चालू घडामोडी | संविधान दिवस

Important Affairs

25-11-2025

चालू घडामोडी | भारताचे 53 वे सरन्यायाधीश | 53rd Chief Justice of India

भारताचे 53 वे सरन्यायाधीश

53rd Chief Justice of India

Subject : GS - नियुक्ती, राज्यशास्त्र- सर्वोच्च न्यायालय

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतीच देशाचे 53 वे सरन्यायाधीश म्हणून खालील पैकी कोणी शपथ घेतली ?

1. न्यायमूर्ती सूर्य कांत

2. न्यायमूर्ती विक्रम नाथ

3. न्यायमूर्ती संजीव खन्ना

4. न्यायमूर्ती भूषण गवई

उत्तर : न्यायमूर्ती सूर्य कांत

बातमी काय आहे ?

• न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांनी देशाचे 53वे सरन्यायाधीश म्हणून शपथ घेतली.

• राष्ट्रपती भवनात न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांच्या सरन्यायाधीश पदाचा शपथविधी पार पडला.

• यावेळी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांना सरन्यायाधीशपदाची शपथ दिली.

• सरन्यायाधीशपदाचा त्यांचा कार्यकाळ 15 महिन्यांचा असेल.

• न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांनी देशाचे 53वे सरन्यायाधीश म्हणून शपथ घेतली.
• राष्ट्रपती भवनात न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांच्या सरन्यायाधीश पदाचा शपथविधी पार पडला.
• यावेळी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांना सरन्यायाधीशपदाची शपथ दिली.
• सरन्यायाधीशपदाचा त्यांचा कार्यकाळ 15 महिन्यांचा असेल.

सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाची नियुक्ती कोण करतात ?

• सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाची नियुक्ती संविधानाच्या कलम 124 (2) अंतर्गत राष्ट्रपतींद्वारे केली जाते.

• न्यायाधीश आपले पद वयाची 65 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत धारण करतात

• नियमानुसार, सर्वोच्च न्यायालयातील सर्वात वरिष्ठ (ज्येष्ठतम) न्यायाधीशांना भारताचे सरन्यायाधीश (Chief Justice of India) म्हणून नियुक्त केले जाते.

1993 चा द्वितीय न्यायाधीश खटला काय सांगतो ?

• दुसऱ्या न्यायाधीशांच्या खटल्यात (1993), सर्वोच्च न्यायालयाने, " भारताच्या सरन्यायाधीश पदावर केवळ जेष्ठतम न्यायाधीशाची नेमणूक करण्यात यावी " असा निकाल दिला.

सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून नियुक्त होण्यासाठी पात्रता काय असावी लागते ?

सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून नियुक्त होणाऱ्या व्यक्तीकडे खालील पात्रता असणे आवश्यक आहे :

• ती व्यक्ती भारताचा नागरिक असावी आणि

• त्या व्यक्तीस एखाद्या उच्च न्यायालयात अथवा दोन किंवा अधिक उच्च न्यायालयात सलग किमान 5 वर्षे न्यायाधीश म्हणून काम करण्याचा अनुभव असावा किंवा

• त्या व्यक्तीस एखाद्या उच्च न्यायालयात अथवा दोन किंवा अधिक उच्च न्यायालयात सलग किमान 10 वर्षे वकील म्हणून काम करण्याचा अनुभव असावा किंवा

• राष्ट्रपतींच्या मते ती व्यक्ती निष्णात कायदेपंडित असावी.

सरन्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याचा अधिकार कोणाला देण्यात आला आहे ?

न्यायाधीशांना पदावरून काढण्याची पद्धत काय आहे ?

• राज्यघटनेतील कलम 124 (4) मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याच्या पद्धतीची तरतूद करण्यात आली आहे

• राष्ट्रपती सरन्यायाधीशांना पदावरून दूर करू शकतात.

• संसदेने सरन्यायाधीशांना (न्यायाधीशांना) पदावरून हटवण्याबाबत अभिभाषण सादर केल्यानंतरच राष्ट्रपती असे करू शकतात.

• संसदेत हे समावेदन प्रत्येक सभागृहाच्या विशेष बहुमताने संमत होणे गरजेचे असते.

प्रत्येक सभागृहाच्या विशेष बहुमत म्हणजेच :

• त्या सभागृहाच्या (लोकसभा किंवा राज्यसभा) एकूण सदस्य संख्येच्या बहुमताने आणि

• कमीत कमी हजर व मतदान करणाऱ्या सदस्यांच्या दोन तृतीयांश इतक्या बहुमताने संमत होणे गरजेचे असते.

• न्यायाधीशांना गैरवर्तणूक किंवा अकार्यक्षमता या आधारांवर पदावरून दूर करता येऊ शकते.

भारताच्या सरन्यायाधीशांची मुख्य भूमिका/ अधिकार काय असतात ?

Key Role of Chief Justice of India

• सरन्यायाधीश भारताच्या राष्ट्रपतींना राष्ट्रपती पदाची शपथ देतात.

• "मास्टर ऑफ द रोस्टर" (Master of Roster) : सरन्यायाधीशांकडे विशिष्ट खटले (केस) विशिष्ट खंडपीठांना सोपवण्याचा आणि सर्वोच्च न्यायालयात त्यांच्या सुनावणीचे वेळापत्रक ठरवण्याचा अधिकार आहे.

• सर्वोच्च न्यायालयाच्या आणि उच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांच्या नियुक्तीसाठी सरन्यायाधीश (सर्वोच्च न्यायालयाच्या 4 सर्वात वरिष्ठ न्यायाधीशांच्या कॉलेजियमसह) राष्ट्रपतींना सल्ला देतात.

• घटनेच्या कलम 127 अंतर्गत भारताचे सरन्यायाधीश एखाद्या न्यायाधीशास तात्पुरत्या काळासाठी सर्वोच्च न्यायालयात तदर्थ न्यायाधीश (Ad-hoc Judges) म्हणून नेमू शकतात.

Important Affairs

24-11-2025

चालू घडामोडी | G20 Summit | G20 शिखर परिषद

G20 Summit

G20 शिखर परिषद

Subject : GS - अर्थशास्त्र, जागतिक संघटना

प्रश्न) G-20 शिखर परिषद 2025 कोणत्या देशात आयोजित करण्यात आली ?

1. भारत

2. ब्राझील

3. इंडोनेशिया

4. दक्षिण आफ्रिका

उत्तर : दक्षिण आफ्रिका

बातमी काय ?

• नोव्हेंबर 2025 मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतील जोहान्सबर्ग येथे G-20 शिखर परिषद संपन्न झाली.

• G-20 शिखर परिषद पहिल्यांदाच आफ्रिकन देशात आयोजित करण्यात आली.

• अमेरिका राष्ट्राध्यक्षांच्या बहिष्कारामुळे ही परिषद विशेष राजकीय चर्चेत आली.

G20 म्हणजे काय ?

• G 20 चा फूल फॅार्म Group of Twenty असा आहे.

• G-20 हा जगातील सर्वात प्रभावी आर्थिक मंच असून जागतिक अर्थव्यवस्था, हवामान बदल, व्यापार नियम, डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि विकास उद्दिष्टांवर देशांमध्ये समन्वय साधण्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतो.

• G-20 जगातील 85% GDP, 75% जागतिक व्यापार, आणि 2/3 लोकसंख्येचे प्रतिनिधित्व करते.

• G-20 आधुनिक काळातील सर्वात प्रभावी जागतिक आर्थिक मंच म्हणून मानले जाते.

G-20 ची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• स्थापना : G-20 ची स्थापना 1999 साली आशियाई आर्थिक संकटानंतर जागतिक अर्थव्यवस्था स्थिर ठेवण्यासाठी झाली.

• सुरुवातीला ही वित्तमंत्री व केंद्रीय बँक गव्हर्नर यांची बैठक होती.

• 2008 च्या जागतिक आर्थिक संकटानंतर याला वार्षिक राष्ट्रनेत्यांच्या शिखर परिषदेत रूपांतरित करण्यात आले.

G-20 चे प्रमुख कार्य कोणते ?

(Functions of the G20)

1) जागतिक आर्थिक स्थिरता सुनिश्चित करणे :

• जगातील मोठ्या अर्थव्यवस्थांमध्ये मॅक्रो-इकोनॉमिक स्थिरता राखणे.

• आर्थिक मंदी, महागाई, व्यापारातील अस्थिरता यावर समन्वित धोरणे तयार करणे.

2) जागतिक नियम (Global Rules) तयार करणे :

• व्यापार, वित्तीय प्रणाली, कर (Taxation), ऊर्जा क्षेत्र आणि डिजिटल पब्लिक गुड्स यांसाठी जागतिक दर्जाचे नियम आणि मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करणे.

3) टिकाऊ विकास उद्दिष्टांसाठी (SDGs – Agenda 2030) निधी उभारणे :

• जगभरातील शाश्वत विकास उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी वित्तपुरवठा, गुंतवणूक आणि सहकार्य वाढवणे.

• गरीब व विकसनशील देशांना विकासासाठी आवश्यक संसाधने उपलब्ध करून देणे.

4) हवामान बदल आणि जागतिक असमानतेवर सामूहिक कृती :

• कार्बन उत्सर्जन कमी करणे, हरित ऊर्जा संक्रमण, कर्जमाफी, आणि जागतिक दारिद्र्य कमी करण्यासाठी सामूहिक धोरणे बनवणे.

5) विकसित आणि विकासशील देशांमधील दुवा म्हणून काम करणे :

• प्रगत अर्थव्यवस्था आणि ग्लोबल साऊथमधील देशांमध्ये विश्वास, सहकार्य आणि संवाद वाढवणे.

• त्यामुळे G-20 हे समतोल आणि समावेशक जागतिक विकासासाठी महत्वाचे व्यासपीठ ठरते.

G-20 शिखर परिषद 2025 बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• स्थान : जोहान्सबर्ग, दक्षिण आफ्रिका

• अध्यक्षपद/आयोजक : दक्षिण आफ्रिका

G-20 जोहान्सबर्ग शिखर परिषद 2025 – मुख्य निष्कर्ष :

• G-20 नेतृत्व घोषणा पत्राची मंजुरी (अमेरिकेच्या बहिष्कारानंतरही)

• सर्व देशांनी मिळून G-20 Leaders’ Declaration स्वीकारले.

• यात बहुपक्षीय सहकार्य, हवामान कृती, कर्जमाफी, आणि शाश्वत विकासासाठी दृढ वचनबद्धता दर्शवली.

• अमेरिका विरोधात असतानाही घोषणा पत्र मंजूर झाले, याला मोठे राजनैतिक महत्त्व आहे.

G-20 जोहान्सबर्ग शिखर परिषदेत भारताचे अनेक प्रस्ताव स्वीकारले ते पुढीलप्रमाणे :

• Global Traditional Knowledge Repository – जगातील पारंपरिक ज्ञान जतन व शेअर करण्यासाठी जागतिक संग्रह.

• Skills Multiplier for Africa – आफ्रिकेमध्ये मोठ्या प्रमाणात कौशल्य प्रशिक्षण कार्यक्रम.

• Global Satellite Data Partnership – हवामान, कृषी आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी सामायिक उपग्रह डेटा प्रणाली.

• Healthcare Response Team – भविष्यातील आरोग्य आपत्कालीन परिस्थितीसाठी जागतिक प्रतिसाद गट.

• Anti Drug–Terror Nexus Initiative – ड्रग्स आणि दहशतवाद यांच्यातील संबंध तोडण्यासाठी जागतिक मोहीम.