हेयली गुबी ज्वालामुखीचा उद्रेक

Hayli Gubbi Volcano

Subject : GS - भूगोल - ज्वालामुखी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकताच हेयली गुबी ज्वालामुखीचा उद्रेक झाला तर हा ज्वालामुखी कोणत्या प्रकारचा आहे ?

1. सक्रिय (Active)

2. सुप्त (Dormant)

3. मृत (Extinct)

4. संमिश्रित (Mixed)

उत्तर : सुप्त (Dormant)

बातमी काय ?

• आफ्रिका खंडातल्या इथिओपिया देशात हेयली गुबी ज्वालामुखी (Hayli Gubbi volcano) या सुप्त ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून निर्माण झालेला राखेचा विशाल ढग वाऱ्यांच्या वेगामुळे भारताच्या उत्तर-पश्चिम भागांपर्यंत पोहोचला. 

• यामुळे दिल्ली-NCR, राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र आणि पंजाब या प्रदेशांतील हवाई उड्डाणांत काही तास अडथळे निर्माण झाले.

हेयली गुबी ज्वालामुखी बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• हा ज्वालामुखी इथिओपियाच्या अफार प्रदेशात (Afar Region) स्थित आहे.

• हा एक सुप्त (Dormant) ज्वालामुखी असून जवळपास 10,000 ते 12,000 वर्षांनंतर पहिल्यांदा उद्रेक झाला.

• हा प्रदेश पूर्व आफ्रिका रिफ्ट प्रणाली (Eastern Africa Rift System) चा भाग आहे.

इथिओपियाचा प्रदेश भूकंपीयदृष्ट्या सक्रिय का ?

• अफार प्रदेश हा Eastern African Rift Valley चा सर्वात सक्रिय भागांपैकी एक आहे.

• येथे टेक्टॉनिक प्लेट्स वेगळ्या होत असल्याने पृथ्वीचा पृष्ठभाग सतत हलतो.

• त्यामुळे येथे वारंवार भूकंप, फॉल्टलाइन क्रिया आणि ज्वालामुखी उद्रेक आढळतात.

ज्वालामुखीय राख संरचना कशी असते ?

• राखेमध्ये प्रामुख्याने सिलिका (Silica), ग्लासचे सूक्ष्म कण,फेल्डस्पार (Feldspar), क्वार्ट्ज (Quartz), सल्फर डायऑक्साइड (Sulphur dioxide) आणि इतर वायू असतात.

• ही राख अत्यंत सूक्ष्म व हलकी असल्याने ती दूरवर पसरते.

• अशा राखेमुळे विमानांच्या इंजिनमध्ये नुकसान होऊ शकते, म्हणून ती विमानवाहतुकीसाठी धोकादायक मानली जाते.

क्षती आणि प्रभाव :

• इथिओपियातील जवळच्या भागांत राखेमुळे लोकांना श्वसन व आरोग्य समस्या निर्माण झाल्या.

• अनेक आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे रद्द किंवा डायव्हर्ट करावी लागली.

• तांबडा समुद्र (Red Sea) परिसरातील विमानवाहतुकीवरही परिणाम झाला.

ज्वालामुखी उद्रेक का होतो ?

• पृथ्वीच्या केंद्राकडे जसे खाली जातो तससे तापमान वाढते — यालाच भूतापीय प्रवणता (Geothermal Gradient) म्हणतात.

• एका ठराविक खोलीवर तापमान इतके वाढते की खडक वितळतात आणि मॅग्मा तयार होतो.

• मॅग्मा आजूबाजूच्या घन खडकांपेक्षा हलका असल्याने वर सरकतो.

• वर येणारा मॅग्मा, मॅग्मा कक्षांमध्ये (Chambers) जमा होतो, जे साधारणत: पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून 6 ते 10 किमी खोलीवर असतात.

• दबाव वाढत गेल्यावर मॅग्मा पृथ्वीच्या पृष्ठभागातील फटी, छिद्रे व दरारांमधून बाहेर येतो, यालाच ज्वालामुखी उद्रेक म्हणतात.

मॅग्मा आणि लावा यातील फरक काय ? 

• पृथ्वीच्या आतमध्ये मॅग्मा (Magma) तयार होतो तर 

• पृष्ठभागावर पोहोचलेला मॅग्मा ला आपण लावा (Lava) म्हणतो.

भारताचे 53 वे सरन्यायाधीश

53rd Chief Justice of India

Subject : GS - नियुक्ती, राज्यशास्त्र- सर्वोच्च न्यायालय

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतीच देशाचे 53 वे सरन्यायाधीश म्हणून खालील पैकी कोणी शपथ घेतली ? 

1. न्यायमूर्ती सूर्य कांत

2. न्यायमूर्ती विक्रम नाथ

3. न्यायमूर्ती संजीव खन्ना

4. न्यायमूर्ती भूषण गवई

उत्तर : न्यायमूर्ती सूर्य कांत

बातमी काय आहे ? 

• न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांनी देशाचे 53वे सरन्यायाधीश म्हणून शपथ घेतली. 

• राष्ट्रपती भवनात न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांच्या सरन्यायाधीश पदाचा शपथविधी पार पडला. 

• यावेळी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांना सरन्यायाधीशपदाची शपथ दिली. 

• सरन्यायाधीशपदाचा त्यांचा कार्यकाळ 15 महिन्यांचा असेल.

सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाची नियुक्ती कोण करतात ? 

• सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाची नियुक्ती संविधानाच्या कलम 124 (2) अंतर्गत राष्ट्रपतींद्वारे केली जाते. 

• न्यायाधीश आपले पद वयाची 65 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत धारण करतात

• नियमानुसार, सर्वोच्च न्यायालयातील सर्वात वरिष्ठ (ज्येष्ठतम) न्यायाधीशांना भारताचे सरन्यायाधीश (Chief Justice of India)  म्हणून नियुक्त केले जाते. 

1993 चा द्वितीय न्यायाधीश खटला काय सांगतो ? 

• दुसऱ्या न्यायाधीशांच्या खटल्यात (1993), सर्वोच्च न्यायालयाने, " भारताच्या सरन्यायाधीश पदावर केवळ जेष्ठतम न्यायाधीशाची नेमणूक करण्यात यावी " असा निकाल दिला.  

सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून नियुक्त होण्यासाठी पात्रता काय असावी लागते ? 

सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून नियुक्त होणाऱ्या व्यक्तीकडे खालील पात्रता असणे आवश्यक आहे : 

• ती व्यक्ती भारताचा नागरिक असावी आणि

• त्या व्यक्तीस एखाद्या उच्च न्यायालयात अथवा दोन किंवा अधिक उच्च न्यायालयात सलग किमान 5 वर्षे न्यायाधीश म्हणून काम करण्याचा अनुभव असावा किंवा

• त्या व्यक्तीस एखाद्या उच्च न्यायालयात अथवा दोन किंवा अधिक उच्च न्यायालयात सलग किमान 10 वर्षे वकील म्हणून काम करण्याचा अनुभव असावा किंवा 

• राष्ट्रपतींच्या मते ती व्यक्ती निष्णात कायदेपंडित असावी.

सरन्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याचा अधिकार कोणाला देण्यात आला आहे ? 

न्यायाधीशांना पदावरून काढण्याची पद्धत काय आहे ? 

• राज्यघटनेतील कलम 124 (4) मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याच्या पद्धतीची तरतूद करण्यात आली आहे

• राष्ट्रपती सरन्यायाधीशांना पदावरून दूर करू शकतात.

• संसदेने सरन्यायाधीशांना (न्यायाधीशांना) पदावरून हटवण्याबाबत अभिभाषण सादर केल्यानंतरच राष्ट्रपती असे करू शकतात.

• संसदेत हे समावेदन प्रत्येक सभागृहाच्या विशेष बहुमताने संमत होणे गरजेचे असते.  

प्रत्येक सभागृहाच्या विशेष बहुमत म्हणजेच : 

• त्या सभागृहाच्या (लोकसभा किंवा राज्यसभा) एकूण सदस्य संख्येच्या बहुमताने आणि

• कमीत कमी हजर व मतदान करणाऱ्या सदस्यांच्या दोन तृतीयांश इतक्या बहुमताने संमत होणे गरजेचे असते.

• न्यायाधीशांना गैरवर्तणूक किंवा अकार्यक्षमता या आधारांवर पदावरून दूर करता येऊ शकते.

भारताच्या सरन्यायाधीशांची मुख्य भूमिका/ अधिकार काय असतात ?

Key Role of Chief Justice of India

• सरन्यायाधीश भारताच्या राष्ट्रपतींना राष्ट्रपती पदाची शपथ देतात.

• "मास्टर ऑफ द रोस्टर" (Master of Roster) : सरन्यायाधीशांकडे विशिष्ट खटले (केस) विशिष्ट खंडपीठांना सोपवण्याचा आणि सर्वोच्च न्यायालयात त्यांच्या सुनावणीचे वेळापत्रक ठरवण्याचा अधिकार आहे. 

• सर्वोच्च न्यायालयाच्या आणि उच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांच्या नियुक्तीसाठी सरन्यायाधीश (सर्वोच्च न्यायालयाच्या 4 सर्वात वरिष्ठ न्यायाधीशांच्या कॉलेजियमसह) राष्ट्रपतींना सल्ला देतात. 

• घटनेच्या कलम 127 अंतर्गत भारताचे सरन्यायाधीश एखाद्या न्यायाधीशास तात्पुरत्या काळासाठी सर्वोच्च न्यायालयात तदर्थ न्यायाधीश (Ad-hoc Judges) म्हणून नेमू शकतात.

G20 Summit

G20 शिखर परिषद

Subject : GS - अर्थशास्त्र, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) G-20 शिखर परिषद 2025 कोणत्या देशात आयोजित करण्यात आली ?

1. भारत

2. ब्राझील

3. इंडोनेशिया

4. दक्षिण आफ्रिका 

उत्तर : दक्षिण आफ्रिका 

बातमी काय ?

• नोव्हेंबर 2025 मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतील जोहान्सबर्ग येथे G-20 शिखर परिषद संपन्न झाली.

• G-20 शिखर परिषद पहिल्यांदाच आफ्रिकन देशात आयोजित करण्यात आली.

• अमेरिका राष्ट्राध्यक्षांच्या बहिष्कारामुळे ही परिषद विशेष राजकीय चर्चेत आली.

G20 म्हणजे काय ?

• G 20 चा फूल फॅार्म Group of Twenty असा आहे.

• G-20 हा जगातील सर्वात प्रभावी आर्थिक मंच असून जागतिक अर्थव्यवस्था, हवामान बदल, व्यापार नियम, डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि विकास उद्दिष्टांवर देशांमध्ये समन्वय साधण्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतो.

• G-20 जगातील 85% GDP, 75% जागतिक व्यापार, आणि 2/3 लोकसंख्येचे प्रतिनिधित्व करते.

• G-20 आधुनिक काळातील सर्वात प्रभावी जागतिक आर्थिक मंच म्हणून मानले जाते.

G-20 ची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• स्थापना : G-20 ची स्थापना 1999 साली आशियाई आर्थिक संकटानंतर जागतिक अर्थव्यवस्था स्थिर ठेवण्यासाठी झाली.

• सुरुवातीला ही वित्तमंत्री व केंद्रीय बँक गव्हर्नर यांची बैठक होती.

• 2008 च्या जागतिक आर्थिक संकटानंतर याला वार्षिक राष्ट्रनेत्यांच्या शिखर परिषदेत रूपांतरित करण्यात आले.

G-20 चे प्रमुख कार्य कोणते ?

(Functions of the G20)

1) जागतिक आर्थिक स्थिरता सुनिश्चित करणे :

• जगातील मोठ्या अर्थव्यवस्थांमध्ये मॅक्रो-इकोनॉमिक स्थिरता राखणे.

• आर्थिक मंदी, महागाई, व्यापारातील अस्थिरता यावर समन्वित धोरणे तयार करणे.

2) जागतिक नियम (Global Rules) तयार करणे :

• व्यापार, वित्तीय प्रणाली, कर (Taxation), ऊर्जा क्षेत्र आणि डिजिटल पब्लिक गुड्स यांसाठी जागतिक दर्जाचे नियम आणि मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करणे.

3) टिकाऊ विकास उद्दिष्टांसाठी (SDGs – Agenda 2030) निधी उभारणे :

• जगभरातील शाश्वत विकास उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी वित्तपुरवठा, गुंतवणूक आणि सहकार्य वाढवणे.

• गरीब व विकसनशील देशांना विकासासाठी आवश्यक संसाधने उपलब्ध करून देणे.

4) हवामान बदल आणि जागतिक असमानतेवर सामूहिक कृती : 

• कार्बन उत्सर्जन कमी करणे, हरित ऊर्जा संक्रमण, कर्जमाफी, आणि जागतिक दारिद्र्य कमी करण्यासाठी सामूहिक धोरणे बनवणे.

5) विकसित आणि विकासशील देशांमधील दुवा म्हणून काम करणे :

• प्रगत अर्थव्यवस्था आणि ग्लोबल साऊथमधील देशांमध्ये विश्वास, सहकार्य आणि संवाद वाढवणे.

• त्यामुळे G-20 हे समतोल आणि समावेशक जागतिक विकासासाठी महत्वाचे व्यासपीठ ठरते.

G-20 शिखर परिषद 2025 बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• स्थान : जोहान्सबर्ग, दक्षिण आफ्रिका

• अध्यक्षपद/आयोजक : दक्षिण आफ्रिका

G-20 जोहान्सबर्ग शिखर परिषद 2025 – मुख्य निष्कर्ष : 

• G-20 नेतृत्व घोषणा पत्राची मंजुरी (अमेरिकेच्या बहिष्कारानंतरही)

• सर्व देशांनी मिळून G-20 Leaders’ Declaration स्वीकारले.

• यात बहुपक्षीय सहकार्य, हवामान कृती, कर्जमाफी, आणि शाश्वत विकासासाठी दृढ वचनबद्धता दर्शवली.

• अमेरिका विरोधात असतानाही घोषणा पत्र मंजूर झाले, याला मोठे राजनैतिक महत्त्व आहे.

G-20 जोहान्सबर्ग शिखर परिषदेत भारताचे अनेक प्रस्ताव स्वीकारले ते पुढीलप्रमाणे :

• Global Traditional Knowledge Repository – जगातील पारंपरिक ज्ञान जतन व शेअर करण्यासाठी जागतिक संग्रह.

• Skills Multiplier for Africa – आफ्रिकेमध्ये मोठ्या प्रमाणात कौशल्य प्रशिक्षण कार्यक्रम.

• Global Satellite Data Partnership – हवामान, कृषी आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी सामायिक उपग्रह डेटा प्रणाली.

• Healthcare Response Team – भविष्यातील आरोग्य आपत्कालीन परिस्थितीसाठी जागतिक प्रतिसाद गट.

• Anti Drug–Terror Nexus Initiative – ड्रग्स आणि दहशतवाद यांच्यातील संबंध तोडण्यासाठी जागतिक मोहीम.

‘सागर कवच’ सराव

Exercise Sagar Kavach

Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नोव्हेंबर 2025 चा ‘सागर कवच’ सराव खालील पैकी कोणत्या राज्याच्या किनारपट्टीवर आयोजित करण्यात आला ?

1. आंध्रप्रदेश

2. तामिळनाडू

3. महाराष्ट्र

4. ओडिशा

उत्तर : महाराष्ट्र

बातमी काय ?

• भारतीय तटरक्षक दलाने (Indian Coast Guard) महाराष्ट्र आणि गोवा किनारपट्टीवर ‘सागर कवच’ हा व्यापक तटीय सुरक्षा सराव यशस्वीपणे पार पाडला. 

• या दोन दिवसीय सरावात 6,000 पेक्षा अधिक जवान सहभागी झाले.

‘सागर कवच’ म्हणजे काय ?

• ‘सागर कवच’ हा वर्षातून दोन वेळा होणारा किनारा सुरक्षा सराव आहे.

• भारतीय तटरक्षक दल ‘सागर कवच’ या सरावाचे आयोजन करते.

‘सागर कवच’ सरावाचा मुख्य उद्देश कोणता ?

• किनारपट्टीवरील सुरक्षा व्यवस्था किती प्रभावी आहे हे तपासणे.

• दहशतवादी किंवा अज्ञात घुसखोरीसारख्या असममित धोके हाताळण्याची क्षमता तपासणे.

• महत्त्वाच्या किनारी स्थळांवर होणारे संभाव्य हल्ले रोखण्याची क्षमता वाढवणे.

• विविध एजन्सींमध्ये जलद समन्वय आणि प्रतिसाद वेळ सुधारणा करणे.

• भारताच्या बहुपातळी तटीय सुरक्षा जाळ्याला अधिक मजबूत करणे.

‘सागर कवच’ सरावात कोण-कोण सहभागी असतात ?

• भारतीय नौदल

• राज्य पोलीस व मरीन पोलीस

• मत्स्य विभाग

• सीमाशुल्क (Customs)

• किनारपट्टीवर कार्यरत विविध केंद्रीय व राज्य यंत्रणा

Bharat NCAP 2.0 म्हणजे काय ?

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) Bharat NCAP 2.0 मसुदा कोणत्या मंत्रालयाने जारी केला आहे ?

1. गृहमंत्रालय

2. रस्ते परिवहन आणि महामार्ग मंत्रालय

3. वित्त मंत्रालय

4. उद्योग मंत्रालय

उत्तर : रस्ते परिवहन आणि महामार्ग मंत्रालय

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने भारतातील कारची सुरक्षा मानके वाढवण्यासाठी आणि ग्राहकांना वाहनांच्या सुरक्षिततेबद्दल अधिक स्पष्ट माहिती देण्यासाठी 'भारत NCAP 2.0' आणण्याची तयारी सुरू केली आहे. 

Bharat NCAP 2.0 म्हणजे काय ?

• Bharat NCAP चा फूल फॅार्म Bharat New Car Assessment Programme असा आहे.

• Bharat NCAP 2.0 हा भारतात विकल्या जाणाऱ्या कारची सुरक्षा, क्रॅश-क्षमता आणि सुरक्षा तंत्रज्ञान तपासणारे अद्ययावत रेटिंग कार्यक्रम आहे.

• Bharat NCAP 2.0 हे 2023 च्या Bharat NCAP तत्त्वांचे सुधारित रूप आहे.

• यात नवीन क्रॅश चाचण्या आणि अतिरिक्त सुरक्षा मूल्यांकन विभागांचा समावेश आहे.

• या कार्यक्रमाचे परीक्षण आणि प्रमाणन Central Institute of Road Transport (CIRT) पुणे येथे केले जाते.

Bharat NCAP 2.0 हा मसुदा कोणी जारी केला ?

• Bharat NCAP 2.0 हा मसुदा रस्ते परिवहन आणि महामार्ग मंत्रालयाने (Ministry of Road Transport and Highways) जारी केला.

• भारतातील वाहन सुरक्षा मानकांना जागतिक स्तरावर नेण्यासाठी नवीन चाचण्या, उच्च सुरक्षा निकष आणि अतिरिक्त मूल्यांकन विभागांचा यात समावेश करण्यात आला आहे.

Bharat NCAP 2.0 चे उद्दिष्टे कोणते ?

• भारतातील वाहन सुरक्षा चौकट जागतिक मानकांपर्यंत अपडेट करणे.

• वाहनातील प्रवासी तसेच पादचारी आणि इतर असुरक्षित रस्ते वापरकर्त्यांचे संरक्षण वाढवणे.

• वाहन निर्मात्यांना अधिक प्रगत सुरक्षा तंत्रज्ञान वापरण्यास प्रोत्साहन देणे.

Bharat NCAP 2.0 चे मुख्य वैशिष्ट्ये (Key Features) कोणते ?

5 मूल्यमापन विभाग (Assessment Verticals) :

1. सुरक्षित ड्रायव्हिंग (Safe Driving)

2. अपघात टाळणे (Accident Avoidance)

3. क्रॅश प्रोटेक्शन (Crash protection)

4. असुरक्षित रस्ता वापरकर्त्यांचे संरक्षण (Vulnerable Road User Protection)

5. अपघातानंतरची सुरक्षा (Post-Crash Safety)

नवीन स्टार रेटिंग प्रणाली : 

• Bharat NCAP 2.0 यात 5-स्टार रेटिंग साठी गुणांची मर्यादा वाढवली आहे.

• कोणत्याही विभागात शून्य गुण किंवा गंभीर इजा आढळल्यास 5-स्टार रेटिंग नसेल.

Bharat NCAP महत्त्व (Significance) काय ?

• भारताला जागतिक NCAP मानकांच्या अधिक जवळ आणते.

• भारतातील रस्ता अपघातांमध्ये 20% पेक्षा जास्त मृत्यू पादचाऱ्यांचे असल्याने त्यांचे संरक्षण मोठ्या प्रमाणात वाढेल.

• 2030 पर्यंत रस्ता मृत्यू 50% ने कमी करण्याच्या भारताच्या उद्दिष्टाला मोठी मदत होईल.

कोलंबो सुरक्षा परिषद

Colombo Security Conclave

Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच कोलंबो सुरक्षा परिषदेची 7 वी राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार पातळीची बैठक कोठे आयोजित करण्यात आली होती ?

1. ढाका

2. नवी दिल्ली

3. कोलंबो

4. माले

उत्तर : नवी दिल्ली

बातमी काय ?

• कोलंबो सुरक्षा परिषदेची 7वी राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार (National Security Adviser) पातळीची बैठक नवी दिल्ली येथे आयोजित करण्यात आली होती.

• जिथे सेशेल्सचा सहावा पूर्ण सदस्य म्हणून समावेश करण्यात आला, ज्यामुळे या गटाचा महत्त्वपूर्ण विस्तार झाला आणि हिंद महासागर क्षेत्राचे रक्षण करण्यात त्याची भूमिका बळकट झाली.

कोलंबो सुरक्षा परिषदेची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• स्थापना : कोलंबो सुरक्षा परिषदेची स्थापना 2011 मध्ये भारत, श्रीलंका आणि मालदीव या तीन देशांनी सागरी सुरक्षा गट म्हणून करण्यात आली होती.

• पुढे 2022 मध्ये मॉरिशस हा चौथा देश या सुरक्षा परिषदेचा सदस्य बनला.

• 2024 मध्ये बांग्लादेश हा पाचवा आणि आता 2025 मध्ये सेशेल्स सहावा पूर्ण सदस्य देश म्हणून सहभागी झाला.

कोलंबो सुरक्षा परिषदेबद्दल थोडक्यात माहिती :

• कोलंबो सुरक्षा संवाद हा हिंदी महासागरातील देशांचा सुरक्षा संदर्भासाठीचा गट आहे.

• प्रादेशिक सुरक्षा वाढविण्यासाठी आणि मजबूत करण्यासाठी एकमेकांना सहकार्याची प्रमुख क्षेत्रे ओळखली गेली ती पुढीलप्रमाणे : 

1. सागरी सुरक्षा आणि संरक्षण

2. दहशतवाद आणि कट्टरतावादाचा सामना करणे.

3. तस्करी आणि आंतरराष्ट्रीय संघटित गुन्हेगारीचा सामना करणे.

4. सायबर सुरक्षा, गंभीर पायाभूत सुविधा आणि तंत्रज्ञानाचे संरक्षण करणे.

5. मानवतावादी सहाय्य आणि आपत्ती निवारण कार्य करणे.

कोलंबो सुरक्षा परिषदेत सदस्य देश किती आणि कोणते ?

• कोलंबो सुरक्षा परिषदेत एकूण 6 सदस्य देश आहेत - भारत, श्रीलंका, मालदीव, मॉरिशस, बांग्लादेश आणि सेशेल्स (Seychelles)

तेजस फाइटर जेट दुबई एयर शोमध्ये दुर्घटनाग्रस्त

LCA Tejas Crashed

Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दुबई एयर शोमध्ये भारतीय वायुसेनेचा कोणता स्वदेशी लाइट कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट (LCA) एरियल शोदरम्यान दुर्घटनाग्रस्त झाला ?

1. मिग-29

2. तेजस 

3. राफेल

4. सुखोई-30

उत्तर : तेजस

बातमी काय ?

• दुबई एयर शोदरम्यान भारतीय वायुसेनेचा स्वदेशी तेजस फाइटर जेट स्टंट परफॉर्मन्स करताना दुर्घटनाग्रस्त झाले.

• या अपघातात पायलट विंग कमांडर नमांश स्याल यांचा मृत्यू झाला.

• या घटनेनंतर तेजसच्या उड्डाण सुरक्षा, एरियल डिस्प्ले प्रोटोकॉल व ऑपरेशनल प्रक्रियेची पुनर्तपासणी करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

तेजस फाइटर जेट बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• तेजस हा भारताने Hindustan Aeronautics Limited (HAL) आणि Aeronautical Development Agency (ADA) यांच्या सहकार्याने विकसित केलेला हलका व बहुपयोगी लाइट कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट (LCA) आहे.

• भारतीय वायुसेनेतील अत्याधुनिक तंत्रज्ञान असलेला हे विमान प्रगत एवियोनिक्स व उन्नत शस्त्र प्रणालीने सुसज्ज आहे.

• 24 वर्षांत फक्त दोन दुर्घटना झाल्यामुळे याचा सुरक्षा रेकॉर्ड अत्यंत मजबूत मानला जातो.

तेजसची मुख्य वैशिष्ट्ये कोणती ?

• मल्टी-रोल क्षमता – एयर-टू-एअर व एयर-टू-ग्राउंड मिशन करण्याची क्षमता

• अत्याधुनिक प्रणाली – डिजिटल फ्लाय-बाय-वायर, ग्लास कॉकपिट

• उच्च गतिशीलता – हलके वजन, एयरोडायनमिक डिझाइन

• उन्नत शस्त्रसज्जता – BVR मिसाइल, लेझर-गाइडेड बम, 23mm कॅनन

• स्वदेशी तंत्रज्ञान – 60 % पेक्षा अधिक घटक भारतात विकसित

• सुरक्षा रेकॉर्ड – 24 वर्षांत फक्त दोन दुर्घटना

• आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शन – विविध एयर शोमध्ये प्रशंसनीय परफॉर्मन्स

दुर्घटना का झाली असावी ?

• प्राथमिक तपासणीत दिसते की तांत्रिक बिघाड नसून, Barrel Roll करताना अतिजलद गती व कमी उंची यामुळे नियंत्रण सुटल्याची शक्यता आहे.

• यामुळे एरियल स्टंटसाठी उंची व स्पीड लिमिट अधिक कडक करण्याची गरज भासते.

तेजस फाइटर जेट दुर्घटनेचा प्रभाव कसा होऊ शकतो ?

घटनेचा वायुसेनेवर प्रभाव :

• पायलटचे निधन हे मोठे नुकसान असून, अशा घटना मनोबलावर परिणाम करतात.

• मात्र, वायुसेना यामुळे सुरक्षा प्रक्रिया अधिक मजबूत करण्यावर भर देईल.

आंतरराष्ट्रीय प्रतिमा व निर्यात यांवर प्रभाव :

• ही दुर्घटना तात्पुरता प्रभाव टाकू शकते, पण तेजसचा मजबूत सुरक्षा रेकॉर्ड त्याची विश्वासार्हता कायम ठेवतो.

• निर्यात इच्छुक देश पुन्हा तांत्रिक मूल्यांकन करतील, परंतु प्रोजेक्टची गती कमी होणार नाही.

भविष्यातील एयर शो नियमां बद्दल : 

• स्टंट करताना किमान उंची, गती मर्यादा व उड्डाण मार्ग कठोरपणे निर्धारित केले जातील.

• डेमो फ्लाइट प्रोटोकॉलचा सुरक्षा ऑडिट अधिक बारकाईने केला जाईल.

तेजस कार्यक्रमावर एकूण परिणाम : 

• ही एक स्वतंत्र घटना असून तेजस प्रकल्पावर कोणताही मोठा नकारात्मक परिणाम होणार नाही.

• भारताचा दीर्घकालीन रणनीतिक फोकस सुरूच राहील व सुरक्षा सुधारणा तत्काळ लागू केल्या जातील.

Project Gaja-Lok

‘गज-लोक’ प्रकल्प

Subject : GS - पर्यावरण, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘गज-लोक’ हा प्रकल्प कोणत्या संस्थेने सुरू केला आहे ?

1. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (ASI)

2. संयुक्त राष्ट्र शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना (UNESCO)

3. भारतीय राष्ट्रीय कला आणि सांस्कृतिक वारसा संस्था (INTACH)

4. वर्ल्ड वाइड फंड फॉर नेचर (WWF)

उत्तर : भारतीय राष्ट्रीय कला आणि सांस्कृतिक वारसा संस्था (INTACH)

बातमी काय ?

• INTACH आशियातील हत्तींच्या सांस्कृतिक-पर्यावरणीय वारशाचा अभ्यास करणारा ‘गज-लोक’ हा अभिनव प्रकल्प सुरू करत आहे.

प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ काय आहे ? आणि तो कोणी सुरू केला ?

• INTACH चा फूल फॅार्म Indian National Trust for Art and Cultural Heritage असा आहे.

• Indian National Trust for Art and Cultural Heritage म्हणजे भारतीय राष्ट्रीय कला आणि सांस्कृतिक वारसा संस्था

• INTACH ने सुरू केलेला प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ हा एक ट्रान्सनॅशनल कल्चर- नेचर प्रोग्राम (Transnational Culture-Nature Programme) म्हणजेच अनेक देशांना जोडणारा प्रकल्प आहे.

• यात आशियाई हत्तींचे इतिहास, संस्कृती, पारंपरिक प्रतीक, पर्यावरणीय आणि हवामान-लवचिकता या सर्वांचा एकत्रित अभ्यास केला जाणार आहे.

प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ प्रकल्पाचा उद्देश काय ?

• आशियातील हत्ती असलेल्या देशांमधील सांस्कृतिक नाती आणि समान वारसा शोधणे.

• हत्तींचे पर्यावरणीय महत्त्व, हवामान बदलातील भूमिका आणि सांस्कृतिक सातत्य यावर प्रकाश टाकणे.

प्रोजेक्ट ‘गज- लोक’ प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणती ?

बहु-देशीय अभ्यास :

• हत्तींचा आशियाई संस्कृतींवर हजारो वर्षांचा प्रभाव आहे.

• आशिया खंडातील विविध संस्कृतींमध्ये हत्तींची भूमिका आणि प्रतीकात्मक स्थानाचा तुलनात्मक अभ्यास करणे.

सांस्कृतिक वारशाचे दस्तावेजीकरण :

• मंदिर शिल्पे, मूर्ती, ग्रंथ, राजदरबारातील कला, लोकपरंपरा – या सर्वांमधील हत्तींचे चित्रण प्रदर्शित करणे

• उदाहरणार्थ : सिंधु खोरे सील, भरहुत रेलिंग, कोणार्क, ग्वालियर किल्ला, थायलंड-कंबोडियातील शिल्पे यांचे प्रदर्शन भरवणे.

इतिहास आणि आध्यात्मिकतेचा संगम :

• बौद्ध, जैन, हिंदू आणि दक्षिण-पूर्व आशियाई परंपरांतील हत्तींचे आध्यात्मिक भूमिकेचे विश्लेषण करणे. 

हत्तींचे पर्यावरणीय आणि हवामान महत्त्व : 

• हत्ती हा Ecological Balance राखणारा महत्त्वाचा घटक असून जंगलांचे पुनरुत्पादन, बियांचे प्रसारण यामध्ये हत्तींची थेट भूमिका आहे

हवामान बदलामुळे हत्तींवर काय परिणाम होईल याचा अभ्यास करणे.

मानव-हत्ती संबंधांचा अभ्यास : 

• मानव-हत्ती संघर्ष, सहअस्तित्व, संवर्धन नैतिकता आणि आधुनिक पर्यावरणीय आव्हानांवर चर्चा आणि अभ्यास करणे.

INTACH बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• INTACH चा फूल फॅार्म : Indian National Trust for Art and Cultural Heritage

• स्थापना : 1984

• मुख्यालय : नवी दिल्ली (New Delhi)

• स्वरूप : Non-Profit Organization

मुख्य उद्देश : 

• भारतातील नैसर्गिक, सांस्कृतिक, सजीव, मूर्त व अमूर्त वारसा जपण्यासाठी कार्यरत.

• भारतातील सर्वात मोठे सदस्यत्व असलेले वारसा संवर्धन नेटवर्क.

• ऐतिहासिक इमारती, मंदिरे, किल्ले, प्राचीन वस्तू, पुरातत्व क्षेत्रे जपणे.

• कला, शिल्प, लोकपरंपरा, सांस्कृतिक दस्तावेजीकरण, ग्रंथ व हस्तलिखितांचे संवर्धन.

• शहर नियोजन, हेरिटेज वॉक, संशोधन व जागरूकता उपक्रम राबवणे.

आंतरराष्ट्रीय सहकार्य :

• UNESCO सहित अनेक जागतिक संस्थांसोबत भागीदारी.

• सांस्कृतिक संरक्षण प्रकल्प, प्रशिक्षण आणि संशोधनाचा आंतरराष्ट्रीय विस्तार.