Who is the 3rd Chief of Defence Staff of India ?

📚 Subject : GS - नियुक्ती, राज्यशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मे 2026 मध्ये भारताचे 3 रे चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) म्हणून खालीलपैकी कोणाची नियुक्ती करण्यात आली आहे ?

1. जनरल अनिल चौहान
2. जनरल मनोज पांडे
3. एअर चीफ मार्शल विवेक राम चौधरी
4. लेफ्टनंट जनरल एन. एस. राजा सुब्रमणी

उत्तर : लेफ्टनंट जनरल एन. एस. राजा सुब्रमणी

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने लेफ्टनंट जनरल एन. एस. राजा सुब्रमणी (Lt Gen NS Raja Subramani) यांची भारताचे 3 रे चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) म्हणून नियुक्ती केली आहे.

🧐 'चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ' (CDS) पदाबद्दल IMP माहिती :

1) स्वरूप - CDS हे भारतीय सशस्त्र दलातील (भूदल सेना, नौदल आणि हवाई दल) सर्वोच्च मानाचे लष्करी पद आहे.

• हे पद तिन्ही सैन्य दलांचे प्रमुख आणि देशाचे राजकीय नेतृत्व यांच्यातील एक मुख्य दुवा म्हणून काम करते.

2) पदाची निर्मिती -

• कारगील युद्धादरम्यान समोर आलेल्या समन्वय त्रुटींवर उपाय म्हणून 'कारगील पुनरावलोकन समिती', 1999 (Kargil Review Committee 1999) आणि 'शेकतकर समिती', 2016 (Shekatkar Committee 2016) यांनी केलेल्या शिफारशींच्या आधारे डिसेंबर 2019 मध्ये या पदाची निर्मिती करण्यात आली.

3) पहिले CDS -

• भारताचे तत्कालीन लष्करप्रमुख जनरल बिपीन रावत यांनी जानेवारी 2020 मध्ये देशाचे पहिले CDS म्हणून पदभार स्वीकारला होता.

4) दर्जा आणि मान -

• CDS हे 4-स्टार (Four-Star) लष्करी अधिकारी असतात.

• त्यांचा दर्जा तिन्ही दलांच्या प्रमुखांच्या समकक्ष असला, तरी ते सर्व प्रमुखांमध्ये 'प्रथम' (First Among Equals) मानले जातात.

5) वैधानिक स्थान -

• हे पद घटनात्मक (Constitutional) नाही.

• याची निर्मिती केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या निर्णयाद्वारे झाली असून, भारताच्या अग्रक्रमता तक्त्यामध्ये (Order of Precedence) या पदाचा 12 वा क्रमांक लागतो.

⏳ पात्रता, कार्यकाळ आणि नियुक्ती प्रक्रिया (Eligibility & Tenure) :

1) नियुक्ती प्राधिकरण -

चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) यांची नियुक्ती पंतप्रधानाच्या अध्यक्षतेखालील 'कॅबिनेटची नियुक्ती समिती' (ACC - Appointments Committee of the Cabinet) करते.

2) पात्रता - तिन्ही दलांमधील कोणताही सेवाभावी किंवा निवृत्त 3-स्टार अधिकारी (लेफ्टनंट जनरल, एअर मार्शल, व्हाईस ॲडमिरल) किंवा 4-स्टार अधिकारी (जनरल, एअर चीफ मार्शल, ॲडमिरल) ज्यांचे वय 62 वर्षांपेक्षा कमी आहे, ते या पदासाठी पात्र असतात.

3) कार्यकाळ - या पदासाठी निश्चित वर्षांचा कार्यकाळ ठरलेला नाही, परंतु CDS म्हणून काम करण्याची कमाल वयोमर्यादा 65 वर्षे इतकी निश्चित करण्यात आली आहे.

⚙️ मुख्य भूमिका आणि जबाबदाऱ्या (Roles & Responsibilities) :

1) प्रशासकीय प्रमुख - CDS हे संरक्षण मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेल्या 'लष्करी व्यवहार विभागाचे' (DMA - Department of Military Affairs) प्रमुख असतात आणि या विभागाचे 'सचिव' (Secretary) म्हणून काम पाहतात.

2) दुहेरी सल्लागार भूमिका -

• CDS हे संरक्षण मंत्र्यांचे मुख्य लष्करी सल्लागार म्हणून काम करतात.

• तसेच पंतप्रधानाच्या अध्यक्षतेखालील 'न्यूक्लियर कमांड ऑथॉरिटी' चे (Nuclear Command Authority - NCA) लष्करी सल्लागार असतात.

3) COSC चे स्थायी अध्यक्ष - ते 'चीफ ऑफ स्टाफ कमिटी' (COSC) चे स्थायी अध्यक्ष (Permanent Chairman) म्हणून काम पाहतात, ज्यामुळे धोरणात्मक नियोजनात सातत्य राहते.

4) आर्थिक आणि धोरणात्मक नियंत्रण - ते संरक्षण खरेदी परिषदेचे (Defence Acquisition Council - DAC) सदस्य असतात आणि पंचवार्षिक संरक्षण भांडवली खरेदी योजना लागू करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर असते.

5) एकत्रित समन्वय (Jointness) - लष्कर, नौदल आणि हवाई दल यांच्यात ऑपरेशन, लॉजिस्टिक्स, वाहतूक आणि प्रशिक्षण यामध्ये 'जॉइंटनेस' (एकत्रित समन्वय) वाढवणे ही त्यांची प्राथमिक जबाबदारी आहे.

👮🏻‍♂️ भारताचे आत्तापर्यंत चे चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) :

पहिले CDS - जनरल बिपीन रावत

दुसरे CDS - जनरल अनिल चौहान

तिसरे CDS - लेफ्टनंट जनरल एन. एस. राजा सुब्रमणी

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• लेफ्टनंट जनरल एन. एस. राजा सुब्रमणी → भारताचे 3रे CDS

• पदाचा दर्जा → तिन्ही दल प्रमुखांमध्ये 'First among equals'.

• नियुक्ती समिती → Appointments Committee of the Cabinet (अध्यक्ष: पंतप्रधान)

• वयोमर्यादा → नियुक्तीवेळी 62 वर्षांपेक्षा कमी वय; निवृत्तीचे कमाल वय 65 वर्षे.

• संबंधित समित्या → कारगील पुनरावलोकन समिती (1999) आणि शेकतकर समिती (2016).

• प्रशासकीय पद → लष्करी व्यवहार विभागाचे (DMA) सचिव.

Andaman & Nicobar Islands Set World Records

📚 Subject : GS - भूगोल

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भौगोलिक रचनेनुसार '10 डिग्री चॅनल' (Ten Degree Channel) खालीलपैकी कोणत्या दोन भागांना एकमेकांपासून वेगळे करते ?

1. भारत आणि श्रीलंका
2. अंदमान बेटे आणि निकोबार बेटे
3. भूमध्य समुद्र आणि अटलांटिक महासागर
4. लक्षद्वीप आणि मालदीव

उत्तर : अंदमान बेटे आणि निकोबार बेटे

📰 बातमी काय ?

• अंदमान आणि निकोबार बेटांवरील प्रसिद्ध 'स्वराज द्वीप' येथे दोन जागतिक विक्रम (World Records) रचण्यात आले आहेत.

🧐 दोन मोठे विक्रम कोणते ?

1) सर्वात मोठा ध्वज - राधा नगर बीचजवळ (Radha Nagar Beach) पाण्याखाली 60 मीटर लांब आणि 40 मीटर रुंद (60m x 40m) असलेला 'भारताचा सर्वात मोठा राष्ट्रध्वज' फडकवण्यात आला.

2) मानवी मनोरा - लाईटहाऊस परिसराजवळ स्कुबा डायव्हर्सनी (Scuba Divers) पाण्याखाली 10 मीटर उंच मानवी मनोरा (Tallest Human Stack Underwater) तयार करून दुसरा जागतिक विक्रम रचला.

🎯 उद्देश: अंदमान आणि निकोबार बेटांना जागतिक स्तरावर 'अ‍ॅडव्हेंचर टुरिझम' (साहसी पर्यटन) चे मुख्य केंद्र म्हणून प्रस्थापित करणे.

🧐 अंदमान आणि निकोबार केंद्रशासित प्रदेशा बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती :

1) राजकीय स्वरूप - अंदमान आणि निकोबार हा भारताचा एक केंद्रशासित प्रदेश असून यामध्ये बंगालच्या उपसागरात (Bay of Bengal) स्थित एकूण 836 बेटे, उपबेटे आणि खडक समाविष्ट आहेत.

2) राजधानी - पोर्ट ब्लेअर (Port Blair) ही आहे.

3) स्वराज द्वीप -

• रिचीझ आर्किपेलागोचा (Ritchie’s Archipelago) भाग असलेल्या या बेटाचे जुने नाव 'हॅवलॉक बेट' (Havelock Island)होते.

• भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा आणि राष्ट्रीय अस्मितेचा सन्मान करण्यासाठी 2018 मध्ये 'हॅवलॉक बेटा'चे नाव बदलून 'स्वराज द्वीप' करण्यात आले.

4) 10 डिग्री चॅनल (Ten Degree Channel) -

• 10° उत्तर अक्षांशाजवळ असलेली ही महत्त्वाची सामुद्रधुनी अंदमान द्वीपसमूहाला निकोबार द्वीपसमूहापासून वेगळी करते (आयोगाचा अत्यंत आवडता प्रश्न).

5) ग्रेट निकोबार आणि इंदिरा पॉईंट -

• निकोबार समूहातील 'ग्रेट निकोबार' हे सर्वात मोठे बेट (सुमारे 910 चौ. किमी) असून, या बेटावर असलेले 'इंदिरा पॉईंट' (Indira Point) हे भारताचे सर्वात दक्षिणेकडील टोक आहे.

6) सामरिक महत्त्व :

• हा प्रदेश जगातील सर्वात व्यस्त सागरी व्यापारी मार्ग असलेल्या 'मलाक्का सामुद्रधुनी'च्या (Strait of Malacca) अगदी जवळ आहे. तसेच येथे भारताचे एकमेव 'एकत्रित त्रि-सेवा कमांड' (Tri-service Command) म्हणजेच लष्कर, नौदल आणि हवाई दल एकत्रित कार्यरत आहे.

🏹 विशेष असुरक्षित आदिवासी गट (PVTGs) -

• अंदमान आणि निकोबार हे जैवविविधतेसोबतच प्राचीन मानवी संस्कृतीचे केंद्र आहे.

येथे पुढील 5 विशेष असुरक्षित आदिवासी गट (Particularly Vulnerable Tribal Groups) राहतात:

• ग्रेट अंदमानीज (Great Andamanese)

• जरावा (Jarwa)

• ओंगे (Onge)

• शॉम्पेन (Shompen)

• सेंटीनेलीज (Sentinelese)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अंदमान आणि निकोबार

• राजधानी → पोर्ट ब्लेअर (Port Blair)

• 10° Channel → अंदमान आणि निकोबार बेटांना एकमेकांपासून वेगळे करते.

• भारताचे सर्वात दक्षिणेकडील टोक → इंदिरा पॉईंट (ग्रेट निकोबार बेट)

• 5 विशेष असुरक्षित आदिवासी गट (PVTGs) → ग्रेट अंदमानीज, जरावा, ओंगे, शॉम्पेन आणि सेंटीनेलीज.

• सामरिक महत्त्व → भारताचे एकमेव 'त्रि-सेवा कमांड' (Tri-service Command) येथे आहे.

Cabinet Approve Increase In Supreme Court Judge Strength

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - न्यायमंडळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्रीय मंत्रिमंडळाने नुकत्याच मंजूर केलेल्या सुधारणा विधेयकानुसार, भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाची एकूण मंजूर न्यायाधीश संख्या (सरन्यायाधीशांसह) किती निश्चित करण्यात आली आहे ?

1. 31
2. 34
3. 38
4. 42

उत्तर : 38

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय मंत्रिमंडळाने 'सर्वोच्च न्यायालय (न्यायाधीशांची संख्या) सुधारणा विधेयक, 2026' (Supreme Court (Number of Judges) Amendment Bill, 2026) संसदेत मांडण्याच्या प्रस्तावाला मंजुरी दिली आहे.

✍️ 'सर्वोच्च न्यायालय (न्यायाधीशांची संख्या) सुधारणा विधेयक, 2026' काय आहे ?

• बदल - या विधेयकाद्वारे सर्वोच्च न्यायालयातील मंजूर न्यायाधीशांची संख्या (सरन्यायाधीश वगळून) 33 वरून 37 करण्यात येणार आहे.

• एकूण संख्या - भारताचे सरन्यायाधीश (CJI) समाविष्ट करून सर्वोच्च न्यायालयातील एकूण न्यायाधीशांची संख्या आता 38 (37 + 1 सरन्यायाधीश) इतकी होईल.

• कायदा - यासाठी सरकार 'सर्वोच्च न्यायालय (न्यायाधीशांची संख्या) कायदा, 1956' मध्ये दुरुस्ती करणार आहे.

🧐 घटनात्मक तरतुदी आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी (Constitutional Provisions)

1) कलम 124(1) - भारतीय संविधानाच्या मूळ तरतुदीनुसार सर्वोच्च न्यायालयात 1 सरन्यायाधीश आणि इतर 7 न्यायाधीश (एकूण 8) अशी व्यवस्था होती.

• परंतु, ही संख्या कायद्याद्वारे वाढवण्याचा अधिकार संविधानाने संसदेला (Parliament) दिला आहे.

2) सर्वोच्च न्यायालय (न्यायाधीशांची संख्या) कायदा, 1956 -

• संसदेने सर्वप्रथम 1956 मध्ये कायदा करून ही संख्या निश्चित केली होती.

• त्यानंतर वेळोवेळी दुरुस्त्या करून ही संख्या वाढवली गेली आहे.

3) भारताचा संचित निधी (Consolidated Fund of India) -

• सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांचे वेतन, भत्ते आणि इतर सर्व खर्च भारताच्या संचित निधीवर 'प्रभारीत' (Charged) केले जातात, जेणेकरून न्यायव्यवस्थेचे आर्थिक स्वातंत्र्य टिकून राहील.

न्यायालयाच्या संख्याबळाची ऐतिहासिक उत्क्रांती (Historical Evolution)

संसदेने कामाचा वाढता ताण लक्षात घेऊन खालीलप्रमाणे बदल केले आहेत:

• वर्ष 1950 (मूळ संविधान): 7 न्यायाधीश + 1 सरन्यायाधीश = एकूण 8

• वर्ष 1956 (मूळ कायदा): 10 न्यायाधीश + 1 सरन्यायाधीश = एकूण 11

• वर्ष 2019 (मागील सुधारणा): 33 न्यायाधीश + 1 सरन्यायाधीश = एकूण 34

• वर्ष 2026 (प्रस्तावित विधेयक): 37 न्यायाधीश + 1 सरन्यायाधीश = एकूण 38

🧐 न्यायाधीश संख्या वाढवणे आणि नियुक्तीची प्रक्रिया (Procedure)

1) विधेयक संमत करणे - 1956 च्या मूळ कायद्यात दुरुस्ती करण्यासाठी संसदेच्या दोन्ही सभागृहांमध्ये (लोकसभा व राज्यसभा) हे सुधारणा विधेयक साध्या बहुमताने (Simple Majority) मंजूर व्हावे लागते आणि त्यावर राष्ट्रपतींची स्वाक्षरी आवश्यक असते.

2) प्रस्ताव - सामान्यतः सरन्यायाधीश प्रलंबित खटल्यांची संख्या लक्षात घेऊन सरकारकडे अशी संख्या वाढवण्याची शिफारस करतात.

3) कोलेजियम प्रणाली (Collegium System) -

नवीन पदे मंजूर झाल्यानंतर, सरन्यायाधीश आणि सर्वोच्च न्यायालयातील इतर 4 ज्येष्ठतम न्यायाधीशांचे 'कोलेजियम' नवीन न्यायाधीशांच्या नावांची शिफारस केंद्रीय कायदा मंत्रालयाकडे करते.

कायदा मंत्रालय हे नाव पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे पाठवते.

4) अंतिम नियुक्ती - संविधानाच्या कलम 124(2) अन्वये भारताचे राष्ट्रपती अधिकृतपणे या न्यायाधीशांची नियुक्ती करतात.

🎯 या निर्णयाचे महत्त्व (Significance) :

1) खटल्यांचा निपटारा -

• सर्वोच्च न्यायालयातील हजारो प्रलंबित खटले (Backlog) वेगाने निकाली काढण्यासाठी अधिक न्यायाधीशांमुळे नवीन पीठे (Benches) स्थापन करता येतील आणि खटले निकाली काढण्याचा वेग वाढेल.

2) घटनात्मक पीठांची निर्मिती -

• संविधानाच्या अर्थ लावण्याशी संबंधित महत्त्वाच्या खटल्यांसाठी किमान 5 न्यायाधीशांचे 'घटनात्मक पीठ' (Constitutional Bench) आवश्यक असते.

• संख्या वाढल्यामुळे नियमित न्यायालयीन कामकाजाला अडथळा न आणता ही पीठे काम करू शकतील.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रसार भारती

• विधेयक → सर्वोच्च न्यायालय (न्यायाधीशांची संख्या) सुधारणा विधेयक, 2026

• नवीन संख्याबळ → 37 न्यायाधीश + 1 सरन्यायाधीश = एकूण 38

• कलम 124(1) → न्यायाधिशांची संख्या ठरवण्याचा संसदेचा अधिकार

• कलम 124(2) → राष्ट्रपतींद्वारे न्यायाधिशांची नियुक्ती

• आवश्यक बहुमत → संसदेचे साधे बहुमत

International Nurses Day

📚 Subject : GS - पुरस्कार, दिनविशेष, व्यक्ती विशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी '12 मे' हा दिवस आंतरराष्ट्रीय परिचारिका दिन (International Nurses Day) म्हणून खालीलपैकी कोणाच्या जन्मदिनी साजरा केला जातो ?

1. फ्लोरेन्स नाइटिंगेल
2. आनंदीबाई जोशी
3. मदर तेरेसा
4. डॉ. इडा स्कडर

उत्तर : फ्लोरेन्स नाइटिंगेल (Florence Nightingale)

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या राष्ट्रपती श्रीमती द्रौपदी मुर्मू यांनी नवी दिल्लीतील राष्ट्रपती भवनात आयोजित एका विशेष सोहळ्यात परिचारिका (Nursing) कर्मचाऱ्यांना 'राष्ट्रीय फ्लोरेन्स नाइटिंगेल पुरस्कार 2026' प्रदान केले.

• यामध्ये महाराष्ट्रातील 'सहाय्यक परिचारिका दाई' उज्ज्वला महादेव सोयाम यांचा समावेश आहे.

🧐 राष्ट्रीय फ्लोरेन्स नाइटिंगेल पुरस्कार कोणाला आणि का देण्यात येतो ?

• भारतातील परिचारिका (Nursing) क्षेत्रातील सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मान मानला जातो.

• रुग्णांची अहोरात्र सेवा करणाऱ्या परिचारिकांच्या करुणा, कर्तव्यावरील निष्ठा आणि अथक परिश्रमांचा गौरव या पुरस्काराद्वारे केला जातो.

✍️ पुरस्काराची स्थापना, स्वरूप :

• स्थापना - या पुरस्काराची स्थापना भारत सरकारच्या केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाद्वारे 1973 मध्ये करण्यात आली होती.

• पुरस्काराचे स्वरूप - प्रत्येक पुरस्कार विजेत्याला एक गुणवत्ता प्रमाणपत्र (Certificate of Merit), एक पदक (Medal) आणि 50,000 रुपये रोख रक्कम दिली जाते.

• विविध श्रेणी (Diverse Categories - हा पुरस्कार केवळ सरकारी रुग्णालयांपुरता मर्यादित नाही. तो केंद्रीय आणि राज्य सरकारी आरोग्य संस्थांसोबतच खाजगी, मिशनरी आणि स्वयंसेवी संस्थांमध्ये (Voluntary Organizations) काम करणाऱ्या परिचारिकांनाही दिला जातो.

• पात्र कर्मचारी - यामध्ये नोंदणीकृत परिचारिका (Registered Nurses), सुईण/मिडवाइव्ह्ज (ANMs) आणि लेडी हेल्थ व्हिजिटर्स (LHVs) या सर्वांचा समावेश होतो.

फ्लोरेन्स नाइटिंगेल (Florence Nightingale) कोण होत्या ?

जीवन आणि क्रांतिकारी योगदान :

1) ओळख - फ्लोरेन्स नाइटिंगेल (1820-1910) या ब्रिटिश समाजसुधारक, गणितज्ज्ञ-संख्याशास्त्रज्ञ आणि आधुनिक नर्सिंगच्या (Modern Nursing) संस्थापक होत्या.

2) प्रारंभिक जीवन - त्यांचा जन्म 12 मे 1820 रोजी इटलीतील फ्लोरेन्स शहरात एका श्रीमंत ब्रिटिश कुटुंबात झाला होता.

कुटुंबाचा प्रखर विरोध असूनही, रुग्णांची सेवा करणे हेच आपले कर्तव्य मानून त्यांनी 1851 मध्ये जर्मनीतून परिचारिकेचे प्रशिक्षण घेतले.

3) 'द लेडी विथ द लॅम्प' (The Lady with the Lamp) - 1853 ते 1856 दरम्यान झालेल्या क्रिमियन युद्धादरम्यान (Crimean War) त्यांनी स्कुटारी येथील लष्करी रुग्णालयात 38 परिचारिकांच्या पथकाचे नेतृत्व केले.

रात्रीच्या वेळी हातात कंदील (Lamp) घेऊन जखमी सैनिकांची काळजी घेण्याच्या त्यांच्या सवयीमुळे त्यांना जगभरात 'द लेडी विथ द लॅम्प' हे नाव मिळाले.

4) आंतरराष्ट्रीय परिचारिका दिन - 12 मे हा फ्लोरेन्स नाइटिंगेल यांचा जन्मदिवस आंतरराष्ट्रीय परिचारिका दिन (International Nurses Day) म्हणून साजरा केला जातो.

संख्याशास्त्र आणि शिक्षणातील नाविन्यपूर्ण शोध :

1) 'कॉक्सकॉम्ब' आलेख (Coxcomb Diagram)- त्या केवळ परिचारिका नव्हत्या, तर डेटा व्हिज्युअलायझेशनच्या क्षेत्रात मैलाचा दगड ठरलेल्या संख्याशास्त्रज्ञ होत्या.

त्यांनी 'कॉक्सकॉम्ब' (Coxcomb / Polar Area Diagram) नावाचा विशेष आलेख विकसित केला.

याद्वारे त्यांनी ब्रिटिश सरकारला पटवून दिले की, युद्धात सैनिक प्रत्यक्ष जखमांमुळे नाही, तर रुग्णालयातील अस्वच्छतेमुळे होणाऱ्या संसर्गजन्य आजारांमुळे मरतात.

2) जगातील पहिली नर्सिंग शाळा - त्यांनी 1860 मध्ये लंडनच्या सेंट थॉमस रुग्णालयात 'नायटिंगेल ट्रेनिंग स्कूल' सुरू केले, जे जगातील पहिले धर्मनिरपेक्ष (Secular) नर्सिंग स्कूल होते.

3) प्रसिद्ध पुस्तक - फ्लोरेन्स नाइटिंगेल यांनी लिहिलेले 'नोट्स ऑन नर्सिंग' (Notes on Nursing) हे पुस्तक आजही जगभरातील नर्सिंग शाळांच्या अभ्यासक्रमाचा मुख्य पाया मानले जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• राष्ट्रीय फ्लोरेन्स नाइटिंगेल पुरस्कार → नर्सिंग क्षेत्रातील भारताचा सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मान

• पुरस्कार स्थापना वर्ष → 1973 (केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाद्वारे)

• फ्लोरेन्स नाइटिंगेल → आधुनिक नर्सिंगच्या संस्थापक

• फ्लोरेन्स नाइटिंगेल जन्म → 12 मे 1820 (इटली)

• आंतरराष्ट्रीय परिचारिका दिन → 12 मे

• यांचे प्रसिद्ध पुस्तक → 'Notes on Nursing'

• त्यांनी सुरू केली → जगातील पहिली नर्सिंग शाळा (लंडन येथे)

India–Algeria Defence Cooperation

📚 Subject : GS - भूगोल

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतासोबत झालेल्या पहिल्या ऐतिहासिक संरक्षण सहकार्य बैठकीमुळे चर्चेत आलेला 'अल्जीरिया' हा देश खालीलपैकी कोणत्या खंडातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा देश आहे ?

1. आशिया
2. आफ्रिका
3. युरोप
4. दक्षिण अमेरिका

उत्तर : आफ्रिका

📰 बातमी काय ?

• भारत आणि अल्जीरिया दरम्यान पहिली 'संयुक्त संरक्षण सहकार्य आयोग' (Joint Commission on Defence Cooperation) बैठक नवी दिल्ली येथे पार पडली.

• 2024 मध्ये दोन्ही देशांनी स्वाक्षरी केलेल्या 'संरक्षण सामंजस्य कराराच्या' (Defence MoU) अंमलबजावणीच्या दृष्टीने हे एक मोठे पाऊल आहे.

• नियम पुस्तिका (Rules of Procedure) - भविष्यकाळातील संरक्षण धोरणे आणि आराखडा अधिक सुलभ करण्यासाठी दोन्ही देशांनी अधिकृत 'नियम पुस्तिकेवर' स्वाक्षरी केली आहे.

🧐 बैठकीतील मुख्य चर्चेचे मुद्दे :

➜ या बैठकीत दोन्ही देशांनी खालील 4 प्रमुख क्षेत्रांमध्ये सहकार्य वाढवण्यावर भर दिला आहे:

• लष्करी प्रशिक्षण (Military Training) - दोन्ही देशांच्या सैनिकांना प्रगत प्रशिक्षण देणे.

• संयुक्त सराव (Joint Exercises) - दोन्ही देशांच्या संरक्षण दलांमध्ये ताळमेळ वाढवण्यासाठी युद्धसराव आयोजित करणे.

• संरक्षण उद्योग सहकार्य - दोन्ही देशांमधील संरक्षण निर्मिती आणि तंत्रज्ञान देवाणघेवाण वाढवणे.

• वैद्यकीय सहकार्य - लष्करी वैद्यकीय क्षेत्रात (Medical Cooperation) एकमेकांना मदत करणे.

🌍 अल्जेरिया देशाबद्दल भौगोलिक माहिती (Static GK - भूगोल):

• स्थान - अल्जीरिया हा उत्तर आफ्रिकेतील (North Africa) एक महत्त्वाचा देश आहे.

ㅤㅤㅤ• या देशाच्या उत्तरेला भूमध्य समुद्र (Mediterranean Sea) आहे.

• सीमा जोडलेले देश - अल्जीरियाच्या सीमा मोरोक्को, ट्युनिशिया, लिबिया, माली, नायजर आणि मॉरिटानिया या देशांशी जोडलेल्या आहेत.

• क्षेत्रफळाचे वैशिष्ट्य - अल्जीरिया हा क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने आफ्रिका खंडातील सर्वात मोठा देश आहे.

• सहारा वाळवंट - अल्जीरियाचा तब्बल 80 ते 90% भूभाग हा सहारा वाळवंटाने (Sahara Desert) व्यापलेला आहे. यामुळे हा देश जगातील सर्वात मोठ्या वाळवंटी प्रदेशांपैकी एक आहे.

• आर्थिक कणा - या देशाची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने हायड्रोकार्बन म्हणजेच खनिज तेल (Oil) आणि नैसर्गिक वायू (Natural Gas) उत्पादनावर आधारित आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अल्जीरिया

• पहिली संयुक्त संरक्षण बैठक → भारत आणि अल्जीरिया

• अल्जीरियाचे स्थान → उत्तर आफ्रिका (भूमध्य समुद्राला लागून).

• क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने → आफ्रिका खंडातील सर्वात मोठा देश

• वाळवंटी क्षेत्र → 80 ते 90% भूभाग सहारा वाळवंटाचा भाग

• अर्थव्यवस्थेचा मुख्य स्त्रोत → हायड्रोकार्बन्स (खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू उत्पादन)

'तारा' (TARA) प्रणाली काय आहे ?

What is TARA System ?

📚 Subject : GS - संरक्षण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) DRDO आणि भारतीय हवाई दलाने ओडिसाच्या किनारपट्टीवर यशस्वी चाचणी केलेले 'तारा' (TARA) हे खालीलपैकी कोणत्या प्रकारचे शस्त्र किंवा तंत्रज्ञान आहे ?

1. क्षेपणास्त्र विरोधी प्रणाली (Anti-Missile System)
2. नवीन लढाऊ विमानाचे इंजिन
3. स्वदेशी ग्लाइड शस्त्र प्रणाली (Indigenous Glide Weapon System)
4. अत्याधुनिक पाणबुडी (Submarine)

उत्तर : स्वदेशी ग्लाइड शस्त्र प्रणाली (Indigenous Glide Weapon System)

📰 बातमी काय ?

• संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) आणि भारतीय हवाई दल (IAF) यांनी ओडिसाच्या किनारपट्टीवर 'तारा' (TARA) या अत्याधुनिक शस्त्राची पहिली यशस्वी उड्डाण चाचणी (Maiden Flight-Trial) पूर्ण केली आहे.

• स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानातील हा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

🧐 'तारा' (TARA) प्रणाली काय आहे ?

🧐 What is TARA System ?

1) TARA चे पूर्ण नाव - Tactical Advanced Range Augmentation (टॅक्टिकल ॲडव्हान्स्ड रेंज ऑगमेंटेशन).

2) स्वरूप - हे भारताचे पहिले स्वदेशी 'ग्लाइड वेपन सिस्टम' (Glide Weapon System) आहे.

हा एक मॉड्युलर रेंज एक्स्टेंशन किट (Range extension kit) आहे, जो पारंपरिक अनगाईडेड वॉरहेड्स (सर्वसामान्य गुरुत्वीय बॉम्ब - Gravity Bombs) चे रूपांतर अत्यंत अचूक मारा करणाऱ्या 'प्रिसिजन-गाईडेड' (Precision-guided) शस्त्रांमध्ये करते.

3) विकास करणारी संस्था - या प्रणालीचे डिझाईन आणि विकास प्रामुख्याने हैदराबाद येथील 'रिसर्च सेंटर इम्रत' (RCI - Research Centre Imarat) या DRDO च्या प्रयोगशाळेने इतर प्रयोगशाळांच्या सहकार्याने केले आहे.

🚀 ग्लाईड वेपन सिस्टम' (Glide Weapon System) म्हणजे काय ?

• सोप्या शब्दांत सांगायचे तर "पंख असलेला आणि रिमोट कंट्रोलने चालणारा आधुनिक बॉम्ब" होय.

• यामध्ये कोणत्याही रॉकेट इंजिनचा वापर केला जात नाही, तरीही हे शस्त्र शत्रूच्या ठिकाणांवर अचूक मारा करते.

🧐 ‘ग्लाईड वेपन सिस्टम’ हे शस्त्र काम कसे करते ?

1) लढाऊ विमानातून सोडणे - सुरुवातीला हवाई दलाचे लढाऊ विमान (Fighter Jet) हा बॉम्ब घेऊन आकाशात खूप उंचावर जाते आणि तिथून तो खाली सोडते (Drop करते)

2) पंखांचा वापर (Gliding) -

विमानातून सुटताच या बॉम्बला जोडलेले छोटे घडीचे पंख (Wings) हवेत उघडतात.

इंजिन नसूनही हा बॉम्ब हवेच्या प्रवाहाचा (Air Pressure) वापर करून पक्षासारखा तरंगत, म्हणजेच 'ग्लाईड' (Glide) होत पुढे सरकतो

3) अचूक दिशा दिग्दर्शन (GPS/Navigation) -

या यंत्रणेवर बसवलेले संगणकीय किट (Navigation System) GPS च्या मदतीने शत्रूच्या तळाचा अचूक माग काढते.

हवेत तरंगत असताना हा बॉम्ब स्वतःहून आपली दिशा बदलून शत्रूच्या बंकरवर किंवा तळावर अचूक जाऊन आदळतो.

🤝 याचे मुख्य फायदे काय आहेत ?

1) विमानाचे रक्षण (Stand-off Range) -

• पारंपरिक बॉम्ब टाकण्यासाठी विमानाला शत्रूच्या अगदी डोक्यावर जावे लागायचे, ज्यामुळे शत्रूची अ‍ॅन्टी-एअरक्राफ्ट गन विमानाला पाडू शकत असे.

• परंतु, 'ग्लाईड वेपन' विमानाला शत्रूच्या टप्प्यापासून खूप दूर अंतरावरूनच डागता येते, ज्यामुळे आपले विमान सुरक्षित राहते.

2) कमी खर्च, जास्त फायदा -

• नवीन महागडे क्षेपणास्त्र (Missile) बनवण्याऐवजी, आपल्याकडे आधीपासूनच गोदामात पडून असलेल्या साध्या, स्वस्त जुन्या बॉम्बला हे 'TARA' सारखे ग्लाईड किट जोडले की त्याचे रूपांतर अत्याधुनिक आणि अचूक शस्त्रात होते.

🔍 प्रमुख वैशिष्ट्येआणि महत्त्व :

1) बहु-उद्देशीय वापर (Operational Flexibility) - 'तारा' ही ग्लाइड शस्त्र प्रणाली भारतीय हवाई दलाच्या ताफ्यातील एकापेक्षा जास्त प्रकारच्या लढाऊ विमानांमधून (Fighter Aircraft) डागली जाऊ शकते, ज्यामुळे लष्कराची लवचिकता वाढणार आहे.

2) किफायतशीर तंत्रज्ञान (Cost-Effectiveness) - उच्च दर्जाची अचूकता राखताना अत्यंत कमी खर्चाच्या अत्याधुनिक प्रणालींचा वापर करणारे हे देशातील पहिलेच ग्लाइड शस्त्र आहे, ज्यामुळे युद्धाच्या काळात आर्थिकदृष्ट्या हे अत्यंत शाश्वत ठरेल.

3) आत्मनिर्भर भारत - या प्रकल्पात खाजगी भारतीय उद्योग आणि 'डेव्हलपमेंट कम प्रॉडक्शन पार्टनर्स' (DcPP) यांना मोठ्या प्रमाणावर सामील करून घेण्यात आले असून, देशांतर्गत उत्पादनही सुरू झाले आहे.

4) सामरिक महत्त्व (Strategic Significance)

परकीय अवलंबित्व कमी करणे - या यशस्वी चाचणीमुळे भारताचे धोरणात्मक स्वायत्तता (Strategic Autonomy) वाढणार असून, परदेशातून आयात केल्या जाणाऱ्या महागड्या 'प्रिसिजन-गाईडेड म्युनिशन्स' (PGMs) वरील भारताचे अवलंबित्व कमालीचे कमी होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• TARA → भारताची पहिली स्वदेशी 'ग्लाइड वेपन सिस्टम' (प्रिसिजन-गाईडेड शस्त्र).

• TARA चे पूर्ण नाव → Tactical Advanced Range Augmentation.

• चाचणीचे ठिकाण → ओडिसाची किनारपट्टी

• प्रमुख कार्य → विना-मार्गदर्शित पारंपरिक बॉम्बना अचूक लक्ष वेधणाऱ्या गाईडेड बॉम्बमध्ये रूपांतरित करणे.

• विकासक संस्था → रिसर्च सेंटर इम्रत (RCI), हैदराबाद (DRDO ची प्रयोगशाळा).

National Technology Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

📰 बातमी काय ?

• 11 मे 2026 रोजी राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिनाचे औचित्य साधून भारताच्या पंतप्रधानांनी 1998 मधील ऐतिहासिक 'पोखरण अणुचाचण्यांचे' स्मरण केले.

• त्यांनी या चाचण्यांना भारताची वैज्ञानिक उत्कृष्टता, धोरणात्मक क्षमता आणि स्वावलंबनाचे प्रतीक म्हटले आहे.

🧐 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: पोखरण-II आणि 'ऑपरेशन शक्ती'

• दरवर्षी 11 मे हा दिवस भारतात 'राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

• हा दिवस 11 मे 1998 रोजी झालेल्या 'ऑपरेशन शक्ती' (पोखरण-II) अणुचाचण्यांच्या यशाची आठवण करून देतो.

🤝 नेतृत्व - पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी आणि प्रख्यात शास्त्रज्ञ डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या कणखर • नेतृत्वाखाली भारताने राजस्थानच्या पोखरण चाचणी श्रेणीत 5 यशस्वी अणुचाचण्या केल्या होत्या.

• या चाचण्यांनंतर पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयींनी भारताला अधिकृतपणे 'अणुवस्त्र सज्ज देश' (Nuclear-Weapon State) घोषित केले.

⛳️ इतर तांत्रिक यश - 11 मे 1998 याच दिवशी भारताने केवळ अणुचाचणीच केली नाही, तर 'त्रिशूल' या जमिनीवरून हवेत मारा करणाऱ्या (Surface-to-air) क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी घेतली होती.

• तसेच 'हंसा-3' (Hansa-3) या पहिल्या स्वदेशी विमानाचे यशस्वी उड्डाण करून संरक्षण व एरोस्पेस क्षेत्रात इतिहास रचला होता.

🧐 पहिला राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• पोखरण-II च्या अभूतपूर्व यशानंतर, 11 मे 1999 रोजी देशात पहिला 'राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन' साजरा करण्यात आला होता.

🤔 तर मंग पोखरण-I अणु चाचणी केव्हा करण्यात आली होती ?

• यापूर्वी भारताने 18 मे 1974 रोजी इंदिरा गांधी यांच्या कार्यकाळात पहिली अणुचाचणी केली होती, ज्याला 'ऑपरेशन स्मायलिंग बुद्धा' (Operation Smiling Buddha) असे नाव देण्यात आले होते.

🧐 राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• “सर्वसमावेशक विकासासाठी जबाबदार नाविन्यता” (Responsible Innovation for Inclusive Growth) ही 2026 साठी राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिना ची संकल्पना (थीम) आहे.

• उद्देश - आत्मनिर्भर भारताच्या ध्येयाकडे वाटचाल करताना नैतिक, सुरक्षित आणि सर्वसमावेशक तंत्रज्ञान विकासाला चालना देणे हा या संकल्पनेचा मुख्य हेतू आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : National Technology Day

• 11 मे → राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन

• कारण → ऑपरेशन शक्ती (पोखरण-II अणुचाचणी - 11 मे 1998)

• पोखरण-II चे प्रमुख शिल्पकार → माजी पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी आणि डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम.

• पहिला राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन → 11 मे 1999

• थीम 2026 → Responsible Innovation for Inclusive Growth.

India’s First Ornamental Fish Brood Bank

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजने'अंतर्गत भारतातील पहिली सजावटीच्या माशांची 'ब्रूड बँक' महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात स्थापन करण्यात आली आहे ?

1. ठाणे
2. रत्नागिरी
3. रायगड
4. सिंधुदुर्ग

उत्तर : रायगड

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय मत्स्य सचिवांनी नुकतीच रायगड, महाराष्ट्र येथील भारतातील पहिल्या ‘शोभिवंत मत्स्य प्रजनन बँकेला’ (Ornamental Fish Brood Bank) भेट दिली.

• ही सुविधा प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना (PMMSY) अंतर्गत उभारण्यात आली असून, मत्स्यव्यवसायातील रोजगारनिर्मिती, कौशल्य विकास आणि मत्स्य उत्पादन वाढविण्यात तिची भूमिका तपासण्यात आली.

🧐 'शोभिवंत माशांची ब्रूड बँक ' म्हणजे काय ?

• रंगीबेरंगी आणि घरांमध्ये/मत्स्यालयात शोभेसाठी पाळल्या जाणाऱ्या (Ornamental/Decorative Fish) माशांचे संवर्धन आणि प्रजनन करणारे केंद्र.

• मत्स्यव्यवसायाच्या भाषेत ज्या प्रौढ माशांचा वापर अंडी घालण्यासाठी आणि नवीन पिल्ले जन्माला घालण्यासाठी केला जातो, त्यांना 'ब्रूडस्टॉक' (Broodstock) किंवा 'नर-मादी मासे' म्हणतात

🧐 ही बँक कशी काम करते ?

1) उच्च दर्जाचे संवर्धन - या बँकेमध्ये वेगवेगळ्या दुर्मिळ आणि महागड्या शोभिवंत माशांच्या (उदा. डिस्कस फिश) उच्च प्रतीच्या नर-मादी माशांना अत्यंत सुरक्षित आणि कृत्रिम वातावरणात वाढवले जाते.

2) अंडी आणि पिल्लांची निर्मिती - या माशांपासून मोठ्या प्रमाणावर दर्जेदार अंडी मिळवून, त्यातून माशांची लाखो पिल्ले (Fingerness/Seeds) तयार केली जातात.

3) शेतकऱ्यांना पुरवठा - ही तयार झालेली दर्जेदार पिल्ले नंतर अशा इतर लहान मत्स्यपालक शेतकऱ्यांना व्यवसाय सुरू करण्यासाठी पुरवली जातात.

✅ भारतातील पहिली 'ब्रूड बँक' - रायगड :

• येथे सध्या 25 हून अधिक प्रकारच्या सुशोभित माशांच्या प्रजातींचे जतन आणि प्रजनन केली जाते.

• प्रकल्प प्रणेत्या - या केंद्राची स्थापना यशोधरा संजय खंडागळे यांनी प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजनेच्या (PMMSY) अंतर्गत केली आहे.

• त्यांच्या 'सॅम डिस्कस' (Sam Discus) या ब्रँडने भारतात 'डिस्कस माशांचे' (Discus Fish) सर्वोच्च उत्पादक म्हणून नाव कमावले आहे.

💰 उत्पादन, महसूल आणि रोजगार :

• उत्पादन क्षमता - या ब्रूड बँकेने आतापर्यंत 20 वेगवेगळ्या प्रजातींचे सुमारे 7.7 लाख सुशोभित मासे तयार केले आहेत.

• आर्थिक उलाढाल - या अभिनव उपक्रमातून आतापर्यंत सुमारे 1.93कोटी रुपयांचा महसूल (Revenue) मिळाला आहे.

• रोजगार आणि कौशल्य विकास - या केंद्रामुळे स्थानिक पातळीवर 25 ते 30 लोकांना थेट आणि अप्रत्यक्ष रोजगार मिळाला असून, मत्स्यव्यवसाय क्षेत्रातील कौशल्य विकासाला (Skill Development) मोठी चालना मिळत आहे.

🏛️ प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना (PMMSY) बद्दल माहिती :

• सुरुवात - ही योजना 10 सप्टेंबर 2020 रोजी भारत सरकारच्या मत्स्यव्यवसाय, पशुपालन आणि दुग्धव्यवसाय • मंत्रालयाच्या मत्स्यव्यवसाय विभागाद्वारे सुरू करण्यात आली होती.

• नोडल एजन्सी - 'राष्ट्रीय मत्स्यव्यवसाय विकास मंडळ' (NFDB - National Fisheries Development Board) हे या योजनेच्या अंतर्गत प्रशिक्षण, जनजागृती आणि क्षमता निर्मिती कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी मुख्य नोडल एजन्सी म्हणून काम करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• भारतातील पहिली सुशोभित मासे ब्रूड बँक → रायगड, महाराष्ट्र.

• संबंधित केंद्रीय योजना → प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना

• प्रकल्प संस्थापक → यशोधरा संजय खंडागळे ('सॅम डिस्कस' ब्रँड).

• उत्पादन → 7.7 लाख माशांचे उत्पादन

• महसूल → 1.93 कोटी रूपये