Maharashtra Raj Bhavan ➙ Maharashtra Lokbhavan

Subject : GS - राज्यशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र राजभवनाचे नवीन अधिकृत नाव काय ?

1. महाराष्ट्र जनभवन

2. महाराष्ट्र लोकभवन

3. महाराष्ट्र संविधान भवन

4. महाराष्ट्र लोकसदन

उत्तर : महाराष्ट्र लोकभवन

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारच्या मार्गदर्शक सूचनेनुसार महाराष्ट्रातील राजभवनाचे नाव अधिकृतपणे ‘महाराष्ट्र लोकभवन’ असे करण्यात आले असून, याबाबत राज्यपाल आचार्य देवव्रत यांनी राजभवन सचिवालयाला निर्देश दिले आहेत.

नाव बदलण्यामागील मुख्य उद्देश कोणता ?

• राजभवन अधिक लोकाभिमुख, पारदर्शक आणि लोककल्याणाभिमुख बनवणे.

• राजभवन हे केवळ राज्यपालांचे निवासस्थान व कार्यालय एवढ्यापुरते मर्यादित न राहता, जनतेशी थेट संवादाचे केंद्र निर्माण करणे.

‘लोकभवन’ संकल्पना म्हणजे काय ?

• राज्यातील नागरिक, समाजातील विविध घटक, विद्यार्थी, संशोधक, शेतकरी आणि नागरी संघटनांसाठी खुले संवाद केंद्र.

• शासन आणि जनतेमध्ये सेवा, सहकार्य व संवादाचा सेतू म्हणून कार्य करणारी संस्था.

राज्यपालांचे मत :

• ‘लोकभवन’ हे केवळ संवैधानिक कर्तव्यांपुरते मर्यादित न राहता,

• समाजाच्या आशा, आकांक्षा आणि समस्यांप्रति संवेदनशील राहून

• नागरिकांशी थेट नाते जपणारे खरे लोककेंद्र बनेल, असे राज्यपालांनी स्पष्ट केले.

Dr. Rajendra Prasad

भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - राज्यशास्त्र, आधुनिक भारताचा इतिहास, दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) संविधान सभेच्या सुकाणू समिती चे अध्यक्ष खालील पैकी कोण होते ?

1. डॉ. राजेंद्र प्रसाद 

2. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

3. सरदार वल्लभभाई पटेल

4. पंडित जवाहरलाल नेहरू 

उत्तर : डॉ. राजेंद्र प्रसाद 

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

जन्म आणि शिक्षण : 

• त्यांचा जन्म 3 डिसेंबर 1884 रोजी बिहारच्या सारन जिल्ह्यातील जीरादेई या खेड्यात झाला.

• ते 1902 मध्ये कलकत्ता प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये दाखल झाले.

• 1907 मध्ये कलकत्ता विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी कलकत्ता लॉ कॉलेजमध्ये कायद्याचा अभ्यास केला आणि कलकत्ता उच्च न्यायालयात प्रॅक्टिस केली.

• त्यांनी 1937 मध्ये अलाहाबाद विद्यापीठातून कायद्यात डॉक्टरेट पूर्ण केली.

भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील योगदान : 

1911 मध्ये, ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य झाले.

चंपारण सत्याग्रह (1917) :

• बिहारच्या 1917 च्या चंपारण्य सत्याग्रहाच्या वेळी महात्मा गांधींशीं त्यांचा परिचय वाढला. 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील चंपारण सत्याग्रहाला सक्रिय पाठिंबा दिला.

• असहकार चळवळीचा भाग म्हणून त्यांनी बिहारमध्ये असहकार पुकारला आणि राज्याचा दौरा केला, जाहीर सभा आयोजित केल्या आणि समर्थन मिळविण्यासाठी भाषणे दिली.

• रौलट कायदा रद्द व्हावा, म्हणून देशात १९१९ मध्ये सत्याग्रहाची चळवळ सुरू झाली. त्यावेळी डॉ. राजेंद्र प्रसाद बिहार प्रांतिक परिषदेच्या अध्यक्षपदी निवडून आले.

• 1921 मध्ये पाटण्यात त्यांनी राष्ट्रीय विद्यापीठाची स्थापना करून स्वदेशी, मद्यपानबंदी, खादीचा प्रसार इ. कार्यक्रम हाती घेतले.

• 1931 मध्ये मिठाचा सत्याग्रह आणि 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनात त्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला होता.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्ष : 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी ऑक्टोबर 1934 मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या मुंबई अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले. 

• 1939 मध्ये सुभाषचंद्र बोस यांनी काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिल्यानंतर डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची अध्यक्षपदी निवड झाली. 

• 1947 मध्ये जे. बी. कृपलानी यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिल्यावर डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे तिसऱ्यांदा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचा संविधान निर्मितीत सहभाग :

• 1946 मध्ये, राजेंद्र प्रसाद भारताच्या हंगामी सरकारमध्ये अन्न आणि कृषी मंत्री म्हणून पदभार सांभाळला. 

• 1946 ते 1950 या काळात संविधान सभेचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी काम पाहिले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद संविधान सभेच्या कोण कोणत्या समितींचे अध्यक्ष होते ? 

सुकाणू समिती, कार्यपद्धती नियम समिती, वित्त आणि कर्मचारी समिती या संविधान सभेच्या समितींचे डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे अध्यक्ष होते.

भारताचे पहिले राष्ट्रपती कोण आहेत ? 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे स्वतंत्र भारताचे पहिले राष्ट्रपती आहेत.

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 26 जानेवारी 1950 ते 13 मे 1962 पर्यंत भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून काम केले. 

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 12 वर्षे भारताचे राष्ट्रपती होती. 

• भारत सरकारने 1962 मध्ये भारतरत्न हा सर्वश्रेष्ठ पुरस्कार देऊन त्यांच्या देशसेवेचा बहुमान केला.

• निवृत्तीनंतर ते बिहारमधील आपल्या सदाकत आश्रमात राहण्यास गेले.

• डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचे 28 फेब्रुवारी 1963 रोजी निधन झाले.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी लिहिलेली काही पुस्तके : 

• "चंपारण येथील सत्याग्रह", (Satyagraha at Champaran)

• " इंडिया डिवायडेड" (India Divided)

• " आत्मकथा” (Atmakatha)

• “महात्मा गांधी आणि बिहार, काही आठवणी” (Mahatma Gandhi and Bihar, Some Reminiscences)

• “बापू के कदमों में” (Bapu ke Kadmon Mein)

International Day of Persons with Disabilities 2025

Subject : GS - दिनविशेष, सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दिव्यांग व्यक्तींच्या सन्मानार्थ दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस केव्हा आयोजित करण्यात येतो ? 

1. 24 ऑक्टोबर

2. 12 नोव्हेंबर

3. 1 डिसेंबर

4. 3 डिसेंबर

उत्तर : 3 डिसेंबर

• 24 ऑक्टोबर : जागतिक पोलिओ दिवस

• 12 नोव्हेंबर : जागतिक न्यूमोनिया दिन

• 1 डिसेंबर : जागतिक एड्स दिन

• 3 डिसेंबर : आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस  

आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसा संदर्भात परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस दरवर्षी 3 डिसेंबर रोजी पाळला जातो. 

• आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाला जागतिक दिव्यांग व्यक्ती दिन असेही म्हणतात.

दिव्यांग व्यक्तींची (वेगवेगळ्या सक्षम/अपंग व्यक्ती) व्याख्या काय आहे ?

• अपंग व्यक्तींचे हक्क अधिनियम 2016 नुसार अशी व्यक्ती जी, दीर्घकालीन शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक अथवा संवेदनाक्षम दौर्बल्य असून, जी समाजात सहभागी होताना इतरांसोबत विविध अडथळ्यांमुळे संवाद साधू शकत नाही.

• केंद्र शासनाच्या दिव्यांग व्यक्तीं हक्क अधिनियम 2016 अन्वये दिव्यांगत्वाचे 21 प्रवर्ग निश्चित केले आहेत.

आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• 1992 मध्ये संयुक्त राष्ट्र महासभेच्या 47/3 ठरावाद्वारे 'आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस' घोषित करण्यात आला.

आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाचे उद्दिष्ट काय आहे ?

• दिव्यांग व्यक्तींवरील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक अडचणी दूर करण्यासाठी आणि त्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी

• दिव्यांग व्यक्तींच्या हक्कांची आणि गरजांची पूर्तता करण्यासाठी समाजात जागरुकता निर्माण करणे

• जगभरात दिव्यांगांची चिकाटी, नेतृत्व आणि त्यांनी दिलेल्या योगदानाचा सन्मान करणे हे आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाचे उद्दिष्ट आहे.

आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवस 2025 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

What is the theme of the International Day of Persons with Disabilities 2025 ?

• "सामाजिक प्रगतीसाठी दिव्यांगांचा सहभाग असलेल्या समाजाला चालना देणे" ही यंदाच्या आंतरराष्ट्रीय दिव्यांग दिवसाची संकल्पना आहे. 

• “Fostering Disability-Inclusive Societies for Advancing Social Progress.” 

अपंग व्यक्तींच्या हक्कांवरील अधिवेशन (Convention on the Rights of Persons with Disabilities) :

• संयुक्त राष्ट्रांनी 2006 मध्ये अपंग व्यक्तींच्या हक्कांवरील अधिवेशन स्वीकारले होते.

• भारताने या अधिवेशनावर 2007 मध्ये सही केली. 

• हे अधिवेशन स्वीकारल्यामुळे शाश्वत विकासासाठी 2030 अजेंडा आणि इतर आंतरराष्ट्रीय विकास फ्रेमवर्कच्या अंमलबजावणीमध्ये अपंग व्यक्तींचे हक्क आणि कल्याण अधिक महत्त्वाचे केले आहे.

भारतात आणि महाराष्ट्रात दिव्यांग व्यक्तींची लोकसंख्या किती आहे ? 

• 2011 च्या जनगणनेनुसार, भारतात 2.68 कोटी दिव्यांग आहेत, जे एकूण लोकसंख्येच्या 2.21% आहेत.

• सन 2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रामध्ये 29,63,392 दिव्यांग व्यक्ती असून त्यांची संख्या महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येच्या 2.63% आहे.

• महाराष्ट्रात दि.15.12.2022 च्या अधिसूचनेन्वये दिव्यांग कल्याण हा नवीन मंत्रालयीन प्रशासकीय विभाग स्थापन करण्यात आला आहे. 

दिव्यांगांसाठी सरकारी योजना/कार्यक्रम कोणते ? 

• दिव्यांग व्यक्तींसाठी शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि न्याय व्यवस्थेतील सुविधा सुधारण्यासाठी अनेक योजना राबविल्या जात आहेत. 

• दिव्यांग व्यक्तींसाठी विशेष धोरणे आणि कायदे तयार केले आहेत.

उदाहरणार्थ : 

• दिव्यांग व्यक्तींना स्वैच्छिक कृतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी दीनदयाळ दिव्यांगजन पुनर्वसन योजना 

• जिल्हा अपंगत्व पुनर्वसन केंद्र 

• अपंग व्यक्तींचे हक्क अधिनियम 2016 च्या अंमलबजावणीसाठी योजना

• दिव्यांग व्यक्तींना साधने आणि उपकरणांच्या खरेदी आणि (जागेवर) बसवण्यासाठी आर्थिक सहाय्य योजना

• दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी मोफत प्रशिक्षण शिष्यवृत्ती

WorldSkills Asia Competition 2025 

Subject : GS - खेळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक कौशल्य आशिया स्पर्धा 2025 मध्ये भारताने कितवा क्रमांक मिळविला ?

1. पहिला

2. चौथा

3. पाचवा

4. आठवा

उत्तर : आठवा

बातमी काय ?

• भारताने 2025 मध्ये पहिल्यांदाच जागतिक कौशल्य आशिया स्पर्धा (WorldSkills Asia Competition) मध्ये भाग घेतला.

जागतिक कौशल्य आशिया स्पर्धा 2025 कोणत्या ठिकाणी आणि केव्हा झाली ?

• स्थळ : ताइपे, ताइवान (Taipei, Taiwan)

• तारीख : 27-29 नोव्हेंबर 2025 

• आयोजक : ही स्पर्धा WorldSkills Asia कडून आयोजित करण्यात आली.

• WorldSkills Asia ही WorldSkills International ची आशिया स्तरावरील स्पर्धा विभाग आहे.

जागतिक कौशल्य आशिया स्पर्धेबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• हा सहभाग कौशल्य विकास व उद्योजकता मंत्रालय (Ministry of Skill Development and Entrepreneurship) यांच्या नेतृत्वाखाली झाला.

• National Skill Development Corporation (NSDC) व तांत्रिक भागीदारांनी प्रशिक्षण, तयारी आणि तांत्रिक समर्थन दिले.

• भारतीय टीममध्ये 23 स्पर्धक होते, ज्यांनी 21 कौशल्य स्पर्धांमध्ये भाग घेतला.

• भारतीय स्पर्धकांनी पारंपरिक तसेच तंत्रज्ञान आधारित क्षेत्रांमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी केली. 

2025 च्या जागतिक कौशल्य आशिया स्पर्धेत पहिला क्रमांक कोणी मिळविला ?

1) पहिला क्रमांक : United Arab Emirates (UAE) 🇦🇪

UAE ने 10 पदके जिंकली (4 सुवर्ण, 4 रौप्य, 2 मेडालियन फॉर एक्सीलेंस) आणि पहिला क्रमांक मिळविला.

2) दुसरा क्रमांक : सऊदी अरेबिया 🇸🇦

3) तिसरा क्रमांक : मलेशिया 🇲🇾

जागतिक कौशल्य आशिया स्पर्धा 2025 मध्ये भारताची कामगिरी ? 

• भारताने 1 रौप्य पदक, 2 कांस्य पदके आणि 3 उत्कृष्टता पदकं (Medallions for Excellence) जिंकली.

• 29 देशांमधून 8वा क्रमांक मिळवत भारताने कौशल्य क्षेत्रात आपली जागतिक ओळख मजबूत केली.

• ज्यातून जागतिक कौशल्य क्षेत्रात भारताचा वेगाने वाढता प्रभाव दिसून आला.

महिला स्पर्धकांचा विशेष ठसा : 

• महिला स्पर्धकांनी काही अपारंपारिक कौशल्यांमध्येही उत्तम कामगिरी केली.

• काहींना त्यांच्या कौशल्यात “Best in the Country” हा सन्मान मिळाला.

• हे भारतातील महिला कौशल्य विकासाची वाढ दर्शवणारे महत्त्वाचे पाऊल आहे.

What grade did the IMF give to India ?

Subject : GS - अर्थशास्त्र, जागतिक रिपोर्ट

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) च्या डेटा मूल्यांकनात (2025) भारताला कोणती ग्रेड देण्यात आली ?

1. A

2. B

3. C

4. D

उत्तर : C

बातमी काय ?

• आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने (IMF) त्यांच्या अलीकडच्या अहवालात भारताच्या GDP आणि त्याच्या आकडेवारीच्या गुणवत्तेला 'C' रेटिंग दिले आहे.

International Monetary Fund (IMF) ग्रेडिंग काय सांगते ?

• A ग्रेड म्हणजे देखरेखीसाठी पुरेसा डेटा आहे.

• B ग्रेड म्हणजे डेटामध्ये काही कमतरता आहेत, परंतु तो डेटा देखरेखीसाठी पुरेसा आहे.

• C ग्रेड म्हणजे डेटामध्ये काही कमतरता आहेत आणि त्यामुळे देखरेख करण्यावर काही प्रमाणात परिणाम होत आहे.

• D ग्रेड म्हणजे डेटामध्ये गंभीर कमतरता आहेत. त्यामुळे देखरेख करण्यात लक्षणीय अडथळा येतो आहे.

भारताला ‘C’ ग्रेड का मिळाली ? 

1) कालबाह्य आधार वर्ष (Outdated Base Year) :

• GDP मोजताना अजूनही 2011–12 चे बेस वर्ष वापरले जाते.

• अर्थव्यवस्था गेल्या 12 वर्षांत खूप बदलली आहे—डिजिटल पेमेंट्स, स्टार्टअप्स, नवीन सेवा क्षेत्रे वाढली आहेत.

• म्हणून जुने बेस वर्ष आजची अर्थव्यवस्था योग्यरीत्या दाखवत नाही.

2) चुकीची चलनवाढ समायोजन पद्धत (Flawed Deflation Method) :

• GDP मोजताना किंमतीतील बदल समायोजित करण्यासाठी भारतात घाऊक किंमत निर्देशांक (Wholesale Price Index -WPI) वापरला जातो.

• पण आधुनिक अर्थव्यवस्थेत उत्पादक किंमत निर्देशांक (Producer Price Index -PPI)आणि Double Deflation वापरणे योग्य असते.

• WPI आणि Single Deflation वापरल्यामुळे GDP च्या वास्तविक वाढीत चूक (Bias) येऊ शकते.

3) डेटा गॅप्स (Data Gaps): 

• उत्पादन पद्धतीने मोजलेला GDP आणि खर्च पद्धतीने मोजलेला GDP यामध्ये तफावत आढळते,

• आणि ही तफावत स्पष्टपणे समजावली गेलेली नाही.

• म्हणजे दोन्ही बाजूंच्या आकड्यांची जुळवाजुळव नीट होत नाही.

4) तपशीलवार डेटाचा अभाव (Lack of Detailed Data) :

• विविध क्षेत्रांतील गुंतवणुकीचा डेटा वेळेवर मिळत नाही.

• GDP साठी आवश्यक असलेला हंगामानुसार समायोजित डेटा (seasonally adjusted data) उपलब्ध नाही.

• त्यामुळे आर्थिक विश्लेषण करताना काही महत्त्वाची माहिती अपूर्ण राहते.

IMF च्या मुख्य शिफारसी कोणत्या ?

• नवी जनगणना तातडीने करणे.

• राज्यांच्या सांख्यिकी विभागांना मजबूत करणे.

• High-Frequency, Digital Data पद्धती वाढवणे.

• GDP व CPI चे नवे Base Year नियमितपणे ठरवणे.

• सांख्यिकी लेखापरीक्षण प्राधिकरणाची (Statistical Audit Authority) स्थापना करणे.

• राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (National Statistical Office - NSO) साठी संसाधने वाढवणे.

भारत सरकारची सुधारणा (Corrective Action) : 

• भारत एक मोठी सांख्यिकीय सुधारणा करत आहे, ज्यामध्ये फेब्रुवारी 2026 मध्ये नवीन GDP मालिका (2022-23 बेस इयर) आणि CPI मालिका (2024 बेस इयर) लाँच होणार आहे.

Dayanand Anglo-Vedic Ratna Award

Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राज्यपाल आचार्य देवव्रत यांच्या हस्ते दयानंद अँग्लो-वेदिक रत्न पुरस्कार खालील पैकी कोणाला प्रदान करण्यात आला ?

1. अमिताभ बच्चन

2. अनुपम खेर

3. शाहरूख खान

4. विक्रांत मेस्सी

उत्तर : अनुपम खेर

बातमी काय ?

• शिमला येथील डीएव्ही पब्लिक स्कूलचे माजी विद्यार्थी असलेले प्रसिद्ध अभिनेते अनुपम खेर यांना आज राज्यपाल आचार्य देवव्रत यांच्या हस्ते डीएव्ही रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

दयानंद अँग्लो-वेदिक रत्न पुरस्कार कोणाला दिला जातो ?

• दयानंद अँग्लो-वेदिक संस्थेच्या प्रतिष्ठित माजी विद्यार्थ्यांना दयानंद अँग्लो-वेदिक रत्न पुरस्कार दिला जातो.

• उल्लेखनीय कौशल्य, कारकीर्द, समाजसेवा व राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील योगदानासाठी हा पुरस्कार दिला जातो. 

• हा पुरस्कार DAV व्यवस्थापन समिती (DAV College Managing Committee) मार्फत दिला जातो. 

अनुपम खेर यांना दयानंद अँग्लो-वेदिक रत्न पुरस्कार का देण्यात आला ?

• अनुपम खेर हे शिमला येथील DAV पब्लिक स्कूलचे माजी विद्यार्थी आहे.

• त्यांनी 1 ली ते 11 वी पर्यंतचे शिक्षण याच शाळेत घेतले.

• सुप्रसिद्ध अभिनेते अनुपम खेर यांना त्यांच्या चित्रपट आणि कला क्षेत्रातील महान योगदानासाठी व सामाजिक कार्यासाठी दयानंद अँग्लो-वेदिक रत्न पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले.

पुरस्कार कोणाकडून प्रदान करण्यात आला ?

• पुरस्कार प्रदानकर्ते : महाराष्ट्राचे राज्यपाल आचार्य देवव्रत

• कार्यक्रम स्थळ : राजभवन, मुंबई

Who is the new Chief Secretary of Maharashtra ?

Subject : GS - नियुक्ती, राज्यशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 30 नोव्हेंबर 2025 रोजी महाराष्ट्राचे नवे मुख्य सचिव म्हणून कोणी पदभार स्वीकारला ?

1. राजेश कुमार

2. सुमित मलिक

3. मनुकुमार श्रीवास्तव

4. राजेश अग्रवाल

उत्तर : राजेश अग्रवाल

बातमी काय ?

• सामान्य प्रशासन विभागाचे अपर मुख्य सचिव राजेश अग्रवाल यांची महाराष्ट्राचे नवीन मुख्य सचिव म्हणून नियुक्ती झाली

• मुख्य सचिव श्री राजेश कुमार हे 30 नोव्हेंबर 2025 रोजी सेवानिवृत्त झाले.

• श्री राजेश अग्रवाल यांनी 30 नोव्हेंबर 2025 रोजी महाराष्ट्राचे नवे मुख्य सचिव म्हणून पदभार स्वीकारला.

श्री राजेश अग्रवाल यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• भारतीय प्रशासकीय सेवा (IAS) : श्री राजेश अग्रवाल हे भारतीय प्रशासकीय सेवेतील महाराष्ट्र कॅडरचे 1989 चे अधिकारी आहे.

• मूळ गाव : त्यांचे मूळ गाव पंजाबमधील जालंधर हे आहे.

• शैक्षणिक पात्रता : त्यांनी कॉम्प्युटर सिस्टिम विषयामध्ये बी.टेक (B.Tech – Computer Systems) केले आहे.

राज्यातील मंत्रिमंडळाचा प्रमुख प्रशासकीय सल्लागार कोण असतो ? 

(MPSC राज्‍यसेवा पूर्व परीक्षा 2016, PSI, पोलिस भरती, Group-C Combined Pre)

• राज्य शासनातील सर्वोच्च पदस्थ IAS अधिकारी यांची राज्याचे मुख्य सचिव (Chief Secretary) म्हणून नियुक्ती करण्यात येत असते.

• राज्याचे मुख्य सचिव मुख्यमंत्री आणि मंत्रिमंडळाचे प्रमुख प्रशासकीय सल्लागार असतात.

• मुख्य सचिव राज्यातील सर्व विभागप्रमुख (Principal Secretaries, Secretaries) यांच्यावर समन्वयक (Coordinator) म्हणून काम करतो.

• राज्यातील संपूर्ण प्रशासन, धोरण अंमलबजावणी आणि कायदा-सुव्यवस्था यांचे एकत्रीकरण करण्याची जबाबदारी मुख्य सचिवांची असते.

• मुख्य सचिव हे राज्य सरकारच्या सामान्य प्रशासन विभागाचे (General Administration Department) प्रमुख असतात.

• हे पद एकाच राज्यात फक्त एक IAS अधिकाऱ्याला दिले जाते.

🏛️ मुख्य सचिवाच्या मुख्य भूमिका कोणत्या ? 

• मुख्यमंत्री आणि मंत्रिमंडळाला धोरणात्मक सल्ला देणे.

• सर्व विभागांमधील धोरणे व योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे.

• वरिष्ठ IAS अधिकाऱ्यांची बदली, पोस्टिंग, प्रमोशन यावर धोरणात्मक मत देणे.

• राज्यातील आपत्ती व्यवस्थापन, प्रशासनिक सुधारणा आणि तातडीचे निर्णय हाताळणे.

• राज्यातील पूर्ण प्रशासकीय यंत्रणा सुरळीत ठेवण्याची सर्वोच्च जबाबदारी पार पाडणे.

World AIDS Day : 2025

Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक एड्स दिन केव्हा साजरी केला जातो ?

(SSC GD 2021)

1. 1 डिसेंबर

2. 14 नोव्हेंबर

3. 12 नोव्हेंबर

4. 24 ऑक्टोबर

उत्तर : 1 डिसेंबर

• 1 डिसेंबर : जागतिक एड्स दिन

• 14 नोव्हेंबर : जागतिक मधुमेह दिन

• 12 नोव्हेंबर : जागतिक न्यूमोनिया दिन

• 24 ऑक्टोबर : जागतिक पोलिओ दिवस

HIV आणि AIDS आजारा संदर्भात परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• एड्स आजाराबाबत जनजागृती करण्यासाठी दरवर्षी 1 डिसेंबरला 'जागतिक एड्स दिन' साजरा केला जातो. 

• जागतिक एड्स दिन पहिल्यांदा 1988 रोजी साजरी करण्यात आला.

जागतिक एड्स दिन का साजरी करतात ?

• जागतिक एड्स दिन हा एक क्षण आहे जो आपल्याला आठवण करून देतो की आपण सर्वजण एड्सविरुद्धच्या लढाईत एकत्र आहोत.  

• जगभरातील HIV ग्रस्त लोकांसाठी समर्थन दर्शविण्यासाठी आणि एड्स-संबंधित आजारांमुळे मरण पावलेल्या लोकांचे स्मरण करण्यासाठी दरवर्षी जागतिक एड्स निर्मुलन दिन साजरी करतात.

जागतिक एड्स दिन 2025 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

• "व्यत्ययांवर मात करणे, एड्स प्रतिसादात परिवर्तन" (Overcoming disruption, transforming the AIDS Response) ही जागतिक एड्स दिन 2025 ची संकल्पना आहे

• 2030 पर्यंत एड्स संपवण्यासाठी शाश्वत राजकीय नेतृत्व, आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आणि मानवाधिकार-केंद्रित दृष्टिकोनाचे आवाहन या द्वारे करण्यात आले आहे.

HIV (ह्युमन इम्युनोडेफिशियन्सी व्हायरस) म्हणजे काय ?

What is HIV - Human Immunodeficiency Virus ?

• HIV हा एक विषाणू आहे जो रोगप्रतिकारक प्रणालीवर हल्ला करतो.

• पांढऱ्या रक्त पेशी ह्या रक्तातील संरक्षक पेशी असतात. या रोगप्रतिकारक शक्तीचे काम करतात.

• शरीरात प्रवेश केल्यावर HIV विषाणू पांढऱ्या रक्त पेशी (मुख्यतः CD4 पेशी) नष्ट करतो.

• HIV विषाणू मानवी रोगप्रतिकारक शक्तीला गंभीरपणे नुकसान करतात.

एड्स काय असतो ?

• AIDS चा फूल फॅार्म Acquired Immuno Deficiency Syndrome हा आहे.

• एड्स हा HIV संसर्गाचा शेवटचा टप्पा आहे जो विषाणूमुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती खूप कमी झाल्यामुळे होतो.

HIV चा प्रसार कसा होतो ? 

• HIV प्रामुख्याने रक्त, वीर्य, ​​योनि स्राव आणि आईच्या दुधासह काही शारीरिक द्रव्यांच्या देवाणघेवाणीद्वारे प्रसारित केला जातो.

• संक्रमणाचा सर्वात सामान्य मार्ग म्हणजे लैंगिक संपर्काद्वारे, विशेषतः HIV संक्रमित भागीदारासह असुरक्षित लैंगिक संबंध. 

• HIV असणाऱ्या व्यक्तीसोबत सुया किंवा सिरिंज शेअर करणे.

• HIV असणाऱ्या व्यक्तीकडून रक्त संक्रमण किंवा अवयव प्रत्यारोपण करणे.

• स्तनपान करताना HIV असणाऱ्या आईकडून बाळामध्ये संक्रमण हे देखील संक्रमणाचे संभाव्य मार्ग आहेत.

टॅटू काढल्यामुळे किंवा बॉडी पिअर्सिंगमुळं HIV ची लागण होऊ शकते का ? 

• HIV संक्रमित रक्ताच्या संपर्कात आलेली उपकरणं योग्य पद्धतीनं निर्जंतुक केली नाहीत किंवा तशीच इतर ग्राहकांसाठी वापरली तर HIV चा प्रसाराचा धोका असतो.

• त्यामुळे

इंजेक्शनद्वारे, किंवा टॅटू काढल्यामुळे HIV ची लागण होऊ शकते.

HIV ची लक्षणे काय आहेत ?

• ताप येणे, थंडी वाजते, खोकला, श्वास घेण्यास त्रास होणे, वजन कमी होणे, स्नायू दुखणे, रात्रीचा घाम येणे, पुरळ उठणे आणि लसिका ग्रंथी सुजणे यासारखी इतर सामान्य लक्षणे देखील असू शकतात.

HIV/ AIDS वर उपचार काय आहे ? 

• HIV किंवा AIDS वर कोणताही इलाज नसला तरी HIV AIDS साठी उपचार उपलब्ध आहेत जे व्हायरसचे व्यवस्थापन करण्यात आणि एड्सची वाढ रोखण्यात मदत करू शकतात. 

• अँटीरेट्रोव्हायरल थेरपी (AntiRetroviral Therapy, or ART) HIV साठी मानक उपचार आहे. 

• ART मध्ये व्हायरस दडपणाऱ्या औषधांचा समावेश असतो, ज्यामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती पुनर्प्राप्त होते आणि एड्सची वाढ रोखते.

• ART अत्यंत प्रभावी असल्याचे दर्शविले गेले आहे, ज्यामुळे HIV असलेल्या लोकांना दीर्घ आणि निरोगी आयुष्य जगता येते.

HIV/ AIDS संदर्भात वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न : 

प्रश्न) एकमेकांबरोबर कप, भांडी शेअर केल्याने किंवा हात मिळवल्याने एचआयव्ही किंवा एड्स होऊ शकतो का ?

उत्तर : नाही 

प्रश्न) मच्छर आणि किटकांच्या चावण्यामुळे HIV पसरू शकतो का ? 

उत्तर : नाही. 

• किटक HIV चा प्रसार करू शकत नाहीत. हे विषाणू किटकांच्या शरिरात जगू शकत नसल्याचं संशोधनातून समोर आलं आहे.