World Soil Day 2025

Subject : GS - दिनविशेष, भूगोल- कृषी, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक मृदा दिना विषयी खालील विधानांचा विचार करा आणि योग्य विधान/ विधाने असलेला पर्याय निवडा

अ) दरवर्षी 2 डिसेंबर रोजी जागतिक मृदा दिन साजरा केला जातो.

ब) पहिला जागतिक मृदा दिन 2012 मध्ये साजरी करण्यात आला.

क) थायलंडचे राजा भूमिबोल अदुल्यादेज यांचा जन्मदिवस जागतिक मृदा दिन म्हणून साजरा करतात.

पर्याय :

1. अ आणि ब बरोबर

2. अ आणि क बरोबर

3. ब आणि क बरोबर

4. फक्त क बरोबर

उत्तर : फक्त क बरोबर

बातमी काय ?

• दरवर्षी 5 डिसेंबर रोजी जागतिक मृदा दिन साजरा केला जातो.

जागतिक मृदा दिना बद्दल परिक्षेच्या दृष्टीने IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

जागतिक मृदा दिन 5 डिसेंबर लाच का साजरी करतात ?

जागतिक मृदा दिन कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ?

• थायलंडचे दिवंगत राजा भूमिबोल अदुल्यादेज हे मृदा संवर्धन उपक्रमात प्रमुख समर्थक होते. 

• 5 डिसेंबर हा थायलंडचे राजा भूमिबोल अदुल्यादेज यांचा जन्मदिवस, मृदा संवर्धनात त्यांनी दिलेल्या योगदानाच्या सन्मानार्थ 5 डिसेंबर हा त्यांचा जन्मदिवस जगभरात जागतिक मृदा दिन म्हणून साजरा करतात.

पहिला जागतिक मृदा दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• मातीचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी संयुक्त राष्ट्र महासभेने 2013 मध्ये अधिकृतपणे जागतिक मृदा दिनाला मान्यता दिली.

• 5 डिसेंबर 2014 रोजी पहिला जागतिक मृदा दिन साजरी करण्यात आला.

जागतिक मृदा दिन 2025 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

• "निरोगी शहरांसाठी निरोगी माती" (Healthy Soils for Healthy Cities) ही जागतिक मृदा दिन 2025 ची थीम आहे.

• डांबर, इमारती आणि रस्त्यांखाली माती आहे. 

• ही माती जर पाणी झिरपण्या योग्य आणि वनस्पतींनी भरलेली असेल तर पावसाचे पाणी शोषण्यास, तापमान नियंत्रित करण्यास, कार्बन साठवण्यास आणि हवेची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत करते.

• परंतु जेव्हा ते सिमेंटने बंद केले जाते तेव्हा ते ही कार्ये गमावते, ज्यामुळे शहरे पूर, अतिउष्णता आणि प्रदूषणास अधिक असुरक्षित बनतात.

• म्हणून, हा दिवस धोरणकर्त्यांपासून ते नागरिकांपर्यंत सर्वांना - हिरवीगार, अधिक लवचिक आणि निरोगी शहरे बांधण्यासाठी - शहरी जागांचा पुनर्विचार करण्यासाठी आमंत्रित करतो.

जागतिक मृदा दिन का साजरी करतात ?

• माती ही एक महत्त्वाची नैसर्गिक संसाधने आहे जी शेती, जैवविविधता आणि जल शुध्दीकरणाला आधार देते. 

• माती जीवनासाठी महत्त्वाची आहे कारण ती वनस्पतींच्या वाढीस मदत करते. आणि, हे अनेक कीटक आणि प्राण्यांचे राहण्याचे ठिकाण आहे.

• अन्न, वस्त्र, निवारा आणि औषध या चार अत्यावश्यक ‘जगण्याच्या’ घटकांचा माती हा स्रोत आहे.

• आपल्या पृथ्वीचे अस्तित्व मातीशी असलेल्या मौल्यवान दुव्यावर अवलंबून आहे. 

• आपल्याला 95% अन्न मातीतून मिळते. 

• याशिवाय, माती झाडांना आवश्यक असलेल्या 18 पैकी 15 नैसर्गिकरीत्या रासायनिक घटकांचा पुरवठा करते

• परंतु हवामान बदल आणि जंगलतोड, औद्योगिकीकरण यांसारख्या मानवी हस्तक्षेपामुळे मातीचा ऱ्हास होतो, नैसर्गिक समतोल बिघडतो तसेच अन्नातील जीवनसत्त्वे आणि पोषक घटकांची पातळी कमी होते.

• या सर्व गोष्टीं बद्दल लोकांपर्यंत माहिती पोहचविण्यासाठी आणि जगभरातील लोकांना मातीचे महत्त्व आणि संवर्धन करण्यासाठी यासंदर्भात लोकांना जागरूक करण्यासाठी जागतिक मृदा दिन साजरा करतात. 

Neglected yet significant heritage sites around the Ellora Cave

Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) स्कॉटिश इतिहासकारांनी महाराष्ट्र सरकारला वेरूळ परिसरातील दुर्लक्षित पण महत्त्वाच्या कोणत्या वारसा स्थळांना जागतिक पर्यटन व वारसा नकाशावर आणण्याची मागणी केली आहे ?

1. मलिक अंबरची कबर

2. पहिल्या पेशव्यांची समाधी

3. शेवटच्या ऑट्टोमन खलिफाचा रिकामा मकबरा

4. वरीलपैकी सर्व 

उत्तर : वरीलपैकी सर्व 

बातमी काय ?

• एका स्कॉटिश इतिहासकाराने महाराष्ट्र सरकारला वेरूळ परिसरातील दुर्लक्षित पण महत्त्वाच्या वारसा स्थळांना जागतिक पर्यटन व वारसा नकाशावर आणण्याची मागणी केली आहे.

स्कॉटिश इतिहासकाराने लक्ष वेधलेली दुर्लक्षित पण महत्त्वाचे वारसा स्थळे कोणते ?

मलिक अंबरची कबर (खुलताबाद) (Malik Ambar’s Tomb) : 

• अहमदनगरच्या निजामशाहीतील विख्यात राजकीय रणनीतिकार.

• मराठा–दख्खन इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची व्यक्ती.

पहिल्या पेशव्यांची समाधी (First Peshwa’s Tomb) : 

• मराठा साम्राज्याच्या सुरुवातीच्या पेशवाई इतिहासाशी संबंधित.

शेवटच्या ऑट्टोमन खलिफाचा रिकामा मकबरा (Empty Tomb of the last Ottoman Caliph) :

• खुलताबाद परिसरातील इस्लामी वारशाचे अत्यंत महत्वाचे प्रतीक.

• आंतरराष्ट्रीय इतिहासाशी महाराष्ट्राचे अनोखे नाते दर्शवणारा ठसा.

वेरूळ लेणी (Ellora Caves) बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• UNESCO जागतिक वारसा स्थळ : 1983

• एकूण 34 भव्य, दगडात कोरलेले बौद्ध, हिंदू आणि जैन लेणी असलेला जगातील सर्वात मोठा रॉक-कट कॉम्प्लेक्स.

• स्थान : छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद), महाराष्ट्र.

• कालखंड : 600 CE ते 1000 CE दरम्यान बांधकाम.

वेरूळची प्रमुख लेणी — कालानुसार विभागणी : 

बौद्ध लेणी (1–12) ~200 BCE – 600 CE : 

• साध्या गुहांपासून → विहार, ध्यानकक्ष, चैत्यगृह अशा सुबक व संरचित धार्मिक केंद्रांपर्यंतची उत्क्रांती.

• बौद्ध भिक्षूंच्या ध्यान–शिक्षण परंपरेचे उत्कृष्ट दर्शन.

• या लेणींमध्ये शांतता, साधेपणा आणि आध्यात्मिक शिस्त दिसते.

हिंदू लेणी (13–29) ~500 CE – 900 CE : 

• राष्ट्रकूट राजवटीच्या शिल्पकलेचा सर्वोत्तम नमुना.

• भव्य खांब, पुराणकथांवरील कोरीवकाम, देवतांच्या सजीव वाटणाऱ्या मूर्ती.

• या समूहातील कैलासा मंदिर हे भारतीय शिल्पकलेतील असामान्य कर्तृत्व—पूर्णपणे एका दगडातून साकारलेले.

जैन लेणी (30–34) ~800 CE – 1000 CE : 

• अत्यंत बारकाईने केलेले कोरीवकाम, नाजूक अलंकार, सुबक खांब.

• जैन तत्त्वज्ञानातील संयम, तपश्चर्या आणि आत्मशुद्धीचे दर्शन.

• आकाराने लहान पण कलात्मकदृष्ट्या अतिशय समृद्ध.

कैलास मंदिर (Cave 16) — एलोराचा मुकुटमणी

• जगातील सर्वात मोठी एकाश्म (Monolithic) शिल्परचना — पूर्ण मंदिर एकाच दगडातून कोरलेले.

• बांधकाम पद्धत अद्वितीय: वरून खाली कोरून सुमारे 1.5 ते 2 लाख टन दगड काढून टाकला.

• भगवान शिवाला समर्पित रथाकृती मंदिर.

• भव्य वैशिष्ट्ये :

• नंदी मंडप
• रावणाने कैलास पर्वत हलवण्याचे दृश्य
• जीवन आकाराची हत्तीमूर्ती
• नृसिंहाची प्रभावी शिल्परचना

Indian Navy Day 2025

Subject : GS - दिनविशेष, संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी भारतीय नौदल दिन केव्हा साजरी केला जातो ?

1. 10 मार्च

2. 8 ऑक्टोबर

3. 21 ऑक्टोबर

4. 4 डिसेंबर

उत्तर : 4 डिसेंबर

• केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा बल (CISF) स्थापना दिन : 10 मार्च

• भारतीय वायुसेना दिन : 8 ऑक्टोबर

• पोलीस स्मृती दिन : 21 ऑक्टोबर

• भारतीय नौदल दिन : 4 डिसेंबर

बातमी काय ?

• भारतीय नौदलाच्या उल्लेखनीय योगदानाचे स्मरण आणि सन्मान करण्यासाठी दरवर्षी 4 डिसेंबर रोजी भारतीय नौदल दिन साजरा केला जातो.

ऑपरेशन ट्रायडेंट काय आहे ? 

What is Operation Trident ?

भारतीय नौदल दिन 4 डिसेंबर लाच का साजरी करतात ? 

• 1971 मध्ये भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान पाकिस्तानच्या हल्ल्याला प्रतिउत्तर म्हणून भारतीय नौदलाने पाकिस्तानच्या कराची बंदरावर केलेला हा प्रतिहल्ला होता.

• 4 डिसेंबर 1971 मध्ये केलेल्या या कारवाईदरम्यान भारताने प्रथमच जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रांचा वापर केला आणि PNS खैबरसह चार पाकिस्तानी जहाजे बुडवली.

• ऑपरेशन ट्रायडेंट दरम्यान भारतीय नौदलाने भारताचे तांत्रिक वर्चस्व आणि प्रगती जगाला दाखवून दिली. 

• भारतीय नौदलाच्या या शौर्याचे प्रतीक म्हणून 4 डिसेंबर हा दिन भारतीय नौदल दिन म्हणून साजरा केला जातो.

भारतीय नौदलाचे जनक म्हणून कोणास म्हटले जाते ? 

• सागरी सीमांचे रक्षण करण्यासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आरमार उभारले.

• त्यामुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांना भारतीय नौदलाचे जनक (Father of the Indian Navy) म्हटले जाते. 

भारतीय नौदलाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• भारतीय नौदलाची स्थापना 1612 मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनी द्वारे केली गेली नंतर त्याला रॉयल इंडियन नेव्ही असे नाव देण्यात आले.

• स्वातंत्र्यानंतर 1950 मध्ये भारतीय नौदल म्हणून त्याची पुनर्रचना करण्यात आली.

भारतीय नौदलाचे सर्वोच्च कमांडर कोण असतात ? 

• भारताचे राष्ट्रपती सर्वोच्च कमांडर म्हणून नौदलाचे नेतृत्व करतात.

• भारताचे राष्ट्रपती श्रीमती द्रौपदी मुर्मू या सध्याचे (वर्तमान) भारतीय नौदलाचे सर्वोच्च कमांडर आहेत. 

भारतीय नौदलाचे सध्याचे नौदल प्रमुख कोण आहेत ?

• ॲडमिरल दिनेश कुमार त्रिपाठी हे भारतीय नौदलाचे सध्याचे नौदल प्रमुख आहेत.

• 30 एप्रिल 2024 पासून त्यांनी भारतीय नौदलाचे नौदल प्रमुख म्हणून कार्यभार स्वीकारला.

भारतीय नौदलाच्या नव्या ध्वजाचे अनावरण केव्हा करण्यात आले ? 

• 2 सप्‍टेंबर 2022 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी भारतीय नौदलाच्या नव्या ध्वजाचे अनावरण केले.

• भारतीय नौदलाच्या नव्या ध्वजावर भारतीय नौदलाचे नवीन बोधचिन्ह आहे.

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आरमारापासून प्रेरित होऊन भारतीय नौदलाचे नवीन बोधचिन्ह तयार करण्यात आले.

भारतीय नौदलाचे ब्रीदवाक्य काय आहे ? (Indian Navy Motto)

• " शं नो वरूण: " हे भारतीय नौदलाचे ब्रीदवाक्य आहे.

• पावसाची देवता म्हणजे च वरूण देवता आमचं रक्षण करो असा त्याचा अर्थ होतो.

भारतीय नौदल दिन 2025 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ? 

"लढाईसाठी सज्ज, एकसंध आणि आत्मनिर्भर" ही यंदाच्या नौदल दिनाची संकल्पना आहे. 

(Combat Ready, Cohesive, Credible, and Aatmanirbhar Force)

International Cheetah Day

Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आंतरराष्ट्रीय चित्ता दिन दरवर्षी कोणत्या दिवशी साजरा केला जातो ?

1. 1 डिसेंबर

2. 4 डिसेंबर

3. 22 मे

4. 5 जानेवारी

उत्तर : 4 डिसेंबर

बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आंतरराष्ट्रीय चित्ता दिनानिमित्त चित्त्याच्या संवर्धनासाठी कार्यरत सर्व संवर्धन कार्यकर्ते आणि वन्यजीवप्रेमींना शुभेच्छा दिल्या 

आंतरराष्ट्रीय चित्ता दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? आणि का ?

• आंतरराष्ट्रीय चित्ता दिन दरवर्षी 4 डिसेंबर रोजी साजरा केला जातो.

• हा दिवस अमेरिकन प्राणीशास्त्रज्ञ डॉ. लॉरी मार्कर (Dr. Laurie Marker) यांनी सुरू केला. 

• त्यांनी वाढवलेल्या ‘खयाम’ (Khayam) नावाच्या चित्त्याच्या स्मरणार्थ हा दिवस पाळला जातो.

• मुख्य उद्देश : जगभरात चित्ता नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर असल्याने, त्याच्या संवर्धनासाठी जनजागृती करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

प्रोजेक्ट चित्ता म्हणजे काय ?

• लॅान्च : प्रोजेक्ट चित्ता हा भारत सरकारचा 2022 मध्ये सुरू केलेला महत्वाकांक्षी प्रकल्प आहे.

• उद्दिष्ट : सुमारे 70 वर्षांपूर्वी भारतातून नामशेष झालेल्या चित्त्यांना पुन्हा नैसर्गिक अधिवासात आणणे, हे या प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

• जगातील पहिला : हा प्रकल्प प्रोजेक्ट टायगर अंतर्गत राबवला जात असून, तो जगातील पहिला आंतरखंडीय मोठ्या मांसाहारी प्राण्यांचा स्थलांतर प्रकल्प मानला जातो.

प्रोजेक्ट चित्त्याची प्रमुख उद्दिष्टे कोणती ?

• भारतातील योग्य अधिवासांमध्ये प्रजननक्षम चित्ता लोकसंख्या निर्माण करणे.

• चित्त्यांना प्रमुख प्रजाती (Flagship Species) म्हणून वापरून,

• खुली जंगले आणि गवताळ प्रदेश पुनरुज्जीवित करणे.

• स्थानिक समुदायामध्ये पर्यावरण विकास आणि पर्यावरण पर्यटनाला (Eco-Development and Ecotourism) प्रोत्साहन देणे.

• पर्यावरण आणि चित्ता संवर्धनाबाबत समाजात जागरूकता निर्माण करणे.

चित्ता प्रकल्पाची अंमलबजावणी कोण करत आहे ?

• प्रोजेक्ट चित्ता हा प्रकल्प National Tiger Conservation Authority (NTCA) यांच्या नेतृत्वाखाली राबवला जात आहे.

• यामध्ये मध्य प्रदेश वन विभाग, Wildlife Institute of India (WII) यांचे सहकार्य आहे.

• प्रकल्पावर देखरेख ठेवण्यासाठी 2023 मध्ये Cheetah Project Steering Committee स्थापन करण्यात आली आहे.

प्रोजेक्ट चित्त्याची आतापर्यंतची कामगिरी : 

या प्रकल्पाअंतर्गत, 

• नामिबियामधून 🇳🇦 8️⃣ चित्ते 🐆

• दक्षिण आफ्रिकेतून 🇿🇦 1️⃣2️⃣ चित्ते 🐆 भारतामध्ये आणण्यात आले.

• हे सर्व चित्ते मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानात (Kuno National Park) सोडण्यात आले.

• डिसेंबर 2025 पर्यंत, भारतामध्ये एकूण 32 चित्ते असून त्यापैकी 21 चित्त्यांचा जन्म भारतातच झाला आहे, हे या प्रकल्पाचे मोठे यश मानले जाते.

Cyclone "Ditwah" 

Subject : GS - भूगोल - हवामान : चक्रीवादळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच बंगालच्या उपसागरात श्रीलंकेच्या किनाऱ्यालगत तडाखा देणाऱ्या “दितवाह” चक्रीवादळाचे नाव कोणत्या देशाने सुचवले आहे ?

1. श्रीलंका

2. येमेन

3. इंडोनेशिया

4. भारत

उत्तर : येमेन (Yemen)

बातमी काय ? 📰

• बंगालच्या उपसागरात श्रीलंकेच्या किनाऱ्यालगत सक्रिय असलेल्या चक्रीवादळ ‘दितवाह’ 🌪️ मुळे श्रीलंकेत मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले असून, हे वादळ आता तामिळनाडू व आंध्र प्रदेशाकडे सरकत आहे.

⚠️ चक्रीवादळ ‘दितवाह’ चे श्रीलंकेतील परिणाम (Impact in Sri Lanka) :

• चक्रीवादळ ‘दितवाह’ मुळे श्रीलंकेत पूर 🌊, दरडी कोसळणे ⛰️, वादळाशी संबंधित अपघात 🚑 या घटनांमुळे किमान 56 जणांचा मृत्यू झाला आहे.

• धोकादायक भागांतील नागरिकांचे स्थलांतर करून आपत्कालीन उपाययोजना 🚨 राबवण्यात येत आहेत.

📍चक्रीवादळ दितवाह कोठे तयार झाले ?

• चक्रीवादळ दितवाह (Ditwah) ची निर्मिती श्रीलंकेच्या किनाऱ्याजवळील गंभीर कमी दाबाच्या (Deep Depression) क्षेत्रातून 🌧️ झाली.

• भारतीय हवामान विभागाने (IMD) ☁️ याला चक्रीवादळ (Cyclonic Storm) म्हणून वर्गीकृत केले आहे.

• सध्या तरी हे वादळ तीव्र चक्रीवादळात रूपांतर होण्याची शक्यता कमी ⚖️ असल्याचे सांगण्यात आले आहे.

चक्रीवादळ दितवाह तयार होण्यासाठी लागणारे भौगोलिक व हवामान परिस्थिती 🌍 :

• ‘चक्रीवादळ दितवाह’ ची निर्मिती ईशान्य मान्सूनच्या काळात 🌬️ झाली आहे.

• बंगालच्या उपसागरातील उबदार समुद्राच्या पृष्ठभागावर तापमानामुळे चक्रीवादळाला बळ मिळाले.

• तसेच चक्रीवादळ ‘सेनयार’ (Senyar) च्या अवशेषांमुळे वातावरणात अधिक आर्द्रता व अस्थिरता निर्माण झाली.

🏷️ चक्रीवादळाला “दितवाह” हे नाव कोणी दिले ?

Who gave the name Ditwah to cyclone ?

• चक्रीवादळाला ‘दितवाह’ हे नाव येमेन (Yemen) 🇾🇪 देशाने दिले आहे.

• हे नाव येमेनच्या सोकोत्रा बेटावरील ‘दितवाह’ खारफुटी तलाव (Detwah Lagoon) 🏝️ वरून ठेवण्यात आले आहे.

🌪️ चक्रीवादळ म्हणजे काय ? आणि ते कसे तयार होतात ?

What is a Cyclone and How is it formed? ?

• काही स्थानिक कारणांमुळे एकाएकी हवेच्या दाबात बदल होऊन मध्यभागी कमी दाबाचे केंद्र निर्माण होते आणि त्याच्या सभोवती हवेचा जास्त दाब होत जातो. यामुळे वारे चक्राकार गतीने कमी दाबाच्या केंद्राकडे वेगाने आकर्षिली जातात, त्याच आवर्त किंवा चक्रीवादळ असे म्हणतात.

• चक्रीवादळे उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने ⏪ (Anti-clockwise) फिरतात

• आणि दक्षिण गोलार्धात घड्याळाच्या दिशेने ⏩ (Clockwise) फिरतात.

🌐 चक्रीवादळांना वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या नावाने ओळखले जाते :

• हिंदी महासागरातील वादळाला चक्रीवादळ (Cyclone) 🌊 म्हटले जाते.

• वेस्ट इंडिज आणि अटलांटिकमधील वादळाला हरिकेन (Hurricane) 🌪️ नावाने ओळखले जाते.

• पॅसिफिक महासागर व चिनी समुद्रातील वादळाला टायफून (Typhoon) 🌬️ या नावाने ओळखले जाते.

• ऑस्ट्रेलियाच्या किनाऱ्यावरील वादळाला विली-विली (Willy-Willy) 🇦🇺 या नावाने ओळखले जाते.

📝 (नोट : वरील ठिकाणे आणि चक्रीवादळांना तेथे काय म्हणतात हे लक्षात ठेवा पेपर ला बरोबर जोडी कोणती असे प्रश्न विचारले जातात.)

Maharashtra Raj Bhavan ➙ Maharashtra Lokbhavan

Subject : GS - राज्यशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र राजभवनाचे नवीन अधिकृत नाव काय ?

1. महाराष्ट्र जनभवन

2. महाराष्ट्र लोकभवन

3. महाराष्ट्र संविधान भवन

4. महाराष्ट्र लोकसदन

उत्तर : महाराष्ट्र लोकभवन

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारच्या मार्गदर्शक सूचनेनुसार महाराष्ट्रातील राजभवनाचे नाव अधिकृतपणे ‘महाराष्ट्र लोकभवन’ असे करण्यात आले असून, याबाबत राज्यपाल आचार्य देवव्रत यांनी राजभवन सचिवालयाला निर्देश दिले आहेत.

नाव बदलण्यामागील मुख्य उद्देश कोणता ?

• राजभवन अधिक लोकाभिमुख, पारदर्शक आणि लोककल्याणाभिमुख बनवणे.

• राजभवन हे केवळ राज्यपालांचे निवासस्थान व कार्यालय एवढ्यापुरते मर्यादित न राहता, जनतेशी थेट संवादाचे केंद्र निर्माण करणे.

‘लोकभवन’ संकल्पना म्हणजे काय ?

• राज्यातील नागरिक, समाजातील विविध घटक, विद्यार्थी, संशोधक, शेतकरी आणि नागरी संघटनांसाठी खुले संवाद केंद्र.

• शासन आणि जनतेमध्ये सेवा, सहकार्य व संवादाचा सेतू म्हणून कार्य करणारी संस्था.

राज्यपालांचे मत :

• ‘लोकभवन’ हे केवळ संवैधानिक कर्तव्यांपुरते मर्यादित न राहता,

• समाजाच्या आशा, आकांक्षा आणि समस्यांप्रति संवेदनशील राहून

• नागरिकांशी थेट नाते जपणारे खरे लोककेंद्र बनेल, असे राज्यपालांनी स्पष्ट केले.

Dr. Rajendra Prasad

भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - राज्यशास्त्र, आधुनिक भारताचा इतिहास, दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) संविधान सभेच्या सुकाणू समिती चे अध्यक्ष खालील पैकी कोण होते ?

1. डॉ. राजेंद्र प्रसाद 

2. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

3. सरदार वल्लभभाई पटेल

4. पंडित जवाहरलाल नेहरू 

उत्तर : डॉ. राजेंद्र प्रसाद 

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

जन्म आणि शिक्षण : 

• त्यांचा जन्म 3 डिसेंबर 1884 रोजी बिहारच्या सारन जिल्ह्यातील जीरादेई या खेड्यात झाला.

• ते 1902 मध्ये कलकत्ता प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये दाखल झाले.

• 1907 मध्ये कलकत्ता विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी कलकत्ता लॉ कॉलेजमध्ये कायद्याचा अभ्यास केला आणि कलकत्ता उच्च न्यायालयात प्रॅक्टिस केली.

• त्यांनी 1937 मध्ये अलाहाबाद विद्यापीठातून कायद्यात डॉक्टरेट पूर्ण केली.

भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील योगदान : 

1911 मध्ये, ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य झाले.

चंपारण सत्याग्रह (1917) :

• बिहारच्या 1917 च्या चंपारण्य सत्याग्रहाच्या वेळी महात्मा गांधींशीं त्यांचा परिचय वाढला. 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील चंपारण सत्याग्रहाला सक्रिय पाठिंबा दिला.

• असहकार चळवळीचा भाग म्हणून त्यांनी बिहारमध्ये असहकार पुकारला आणि राज्याचा दौरा केला, जाहीर सभा आयोजित केल्या आणि समर्थन मिळविण्यासाठी भाषणे दिली.

• रौलट कायदा रद्द व्हावा, म्हणून देशात १९१९ मध्ये सत्याग्रहाची चळवळ सुरू झाली. त्यावेळी डॉ. राजेंद्र प्रसाद बिहार प्रांतिक परिषदेच्या अध्यक्षपदी निवडून आले.

• 1921 मध्ये पाटण्यात त्यांनी राष्ट्रीय विद्यापीठाची स्थापना करून स्वदेशी, मद्यपानबंदी, खादीचा प्रसार इ. कार्यक्रम हाती घेतले.

• 1931 मध्ये मिठाचा सत्याग्रह आणि 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनात त्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला होता.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्ष : 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी ऑक्टोबर 1934 मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या मुंबई अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले. 

• 1939 मध्ये सुभाषचंद्र बोस यांनी काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिल्यानंतर डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची अध्यक्षपदी निवड झाली. 

• 1947 मध्ये जे. बी. कृपलानी यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिल्यावर डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे तिसऱ्यांदा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचा संविधान निर्मितीत सहभाग :

• 1946 मध्ये, राजेंद्र प्रसाद भारताच्या हंगामी सरकारमध्ये अन्न आणि कृषी मंत्री म्हणून पदभार सांभाळला. 

• 1946 ते 1950 या काळात संविधान सभेचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी काम पाहिले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद संविधान सभेच्या कोण कोणत्या समितींचे अध्यक्ष होते ? 

सुकाणू समिती, कार्यपद्धती नियम समिती, वित्त आणि कर्मचारी समिती या संविधान सभेच्या समितींचे डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे अध्यक्ष होते.

भारताचे पहिले राष्ट्रपती कोण आहेत ? 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे स्वतंत्र भारताचे पहिले राष्ट्रपती आहेत.

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 26 जानेवारी 1950 ते 13 मे 1962 पर्यंत भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून काम केले. 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 12 वर्षे भारताचे राष्ट्रपती होती. 

• भारत सरकारने 1962 मध्ये भारतरत्न हा सर्वश्रेष्ठ पुरस्कार देऊन त्यांच्या देशसेवेचा बहुमान केला.

• निवृत्तीनंतर ते बिहारमधील आपल्या सदाकत आश्रमात राहण्यास गेले.

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचे 28 फेब्रुवारी 1963 रोजी निधन झाले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी लिहिलेली काही पुस्तके : 

• "चंपारण येथील सत्याग्रह", (Satyagraha at Champaran)

• " इंडिया डिवायडेड" (India Divided)

• " आत्मकथा” (Atmakatha)

• “महात्मा गांधी आणि बिहार, काही आठवणी” (Mahatma Gandhi and Bihar, Some Reminiscences)

• “बापू के कदमों में” (Bapu ke Kadmon Mein)

International Day of Persons with Disabilities 2025

Subject : GS - दिनविशेष, सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दिव्यांग व्यक्तींच्या सन्मानार्थ दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस केव्हा आयोजित करण्यात येतो ? 

1. 24 ऑक्टोबर

2. 12 नोव्हेंबर

3. 1 डिसेंबर

4. 3 डिसेंबर

उत्तर : 3 डिसेंबर

• 24 ऑक्टोबर : जागतिक पोलिओ दिवस

• 12 नोव्हेंबर : जागतिक न्यूमोनिया दिन

• 1 डिसेंबर : जागतिक एड्स दिन

• 3 डिसेंबर : आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस  

आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसा संदर्भात परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस दरवर्षी 3 डिसेंबर रोजी पाळला जातो. 

• आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाला जागतिक दिव्यांग व्यक्ती दिन असेही म्हणतात.

दिव्यांग व्यक्तींची (वेगवेगळ्या सक्षम/अपंग व्यक्ती) व्याख्या काय आहे ?

• अपंग व्यक्तींचे हक्क अधिनियम 2016 नुसार अशी व्यक्ती जी, दीर्घकालीन शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक अथवा संवेदनाक्षम दौर्बल्य असून, जी समाजात सहभागी होताना इतरांसोबत विविध अडथळ्यांमुळे संवाद साधू शकत नाही.

• केंद्र शासनाच्या दिव्यांग व्यक्तीं हक्क अधिनियम 2016 अन्वये दिव्यांगत्वाचे 21 प्रवर्ग निश्चित केले आहेत.

आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• 1992 मध्ये संयुक्त राष्ट्र महासभेच्या 47/3 ठरावाद्वारे 'आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस' घोषित करण्यात आला.

आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाचे उद्दिष्ट काय आहे ?

• दिव्यांग व्यक्तींवरील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक अडचणी दूर करण्यासाठी आणि त्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी

• दिव्यांग व्यक्तींच्या हक्कांची आणि गरजांची पूर्तता करण्यासाठी समाजात जागरुकता निर्माण करणे

• जगभरात दिव्यांगांची चिकाटी, नेतृत्व आणि त्यांनी दिलेल्या योगदानाचा सन्मान करणे हे आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाचे उद्दिष्ट आहे.

आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस 2025 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

What is the theme of the International Day of Persons with Disabilities 2025 ?

• "सामाजिक प्रगतीसाठी दिव्यांगांचा सहभाग असलेल्या समाजाला चालना देणे" ही यंदाच्या आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाची संकल्पना आहे. 

• “Fostering Disability-Inclusive Societies for Advancing Social Progress.” 

अपंग व्यक्तींच्या हक्कांवरील अधिवेशन (Convention on the Rights of Persons with Disabilities) :

• संयुक्त राष्ट्रांनी 2006 मध्ये अपंग व्यक्तींच्या हक्कांवरील अधिवेशन स्वीकारले होते.

• भारताने या अधिवेशनावर 2007 मध्ये सही केली. 

• हे अधिवेशन स्वीकारल्यामुळे शाश्वत विकासासाठी 2030 अजेंडा आणि इतर आंतरराष्ट्रीय विकास फ्रेमवर्कच्या अंमलबजावणीमध्ये अपंग व्यक्तींचे हक्क आणि कल्याण अधिक महत्त्वाचे केले आहे.

भारतात आणि महाराष्ट्रात दिव्यांग व्यक्तींची लोकसंख्या किती आहे ? 

• 2011 च्या जनगणनेनुसार, भारतात 2.68 कोटी दिव्यांग आहेत, जे एकूण लोकसंख्येच्या 2.21% आहेत.

• सन 2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रामध्ये 29,63,392 दिव्यांग व्यक्ती असून त्यांची संख्या महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येच्या 2.63% आहे.

• महाराष्ट्रात दि.15.12.2022 च्या अधिसूचनेन्वये दिव्यांग कल्याण हा नवीन मंत्रालयीन प्रशासकीय विभाग स्थापन करण्यात आला आहे. 

दिव्यांगांसाठी सरकारी योजना/कार्यक्रम कोणते ? 

• दिव्यांग व्यक्तींसाठी शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि न्याय व्यवस्थेतील सुविधा सुधारण्यासाठी अनेक योजना राबविल्या जात आहेत. 

• दिव्यांग व्यक्तींसाठी विशेष धोरणे आणि कायदे तयार केले आहेत.

उदाहरणार्थ : 

• दिव्यांग व्यक्तींना स्वैच्छिक कृतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी दीनदयाळ दिव्यांगजन पुनर्वसन योजना 

• जिल्हा अपंगत्व पुनर्वसन केंद्र 

• अपंग व्यक्तींचे हक्क अधिनियम 2016 च्या अंमलबजावणीसाठी योजना

• दिव्यांग व्यक्तींना साधने आणि उपकरणांच्या खरेदी आणि (जागेवर) बसवण्यासाठी आर्थिक सहाय्य योजना

• दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी मोफत प्रशिक्षण शिष्यवृत्ती