडच्या राजसिंहासनावर आरूढ झाले.

✍️ मुघल सत्तेला प्रतिकार आणि हल्दीघाटीचे युद्ध (The Resistance) :

• अखंड संघर्ष - मुघल सम्राट अकबरचे सार्वभौमत्व किंवा अधीनता स्वीकारण्यास महाराणा प्रताप यांनी स्पष्ट नकार दिला आणि मेवाडच्या स्वातंत्र्यासाठी आयुष्यभर संघर्ष केला.

⚔️ हल्दीघाटीचे ऐतिहासिक युद्ध (Battle of Haldighati) :

• हल्दीघाटीचे ऐतिहासिक युद्ध 18 जून 1576 रोजी मेवाडचे महाराणा प्रताप आणि मुघल सम्राट अकबर यांच्या सैन्यामध्ये झाले.

• मुघल सम्राट अकबरचे सेनापती आंबेरचे राजा मानसिंग यांच्या नेतृत्वाखालील मुघल सैन्य लढले.

• हे युद्ध राजस्थानमधील राजसमंद जवळील 'हल्दीघाटी' या अरावली पर्वतरांगांमधील खिंडीत लढले गेले.

• परिणाम - महाराणा प्रताप आणि त्यांच्या सैन्याने मुघलांशी अत्यंत शौर्याने लढा दिला, मात्र या युद्धात मुघल सैन्याचे पारडे जड राहिले आणि महाराणा प्रताप यांना माघार घ्यावी लागली.

🎠 चेतकची स्वामितीभक्ती -

• या युद्धात महाराणा प्रताप यांचा अत्यंत एकनिष्ठ आणि प्रिय अश्व (घोडा) 'चेतक' याने स्वतःचे प्राण धोक्यात घालून महाराणा प्रतापांचे प्राण वाचवले, ज्यामुळे चेतक इतिहासात अजरामर झाला.

🌴 कठीण जीवन आणि स्वाभिमान -

• मुघलांच्या बलाढ्य सैन्यापुढे शरण न जाता त्यांनी आपल्या कुटुंबासह जंगलात आणि पर्वतांमध्ये अत्यंत हलाखीचे जीवन जगणे पसंत केले, परंतु आपल्या स्वाभिमानाशी कधीही तडजोड केली नाही.

⛳️ पुन्हा सत्ता प्रस्थापित केली -

• हल्दीघाटीच्या युद्धानंतरही महाराणा प्रताप यांनी मुघलांसमोर शरणागती पत्करली नाही.

• त्यांनी गनिमी कावा युद्धपद्धतीचा वापर केला आणि 1579 नंतर पश्चिम मेवाडवर पुन्हा आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले.

• नवीन राजधानी - 1585 मध्ये महाराणा प्रताप यांनी डुंगरपूरजवळ 'चावंड' (Chavand) येथे मेवाडची नवीन राजधानी स्थापन केली.

📜 निधन -

• 19 जानेवारी 1597 रोजी एका शिकार करत असताना झालेल्या जखमांमुळे या महान योद्धाचे निधन झाले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : वीर महाराणा प्रताप

• जन्म → 9 मे 1540, कुंभलगढ किल्ला (राजस्थान)

• राजघराणे → सिसोदिया राजपूत घराणे

• मेवाडचे राजे बनले → वर्ष 1572 मध्ये

• हल्दीघाटीचे युद्ध → महाराणा प्रताप विरुद्ध मुघल सेनापती राजा मानसिंग (1576)

• घोड्याचे नाव → चेतक

• निधन → 19 जानेवारी 1597

UDGAM Portal

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) बँकांमध्ये पडून असलेल्या बेवारस ठेवींचा (Unclaimed Deposits) शोध घेण्यासाठी कोणते अधिकृत वेब पोर्टल सुरू केले आहे ?

1. उद्गम (UDGAM)
2. समाधान (SAMADHAN)
3. धनसंचय (DHAN SANCHAY)
4. ई-ठेव (e-Thev)

उत्तर : उद्गम (UDGAM)

📰 बातमी काय ?

• बँकांमधील दावा न केलेल्या ठेवी (Unclaimed Deposits) सरकारी निधीत वर्ग केल्या जात असल्याबद्दल आणि ते पैसे मिळवताना वारसदारांना येणाऱ्या अडचणींबद्दल एका जनहित याचिकेवर (PIL) सुनावणी करताना, सर्वोच्च न्यायालयाने RBI च्या 'उद्गम' (UDGAM) पोर्टलच्या कामकाजाचा आढावा घेण्यास सुरुवात केली आहे.

🧐 'उद्गम' (UDGAM) पोर्टल म्हणजे काय ?

(What is UDGAM Portal ?)

1) पूर्ण नाव - Unclaimed Deposits – Gateway to Access Information (अनक्लेम्ड डिपॉझिट्स – गेटवे टू ॲक्सेस इन्फॉर्मेशन).

2) कोणी सुरू केले ? - हे पोर्टल भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) द्वारे ऑगस्ट 2023 मध्ये लॉन्च करण्यात आले होते.

3) मुख्य कार्य - या पोर्टलच्या माध्यमातून सामान्य नागरिकांना किंवा त्यांच्या कायदेशीर वारसांना वेगवेगळ्या बँकांमध्ये वर्षानुवर्षे पडून असलेल्या त्यांच्या हक्काच्या 'दावा न केलेल्या' (Unclaimed) ठेवी (उदा.- पैसे) आणि खाती शोधण्याची सुविधा एकाच ठिकाणी देणे.

4) मर्यादा - हे पोर्टल फक्त ठेवी शोधून देण्यास (Identify) मदत करते, परंतु प्रत्यक्ष पैशांचा परतावा (Claim Settlement) करत नाही.

• परतावा मिळवण्यासाठी खातेदाराला किंवा वारसदाराला संबंधित बँकेशी थेट संपर्क साधावा लागतो.

🎯 प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि व्याप्ती :

1) बँकांचा सहभाग - या पोर्टलमध्ये सध्या 30 बँका जोडल्या गेल्या आहेत.

या बँकांचा 'ठेवीदार शिक्षण आणि जागरूकता निधी' (DEAF - Depositors’ Education and Awareness Fund) मधील सुमारे 90% निधीवर ताबा आहे.

2) वापरकर्ते - 1 एप्रिल 2026 पर्यंत या पोर्टलवर 20 लाखांहून अधिक वापरकर्त्यांची नोंदणी झाली असून 44 लाखांहून अधिक शोध (Searches) घेण्यात आले आहेत.

3) नवीन सुधारणा - पोर्टल अधिक सुलभ करण्यासाठी यामध्ये पत्त्यावर आधारित शोध (Address-based queries), ऐच्छिक नोंदणी (Optional registration) आणि लॉगिनवरील मर्यादा शिथिल करण्यात आल्या आहेत.

🧐 सद्यस्थितीतील आव्हाने (Key Challenges):

1) सर्व संपत्तीचे एकत्रीकरण नाही - या पोर्टलवर केवळ बँकांमधील ठेवी तपासता येतात. पोस्ट ऑफिसमधील ठेवी, भविष्य निर्वाह निधी (Provident Fund - PF) आणि विमा योजना (Insurance) यांसारख्या इतर सरकारी योजनांमधील बेवारस पैशांची माहिती येथे मिळत नाही.

2) माहितीचा अभाव - अनेकदा कायदेशीर वारसांना त्यांच्या पूर्वजांच्या अशा ठेवींबद्दल माहितीच नसते आणि बँकाही स्वतःहून वारसांशी संपर्क साधत नाहीत.

3) गुंतागुंतीची प्रक्रिया - कायदेशीर आणि स्पष्ट इच्छापत्र (Will) असूनही, बँका वारसदारांकडून 'वारसा प्रमाणपत्र' (Succession Certificate) किंवा 'प्रोबेट' सारख्या क्लिष्ट कागदपत्रांची मागणी करतात, ज्यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांना त्रास होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• उद्गम (UDGAM) पोर्टल → बँकांमधील दावा न केलेल्या ठेवी (Unclaimed Deposits) शोधण्यासाठीचे केंद्रीय पोर्टल.

• पूर्ण नाव - Unclaimed Deposits – Gateway to Access Information

• लॉन्च करणारी संस्था → भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI).

• सुरवात → ऑगस्ट 2023 मध्ये.

• 1 एप्रिल 2026 चा टप्पा → 20 लाखांहून अधिक युजर्स आणि 44 लाखाहून अधिक सर्च पूर्ण.

Project Freedom

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मे 2026 मध्ये हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) इराणची नाकेबंदी उठवण्यासाठी आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारी जहाजांना संरक्षण देण्यासाठी कोणत्या देशाने/ संघटनेने 'प्रोजेक्ट फ्रीडम' (Project Freedom) सुरू केला होता ?

1. भारत
2. युनायटेड किंगडम
3. अमेरिका
4. संयुक्त राष्ट्र संघ

उत्तर : अमेरिका

📰 बातमी काय ?

• अमेरिकेने आपल्या 'प्रोजेक्ट फ्रीडम' (Project Freedom) या लष्करी आणि मानवतावादी मोहिमेला तात्पुरती स्थगिती देण्याची घोषणा केली आहे.

• इराणसोबत सुरू असलेल्या संघर्षावर अंतिम तोडगा काढण्यासाठी पाकिस्तानच्या मध्यस्थीने सुरू असलेल्या राजनैतिक चर्चेला (Diplomatic Negotiations) वाव देण्यासाठी हा निर्णय घेण्यात आला आहे.

🧐 'प्रोजेक्ट फ्रीडम' काय आहे ?

What is Project Freedom ?

1) स्वरूप -

• इराणने घातलेल्या सागरी कोंडीमुळे (Blockade) हॉरमुझच्या सामुद्रधुनीत (Strait of Hormuz) अडकलेल्या हजारो व्यापारी जहाजांची सुटका करण्यासाठी आणि हा मार्ग पुन्हा सुरक्षितपणे सुरू करण्यासाठी अमेरिकेने मे 2026 मध्ये ही विशेष मोहीम सुरू केली होती.

2) सुरक्षा कवच (Defensive Overwatch) -

• अमेरिकेच्या सेंट्रल कमांडने (CENTCOM) ओमानच्या सागरी हद्दीतून (हॉरमुझच्या दक्षिण बाजूने) एक 'एन्हान्स सिक्युरिटी एरिया' (Enhanced Security Area) तयार केला आहे.

• याद्वारे निष्पाप व्यापारी जहाजांना इराणचे ड्रोन, वेगवान बोटी आणि समुद्री सुरुंगांपासून (Mines) सुरक्षा दिली जाते.

🔍 'प्रोजेक्ट फ्रीडम' चे मुख्य उद्दिष्टे :

1) मानवतावादी सुटका (Humanitarian Rescue) -

• पर्शियन आखातात (Persian Gulf) गेल्या अनेक आठवड्यांपासून जहाजांवर अडकून पडलेल्या 87 देशांतील सुमारे 23,000 नागरिकांची सुटका करणे हे या मोहिमेचे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे.

2) व्यापार पूर्ववत करणे -

• इराणची आर्थिक कोंडी तोडून जागतिक तेल आणि व्यापारी पुरवठा साखळी पुन्हा सुरू करणे.

हॉरमुझच्या सामुद्रधुनीचे महत्त्व -

• हा जागतिक व्यापारासाठीचा अत्यंत महत्त्वाचा सागरी मार्ग आहे.

• जगातील एकूण खनिज तेल पुरवठ्यापैकी सुमारे 20% तेलाची वाहतूक एकट्या हॉरमुझच्या सामुद्रधुनीतून होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• प्रोजेक्ट फ्रीडम → अमेरिकेने सुरू केलेली मोहीम.

• कारण → हॉरमुझच्या सामुद्रधुनीतील इराणची सागरी कोंडी तोडण्यासाठी

• भौगोलिक क्षेत्र → हॉरमुझची सामुद्रधुनी आणि पर्शियन आखात

• हॉरमुझचे आर्थिक महत्त्व → जागतिक तेल पुरवठ्याचा 20% व्यापारी मार्ग

Claude Mythos

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - सायबर सुरक्षा

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतेच आंतरराष्ट्रीय बँकिंग क्षेत्रासाठी सायबर धोक्याचे कारण ठरलेले 'क्लॉड मिथॉस - Claude Mythos' (Claude Mythos) हे प्रगत AI मॉडेल खालीलपैकी कोणत्या आंतरराष्ट्रीय तंत्रज्ञान कंपनीने विकसित केले आहे ?

1. ओपन एआय (OpenAI)
2. गुगल (Google)
3. अँथ्रोपिक (Anthropic)
4. मायक्रोसॉफ्ट (Microsoft)

उत्तर : अँथ्रोपिक (Anthropic)

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारच्या वित्तीय सेवा विभागाने (Department of Financial Services) देशातील बँकांना एका नवीन आणि अत्यंत शक्तिशाली AI मॉडेलमुळे निर्माण होणाऱ्या सायबर धोक्यांविषयी (Cyber Security Risks) सतर्क राहण्याचा इशारा दिला आहे.

🧐 धोका काय आहे ?

• 'अँथ्रोपिक मिथॉस' (किंवा क्लॉड मिथॉस - Claude Mythos) नावाचे हे प्रगत AI मॉडेल सॉफ्टवेअरमधील सुप्त त्रुटी (Bugs) शोधण्यात मानवी तज्ज्ञांपेक्षाही अधिक सक्षम आहे.

अँथ्रोपिक मिथॉस (Anthropic Mythos) मॉडेल नेमके काय आहे ?

🧐 कोणी तयार केले ?

• हे अमेरिकेतील प्रसिद्ध 'अँथ्रोपिक' (Anthropic) या आघाडीच्या AI कंपनीने त्यांच्या क्लॉड (Claude AI) सिस्टीम अंतर्गत विकसित केलेले एक अत्याधुनिक एआय मॉडेल आहे.

• हे मॉडेल विशेषतः सायबर सुरक्षेच्या कामांसाठी डिझाइन केलेले आहे.

• जुन्या सॉफ्टवेअर प्रणाल्यांमधील सुप्त त्रुटी (Dormant bugs) आणि त्रुटींचे शोषण (Exploits) शोधण्यात या मॉडेलने मानवी तज्ज्ञांपेक्षाही जास्त क्षमता दाखवली आहे.

⚔️ दुहेरी स्वरूप (Dual-use Technology) -

1) संरक्षक म्हणून - हे मॉडेल सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी शोधून त्या दुरुस्त करण्याचे काम करू शकते.

2) हॅकर म्हणून - जर हे मॉडेल चुकीच्या किंवा गुन्हेगारी वृत्तीच्या लोकांच्या हाती लागले, तर ते कोणत्याही बँकेच्या किंवा सरकारी यंत्रणेच्या सॉफ्टवेअरमधील त्रुटींचा वापर करून मोठी हॅकिंग (Cyber Attack) करू शकते

🤔 'प्रोजेक्ट ग्लासविंग' (Project Glasswing) काय आहे ?

• प्रोजेक्ट ग्लासविंग हा अँथ्रोपिक मिथॉस (Anthropic Mythos) या मॉडेलचा चुकीचा वापर रोखण्यासाठी अँथ्रोपिक कंपनीने एक मर्यादित मोहीम सुरू केली आहे.

• याअंतर्गत केवळ Amazon, Google, Microsoft, Nvidia आणि Crowdstrike सारख्या जगातील 40 महत्त्वपूर्ण संस्थांनाच याचा अ‍ॅक्सेस देण्यात आला आहे, जेणेकरून जागतिक सॉफ्टवेअर सुरक्षित ठेवता येतील.

🧐 बँकिंग क्षेत्रावरील संभाव्य धोके आणि जागतिक चिंता :

✍️ सिस्टेमिक आणि कॅस्केडिंग जोखीम (Cascading Risks) -

• आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि जागतिक मध्यवर्ती बँकर्सनी या मॉडेलला 'अननोन अननोन' (Unknown Unknown - म्हणजेच ज्याच्या धोक्याचा अचूक अंदाज लावणे कठीण आहे असा धोका) म्हणून संबोधले आहे.

• आंतरराष्ट्रीय वित्तीय प्रणालींची सुरक्षा यामुळे धोक्यात येऊ शकते अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.

⛓️ साखळी पद्धतीचा धोका -

• वित्तीय संस्था एकमेकांशी डिजिटल पद्धतीने जोडलेल्या असल्याने, एका बँकेत झालेली यशस्वी सायबर चोरी जागतिक अर्थव्यवस्थेला साखळी पद्धतीने (Cascading Failure) खिळखिळी करू शकते, ज्यामुळे देशाच्या आर्थिक स्थिरतेला थेट धोका निर्माण होतो.

🇨🇳चीनचे 'किहू 360' (Qihoo 360) काय आहे ?

• चीनने देखील मिथॉस सारखीच स्वतःची AI प्रणाली विकसित केली असून तिचे नाव 'किहू 360' आहे.

• ही एक व्हल्नरेबिलिटी डिस्कव्हरी एजंट (Vulnerability Discovery Agent) प्रणाली असून तिने आतापर्यंत सुमारे 1,000 सॉफ्टवेअर त्रुटी शोधल्याचे अहवाल आहेत, ज्यामुळे जागतिक चिंता वाढली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• क्लॉड मिथॉस → अँथ्रोपिक कंपनीने सायबर सुरक्षेसाठी विकसित केलेले प्रगत AI मॉडेल.

• IMF ची संज्ञा → या AI मॉडेलला आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने 'Unknown Unknown' धोका म्हटले आहे.

• Project Glasswing → 'मिथॉस' च्या सुरक्षित वापरासाठी अँथ्रोपिकने प्रमुख 40 जागतिक टेक कंपन्यांसोबत (Google, Microsoft इ.) सुरू केलेला नियंत्रित उपक्रम.