Food Planet Prize 2026

📚 Subject : GS - पुरस्कार, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'फूड प्लॅनेट प्राईझ 2026' (Food Planet Prize 2026) हा जगातील सर्वात मोठा अन्न प्रणाली पुरस्कार भारताच्या कोणत्या राज्याच्या 'नैसर्गिक शेती' उपक्रमाला मिळाला आहे ?

1. आंध्र प्रदेश
2. केरळ
3. सिक्कीम
4. आसाम

उत्तर : आंध्र प्रदेश

📰 बातमी काय ?

• आंध्र प्रदेश सरकारच्या 'कम्युनिटी मॅनेज्ड नॅचरल फार्मिंग' (APCNF) उपक्रमाला स्वीडनमध्ये अत्यंत प्रतिष्ठित असा 'फूड प्लॅनेट प्राईझ 2026' (Food Planet Prize) जाहीर झाला आहे.

• भारताची कामगिरी : 6 खंडांमधील सुमारे 1,000 हून अधिक नामांकनांना मागे टाकत भारताच्या या उपक्रमाने हा पुरस्कार पटकावला आहे.

✍️ 'फूड प्लॅनेट प्राईझ' बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• महत्त्व : हा पुरस्कार जागतिक अन्न प्रणालींमध्ये (Global Food Systems) शाश्वत आणि क्रांतिकारी बदल घडवून आणण्यासाठी दिला जाणारा जगातील सर्वात मोठा पर्यावरणीय पुरस्कार मानला जातो.  

• स्थापना व आयोजक - स्वीडनच्या 'कर्ट बर्गफोर्स फाउंडेशन' (Curt Bergfors Foundation) द्वारे हा पुरस्कार दिला जातो.

• बक्षीस रक्कम - विजेत्याला 1.5 दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे 12.5कोटी रुपये) रक्कम दिली जाते.

• पुरस्काराचे उद्दिष्ट : हा पुरस्कार शाश्वत अन्न साखळीमध्ये आमूलाग्र बदल घडवण्याची क्षमता असलेल्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील प्रकल्पांना थेट आर्थिक बळ देण्यासाठी दिला जातो.

🧐 APCNF उपक्रमाचे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये : 

हा उपक्रम केवळ शेती पद्धती नसून ती एक जागतिक स्तरावर नावाजलेली लोकचळवळ बनली आहे : 

1) सुरुवात आणि व्यवस्थापन → हा उपक्रम आंध्र प्रदेशच्या कृषी विभागांतर्गत 'रयतु सधीकार संस्था' (RySS) द्वारे वर्ष 2016 मध्ये सुरू करण्यात आला होता.

2) महिला बचत गटांचे (SHGs) मोठे योगदान → सध्या हा प्रकल्प आंध्र प्रदेशातील 18 लाख शेतकरी कुटुंबे आणि 3,40,000 महिला बचत गटांच्या साहाय्याने अत्यंत प्रभावीपणे राबवला जात आहे.  

3) नैसर्गिक शेती → मातीचे आरोग्य सुधारणे, जैवविविधता टिकवणे आणि रासायनिक खते व कीटकनाशकांवरील (Synthetic inputs) खर्च पूर्णपणे शून्य करणे ही या मॉडेलची मुख्य तांत्रिक ताकद आहे.  

4) जागतिक अनुकरण → आंध्र प्रदेशच्या या यशस्वी मॉडेलचा अभ्यास करून भारतातील इतर 22 राज्ये, तसेच श्रीलंका आणि झांबिया यांसारखे देशही आपापल्या देशात हे मॉडेल लागू करत आहेत.  

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• फूड प्लॅनेट प्राईझ देणारी मुख्य जागतिक संस्था → कर्ट बर्गफोर्स फाऊंडेशन, स्वीडन

• 'फूड प्लॅनेट प्राईझ' जिंकणारा उपक्रम → आंध्र प्रदेश कम्युनिटी मॅनेजेड नॅचरल फार्मिंग (APCNF)

• APCNF स्वरूप → नैसर्गिक आणि समुदाय-आधारित शेती पद्धती

• APCNF उपक्रमाची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली होती → 2016 मध्ये

• उपक्रम आंध्र प्रदेशात राबवणारी नोडल संस्था → रयतु सधीकार संस्था

International Albinism Awareness Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन केव्हा साजरी केला जातो ?

1. 31 मे
2. 13 जून
3. 21 जून
4. 28 जून

उत्तर : 13 जून

📰 बातमी काय ? 

• दरवर्षी 13 जून रोजी 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' साजरा केला जातो.

🤔 मेलॅनिन (Melanin) द्रव्य नेमकं काय असतं ?

• मानवी त्वचेमध्ये कृष्णरंजक म्हणजेच मेलॅनिन (Melanin) हे द्रव्य असते, जे त्वचेला रंग प्राप्त करून देते.

• गडद म्हणजे सावळ्या, काळ्या त्वचेमध्ये मेलॅनिन द्रव्याचे प्रमाण जास्त असते. 

• कृष्णरंजक द्रव्याच्या उपस्थितीमुळे शरीराचे सूर्याच्या अतिनील किरणांपासून संरक्षण होते. 

• कृष्णरंजक द्रव्याची निर्मिती ही प्रामुख्याने अनुवांशिक घटकांद्वारे नियंत्रित केली जाते. 

🤔 वर्णहीनता (अल्बिनिझम) म्हणजे काय ? 

🧐 What is Albinism ? 

• वर्णहीनता (Albinism/अल्बिनिझम) हा एक दुर्मिळ अनुवांशिक स्थिती आहे, ज्यामध्ये शरीरात 'मेलेनिन' (melanin) नावाचे रंगद्रव्य तयार होत नाही किंवा खूप कमी प्रमाणात तयार होते.

• वर्णहीनता म्हणजे कोड होय. यास विवर्णता किंवा धवलता असेही म्हणतात. 

• माता व पिता हे दोघेही कोडाच्या व्याधीने ग्रस्त असतील, तर ही अवस्था पुढील पिढीत संक्रमित होण्याची शक्यता असते.

• अल्बिनिझम हे संसर्गजन्य नाही म्हणजेच कोड असलेल्या व्यक्तींचा संपर्क इतर व्यक्तींशी आला, तरी त्याची लागण दुसऱ्याला होत नाही.

• यात व्यक्तिंची त्वचा, केस पांढरे असतात. 

• काही वेळेस डोळ्यांची बुबुळे गुलाबी अथवा रंगहीन असतात.

• अल्बिनिझम असलेल्या लोकांना मेलेनिनच्या कमतरतेमुळे अनेक आरोग्य समस्यांना सामोरे जावे लागते. 

• त्यांना त्वचेचा कर्करोग होण्याची शक्यता जास्त असते. 

🧐 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' का साजरी करण्यात येतो ?

🤔 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' या दिवसाचा उद्देश कोणता ? 

• अल्बिनिझम म्हणजे काय, त्याचे परिणाम काय आणि या स्थितीत असलेल्या व्यक्तींना कोणत्या आव्हानांना सामोरे जावे लागते, याबाबत जागरूकता वाढविण्यासाठी.

• अल्बिनिझम असलेल्या व्यक्तींविरुद्ध होणारा भेदभाव, गैरसमज आणि हिंसाचार थांबवण्यासाठी.

• अल्बिनिझम असलेल्या व्यक्तींना समाजात समान संधी मिळाव्यात यासाठी प्रयत्न करण्यासाठी आणि त्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी दरवर्षी 13 जून रोजी 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

🤔 पहिला 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• 13 जून 2015 रोजी पहिला 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' साजरी करण्यात आला.

🧐 आंतरराष्ट्रीय वर्णहीनता जागरूकता दिनासाठी 2026 ची मुख्य संकल्पना (थीम) कोणची ?

• "माझ्या त्वचेचा मला अभिमान आहे - सर्व त्वचा रंगांचा उत्सव साजरा करणे" (“Proudly in my skin: celebrating all skin tones”) ही 2026 साठीची संकल्पना (थीम) आहे.

परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Albinism

• आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन → 13 जून 

• पहिला केव्हा साजरा झाला → 13 जून 2015 रोजी

• अल्बिनिझम (वर्णहीनता) स्थिती → हा एक दुर्मिळ अनुवांशिक (Genetic) आजार, (तो संसर्गजन्य नाही)

• मानवी त्वचेला आणि केसांना रंग देणारे मुख्य द्रव्य → मेलॅनिन (Melanin - कृष्णरंजक).

• वर्ष 2026 ची संकल्पना (Theme) → माझ्या त्वचेचा मला अभिमान आहे - सर्व त्वचा रंगांचा उत्सव साजरा करणे

Hindustan Unilever Launches Fragrance R&D Centre

📚 Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) हिंदुस्तान युनिलिव्हर लिमिटेड (HUL) ने 100 दशलक्ष युरो गुंतवणूक कार्यक्रमांतर्गत आपले नवीन प्रगत 'सुगंध संशोधन आणि विकास केंद्र' (Fragrance R&D Centre) कोणत्या शैक्षणिक संस्थेच्या कॅम्पसमध्ये सुरू केले आहे ?

1. IIT मुंबई 
2. IIT गुवाहाटी
3. IIM अहमदाबाद
4. IIM बेंगलोर

उत्तर : IIT मुंबई 

📰 बातमी काय ?

• भारतातील सर्वात मोठी FMCG कंपनी हिंदुस्तान युनिलिव्हर लिमिटेड (HUL) ने मुंबईत एका प्रगत आणि विशेष 'सुगंध संशोधन आणि विकास केंद्राचे' (Fragrance R&D Centre) उद्घाटन केले आहे.

💰 मोठी जागतिक गुंतवणूक - 

• हे केंद्र युनिलिव्हरच्या (Unilever) भारतासाठी जाहीर केलेल्या 100 दशलक्ष युरो (€100 Million) च्या एकूण संशोधन आणि नवोन्मेष पायाभूत सुविधा विस्तार गुंतवणूक कार्यक्रमांतर्गत उभारण्यात आले आहे.

🎯 मुख्य उद्दिष्ट - 

• भारतातील ग्राहकांच्या गरजा, आवडीनिवडी आणि सांस्कृतिक प्राधान्ये लक्षात घेऊन विविध उत्पादन श्रेणींसाठी (Product Categories) विशेष सुगंधी द्रव्यांचा विकास करणे हे या केंद्राचे मुख्य काम असेल.

🧐 या केंद्राचे तांत्रिक वैशिष्ट्य आणि IIT मुंबई भागीदारी : 

हे केंद्र भारताच्या अग्रगण्य शैक्षणिक संस्थेसोबत मिळून प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर करणार आहे:

1) IIT मुंबई कॅम्पस → हे नवीन 'सुगंध हब' मुंबईतील नामांकित IIT मुंबई (IIT Bombay) च्या आवारात स्थापित करण्यात आले आहे.

2) प्रगत विज्ञानाचा वापर → हे केंद्र उत्पादनाचा दर्जा आणि ग्राहकांचा अनुभव सुधारण्यासाठी ग्राहकांचे मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन (Consumer insights) आणि प्रगत विज्ञानाचा (Advanced science) वापर करेल.

3) कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) तंत्रज्ञान → नवीन सुगंधांचे फॉर्म्युला तयार करणे आणि भविष्यातील ट्रेंड्स ओळखण्यासाठी हे केंद्र आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) या प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर करणार आहे.

4) प्रिमियमायझेशन (Premiumisation) → कंपनीच्या विविध प्रॉडक्ट्सना उच्च दर्जाचे (Premium) स्वरूप देण्यासाठी हे संशोधन केंद्र मुख्य भूमिका बजावेल.

🏛️ हिंदुस्तान युनिलिव्हर लिमिटेड (HUL) बाबत महत्त्वाची माहिती : 

• स्थापना वर्ष: या कंपनीची स्थापना 1930-31 मध्ये झाली होती.

• मुख्यालय (Headquarters): HUL चे अधिकृत मुख्यालय मुंबई येथे आहे.

• बाजारपेठेतील स्थान: ही भारतातील सर्वात मोठ्या फास्ट-मूव्हिंग कन्झ्युमर गुड्स (FMCG) कंपन्यांपैकी एक आहे. 

• एका पाहणीनुसार, भारतातील 10 पैकी तब्बल 9 घरांमध्ये HUL ची उत्पादने (जसे की साबण, शॅम्पू, अन्नपदार्थ इ.) नियमितपणे वापरली जातात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• HUL ने नवीन Fragrance R&D केंद्र → मुंबई (महाराष्ट्र).

• कोणत्या शैक्षणिक कॅम्पसमध्ये → IIT मुंबई 

• संशोधन प्रक्रियेला गती देण्यासाठी → कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वापर

• हिंदुस्तान युनिलिव्हर लिमिटेड (HUL) ची स्थापना → 1930-31

• HUL मुख्यालय → मुंबई

FIFA World Cup 2026

📚 Subject : GS - खेळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) फिफा (FIFA) फुटबॉल वर्ल्ड कप स्पर्धेमध्ये संपूर्ण स्पर्धेत सर्वाधिक गोल्स (Top Scorer) करणाऱ्या खेळाडूला खालीलपैकी कोणत्या पुरस्काराने गौरविले जाते ?

1. गोल्डन बॉल (Golden Ball)
2. गोल्डन बूट (Golden Boot)
3. गोल्डन ग्लोव्हज (Golden Gloves)
4. फिफा गोल्डन स्टार (Golden Star)

उत्तर : गोल्डन बूट (Golden Boot)

🏛️⚽️ FIFA बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• फिफा ही फुटबॉलची जागतिक सर्वोच्च नियामक संस्था आहे.

• फिफाचे पूर्ण नाव (Full Form) - 'Federation Internationale de Football Association' (इंटरनॅशनल फेडरेशन ऑफ असोसिएशन फुटबॉल). 

• FIFA मुख्यालय - FIFA चे मुख्यालय स्वित्झर्लंड देशातील झुरिच या शहरात आहे.

• आयोजन कालावधी - फिफा फुटबॉल वर्ल्ड कप हा दर 4 वर्षांनी आयोजित करण्यात येतो.

• यंदाची आवृत्ती (Edition) - वर्ष 2026 मध्ये आयोजित झालेला हा फिफाचा 23rd (23 वा) जागतिक चषक आहे.

🤝 🌍 फिफा फुटबॉल वर्ल्ड कप 2026 चे यजमान देश कोणते ?

 संयुक्त यजमानपद (Hosts) → या जागतिक चषकाचे यजमानपद उत्तर अमेरिका खंडातील 3 (तीन) देशांनी संयुक्तपणे भूषवले आहे:

1. अमेरिका (USA)

2. कॅनडा (Canada)

3. मेक्सिको (Mexico)

⚽️⚽️ संघ आणि सामन्यांची संख्या (Total Matches) → या स्पर्धेच्या इतिहासात पहिल्यांदाच संघांची संख्या 48 करण्यात आली असून, एकूण 104 सामने खेळवले गेले आहेत.

🧐 फिफा वर्ल्ड कप सर्वाधिक वेळा विजेतेपद मिळवणारे देश कोणते ?

1) ब्राझील (Brazil) → फिफा इतिहासातील सर्वात यशस्वी संघ. ब्राझीलने सर्वाधिक 5 वेळा (1958, 1962, 1970, 1994, 2002) हे विजेतेपद जिंकले आहे.

2) जर्मनी (Germany) → जर्मनीने एकूण 4 वेळा (1954, 1974, 1990, 2014) जागतिक चषकावर आपले नाव कोरले आहे.

3) इटली (Italy) → इटलीने देखील एकूण 4 वेळा (1934, 1938, 1982, 2006) फिफाचे विजेतेपद पटकावले आहे.

🇮🇳 भारताचा संदर्भ (India & FIFA)

• भारताने आजपर्यंत कधीही फिफा पुरुष मुख्य वर्ल्ड कपमध्ये प्रत्यक्ष भाग घेतलेला नाही. 

• वर्ष 1950 च्या ब्राझील वर्ल्ड कपसाठी भारताला आमंत्रित करण्यात आले होते, परंतु काही तांत्रिक कारणांमुळे भारत त्यात सहभागी होऊ शकला नव्हता.

🏆 फिफा वैयक्तिक पुरस्कारांचे स्वरूप (FIFA Awards Category)

• स्पर्धेच्या शेवटी खेळाडूंच्या वैयक्तिक कामगिरीचा गौरव करण्यासाठी खालील प्रमुख पुरस्कार दिले जातात:

• गोल्डन बॉल (Golden Ball) → संपूर्ण स्पर्धेत सर्वोत्तम कामगिरी करणाऱ्या खेळाडूला (Best Player) हा पुरस्कार दिला जातो.

• गोल्डन बूट (Golden Boot) → स्पर्धेत सर्वाधिक गोल्स (Top Scorer) करणाऱ्या खेळाडूला हा पुरस्कार मिळतो.

• गोल्डन ग्लोव्हज (Golden Gloves) → स्पर्धेत सर्वोत्तम गोलरक्षण (Best Goalkeeper) करणाऱ्या खेळाडूला हा दिला जातो.

• यंग प्लेयर अवॉर्ड (Young Player Award) → स्पर्धेतील 21 वर्षे किंवा 21 वर्षांखालील सर्वोत्तम युवा खेळाडूला दिला जातो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : FIFA World Cup

• FIFA चे पूर्ण नाव → Federation Internationale de Football Association

• FIFA मुख्यालय → झुरिच (स्वित्झर्लंड)

• फिफा वर्ल्ड कप आयोजन → दर 4 वर्षांनी

• वर्ष 2026 मधील फिफा वर्ल्ड कपची आवृत्ती → 23rd वर्ल्ड कप

• 2026 च्या वर्ल्ड कपचे संयुक्त आयोजक देश → अमेरिका, कॅनडा आणि मेक्सिको

• या स्पर्धेत खेळवल्या जाणाऱ्या एकूण सामन्यांची संख्या → 104 सामने

• इतिहासात सर्वाधिक वेळा फिफा वर्ल्ड कप जिंकणारा देश → ब्राझील (5 वेळा)

• मागील विजेता देश (2022) → अर्जेन्टिना (Argentina)

Shri Amit Shah Launched ‘VINIMAY’ Platform

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने अलीकडेच सुरू केलेले 'विनिमय' (Vinimay) डिजिटल पोर्टल खालीलपैकी कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे ?

1. ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांना मोफत बियाणे पुरवणे
2. देशातील आंतरराष्ट्रीय जमिनीवरील सीमा बंदरांचे (Land Ports) कामकाज संपूर्णपणे डिजिटल आणि स्वयंचलित करणे.
3. शेअर बाजारामध्ये ऑनलाईन शेअर्स खरेदी-विक्रीची सुविधा देणे
4. सर्व सरकारी शाळांमधील विद्यार्थ्यांना मोफत ई-पुस्तके (E-books) उपलब्ध करून देणे

उत्तर : देशातील आंतरराष्ट्रीय जमिनीवरील सीमा बंदरांचे (Land Ports) कामकाज संपूर्णपणे डिजिटल आणि स्वयंचलित करणे

📰 बातमी काय ? 

• केंद्रीय गृहमंत्री यांनी नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे 'विनिमय' (Vinimay) या प्रगत लँड पोर्ट मॅनेजमेंट सिस्टम (LPMS) प्लॅटफॉर्मचे उद्घाटन केले आहे.

🤔 'विनिमय' प्रणाली म्हणजे काय ?

🧐 What is Vinimay System ? 

• सिंगल विंडो योजना (Single Window) - 'विनिमय' हे भारताच्या आंतरराष्ट्रीय भू-बंदरांवरील (International Land Ports) कामकाजासाठी तयार केलेले एक केंद्रीकृत, रिअल-टाइम आणि सिंगल इलेक्ट्रॉनिक विंडो (Single Electronic Window) पोर्टल आहे.

• मुख्य कार्य - हे जमिनीवरील सीमा बंदरांमध्ये मालवाहू वाहनांचा मागोवा घेणे (Cargo tracking), प्रवाशांच्या नोंदी (Passenger logs) आणि व्यावसायिक वाहनांचे व्यवस्थापन डिजिटल पद्धतीने करते.

• विकासक संस्था :  हे प्रगत पोर्टल केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या (MHA) प्रशासकीय मार्गदर्शनाखाली 'लँड पोर्ट्स अथॉरिटी ऑफ इंडिया' (LPAI) द्वारे तयार करण्यात आले आहे.

👨‍💻 'विनिमय' प्रणालीची प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये : 

1) कागदत्रांमध्ये 90% घट - या प्रणालीमुळे सीमा बंदरांवरील 90 % शारीरिक (Physical) कागदी काम पूर्णपणे बंद होईल.

2) वेळेची मोठी बचत - सीमेवर मालवाहू ट्रकची वाट पाहण्याची वेळ 40% ते 60% ने कमी होईल, तर गेटवरील तपासणीचा एकूण वेळ 22% ते 35% ने कमी होईल.

3) ANPR कॅमेरा तंत्रज्ञान - बंदरांच्या प्रवेश आणि एक्झिट गेटवर प्रगत 'ऑटोमॅटिक नंबर प्लेट रेकग्निशन' (ANPR) कॅमेरे बसवले आहेत.

• हे कॅमेरे येणाऱ्या वाहनांच्या नंबर प्लेट स्वतः ओळखून त्यांनी आधी बुक केलेल्या स्लॉटनुसार गेट उघडतील, ज्यामुळे मानवी हस्तक्षेप (Human Intervention) कमी होईल.

4) व्याप्ती - हा पोर्टल सध्या भारताच्या 15 सक्रिय भू-सीमेवरील बंदरांचे (Active Land Ports) कामकाज नियंत्रित करत असून, पुढील 3 वर्षांत आणखी 11 नवीन बंदरे याच्याशी जोडली जातील.

🤝🏛️ विविध सरकारी संस्थांचे एकत्रीकरण (Data Moat Integration):

• 'विनिमय' डॅशबोर्डवर देशातील सर्व महत्त्वाच्या सुरक्षा आणि आर्थिक डेटाबेसला एकत्रित जोडण्यात आले आहे.

• BSF (सीमा सुरक्षा दल): सीमा सुरक्षा पडताळणीसाठी

• ICEGATE आणि CBIC: सीमाशुल्क (Customs) आणि आर्थिक कर तपासणीसाठी

• UIDAI: लाभार्थ्यांच्या आणि चालकांच्या बायोमेट्रिक ओळख (Aadhaar) पडताळणीसाठी

• DGFT आणि ULIP: व्यापार परवाने आणि लॉजिस्टिक्स साखळी पाहण्यासाठी

🎯 'विनिमय' (Vinimay) पोर्टलचे मुख्य उद्दिष्टे कोणती ?

• जमिनीवरील आंतरराष्ट्रीय व्यापारात (Overland Trade) कागदपत्रांमुळे आणि गर्दीमुळे होणारा विलंब पूर्णपणे संपवणे.

• बेकायदेशीर सीमा ओलांडणे (Unauthorized Crossings) रोखून देशाच्या सीमा अधिक सुरक्षित करणे.

• भारत सरकारच्या 'विकसित भारत 2047' (Viksit Bharat 2047) च्या संकल्पनेनुसार प्रादेशिक सीमापार व्यापाराला गती देणे.

 🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ‘VINIMAY’ Platform

• विनिमय पोर्टल → भू-बंदरांच्या व्यवस्थापनासाठी लाँच केलेले प्रगत पोर्टल

• 'विनिमय' प्लॅटफॉर्म विकसित करणारी संस्था → लँड पोर्ट्स अथॉरिटी ऑफ इंडिया (LPAI)

• LPAI कोणत्या मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करते → केंद्रीय गृह मंत्रालय

• या प्रणालीमुळे प्रत्यक्ष कागदी कामात झालेली घट → 90% घट

• वाहनांच्या स्वयंचलित पडताळणीसाठी वापरले जाणारे तंत्रज्ञान → ANPR (Automatic Number Plate Recognition)

• सध्या या प्रणालीशी जोडलेली एकूण सक्रिय भू-बंदरे → 15 बंदरे

What is District Domestic Product ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाने (NSO) 'जिल्हा देशांतर्गत उत्पादन' (DDP) मोजण्यासाठी कोणत्या नवीन वर्षाला आधारभूत वर्ष (Base Year) म्हणून घोषित केले आहे ?

1. 2011-12
2. 2018-19
3. 2022-23
4. 2024-25

उत्तर : 2022-23

📰 बातमी काय ?

• सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) अंतर्गत येणाऱ्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाने (NSO) 'जिल्हा देशांतर्गत उत्पादन' (District Domestic Product - DDP) च्या मोजमापासाठी नवीन मसुदा मार्गदर्शक तत्त्वे (Draft Guidelines) जारी केली आहेत.

✍️ नवीन मसुदा प्रसिद्ध -

• देशातील सर्व राज्यांमध्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये जिल्हा पातळीवरील आर्थिक मोजमाप अचूक करण्यासाठी राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाने (NSO) नवीन नियमावली जाहीर केली आहे.

• नवीन आधारभूत वर्ष - या नवीन मार्गदर्शक तत्त्वांचे संकलन 2022–23 या सुधारित आधारभूत वर्षाच्या (Base Year) चौकटीवर आधारित असेल.

📖 अर्थशास्त्र संकल्पना : 

🧐 'जिल्हा देशांतर्गत उत्पादन' म्हणजे काय ? 

(What is District Domestic Product ?)

• एका ठराविक कालावधीत (सहसा एका वर्षात) एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमेच्या आत उत्पादित केलेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे एकूण चलनविषयक मूल्य म्हणजेच 'जिल्हा देशांतर्गत उत्पादन' (DDP) होय.

• 'जिल्हा देशांतर्गत उत्पादन' (DDP) हे देशाच्या आणि राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचे अतिशय सूक्ष्म (तळागाळातील) चित्र आणि कामगिरी स्पष्ट करते.

🏛️ तुलनात्मक रचना :

हा निर्देशांक देश आणि राज्य स्तरावरील उत्पन्नाचा जिल्हा पातळीवरील संवादात्मक भाग आहे:

1) राष्ट्रीय स्तर - सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP - Gross Domestic Product)

2) राज्य स्तर - सकल राज्य देशांतर्गत उत्पादन (GSDP - Gross State Domestic Product)

3) जिल्हा स्तर - जिल्हा देशांतर्गत उत्पादन (DDP - District Domestic Product)

🎯 नवीन मार्गदर्शक तत्त्वांचा मुख्य उद्देश (Objective):

1) पद्धतींचे मानकीकरण (Standardization) -  

• सध्या वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये जिल्हा पातळीवरील उत्पन्न मोजण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. 

• नवीन नियमांमुळे संपूर्ण देशात एकसमान आणि सर्वसमावेशक आराखडा (Uniform Framework) लागू होईल.

2) सुसुत्रता आणि तुलना - 

• यामुळे वेगवेगळ्या जिल्ह्यांच्या आर्थिक कामगिरीची एकमेकांसोबत अचूक तुलना करणे (Comparability) सोपे होईल.

✍️ 'जिल्हा देशांतर्गत उत्पादन' (DDP) चे प्रशासकीय आणि आर्थिक महत्त्व :

• मागास भागांची ओळख - राज्यातील आर्थिकदृष्ट्या मागे राहिलेले किंवा मागासलेले जिल्हे (Backward regions) अचूकपणे ओळखण्यासाठी हा डेटा अत्यंत उपयुक्त ठरतो.

• स्थानिक नियोजन (Local Planning) - जिल्हा नियोजन समित्या (DPC) आणि राज्य सरकारांना विशिष्ट जिल्ह्याच्या गरजेनुसार स्थानिक विकास कार्यक्रम आणि बजेटचे नियोजन करणे यामुळे सुलभ होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : जिल्हा देशांतर्गत उत्पादन

• DDP चे संपूर्ण नाव काय आहे → District Domestic Product

• DDP मार्गदर्शक तत्त्वांचा मसुदा जाहीर करणारी संस्था → राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO)

• मंत्रालय → सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय 

• DDP च्या नवीन मार्गदर्शक तत्त्वांचे पायाभूत वर्ष (Base Year) → 2022-23

• DDP चा सर्वात महत्त्वाचा धोरणात्मक उपयोग → स्थानिक पातळीवरील विकास नियोजन आणि मागास भागांची ओळख पटवणे.

Provisional Estimates of GDP for FY 2025-26

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, रिपोर्ट

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) तात्पुरत्या अंदाजानुसार (Provisional Estimates), आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये भारताच्या अर्थव्यवस्थेने (GDP) किती टक्के दराने वाढ नोंदवली आहे ?

1.  6.5%
2. 7.2%
3. 7.7%
4. 8.2%

उत्तर : 7.7%

📰 बातमी काय ?

• सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) आर्थिक वर्ष 2025-26 चे GDP चे तात्पुरते अंदाज (Provisional Estimates) जाहीर केले आहेत. 

• त्यानुसार भारताचा आर्थिक वृद्धी दर 7.7 % राहिला आहे.  

✍️ अंदाजापेक्षा सरस कामगिरी - 

• हा वृद्धी दर आधीच्या व्यक्त केलेल्या 7.6% या अंदाजापेक्षा अधिक आहे, तसेच आर्थिक वर्ष 2024-25 मधील 7.1% च्या तुलनेत यात मोठी वाढ झाली आहे.  

🏛️ नवीन पायाभूत वर्ष (New Base Year):

• हे सर्व अंदाज सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) नवीन 2022-23 या सुधारित पायाभूत वर्षावर (Base Year) आधारित आहेत, ज्याने जुन्या 2011-12 या पायाभूत वर्षाची जागा घेतली आहे.

⛳️ क्षेत्रांनुसार कामगिरी आणि महत्त्वाचे आर्थिक घटक :

(Key Sectoral Performance) :

भारताच्या या वेगवान आर्थिक विस्ताराला खालील क्षेत्रांमधील मजबूत कामगिरीने पाठबळ दिले आहे:

1) सेवा (Services) क्षेत्राची आघाडी → व्यापार, हॉटेल, वाहतूक, दळणवळण, प्रसारण आणि साठवणूक या क्षेत्रांचा समावेश असलेल्या सेवा क्षेत्राने आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये तब्बल 11% चा वेगवान वृद्धी दर गाठला आहे.

2) उत्पादन (Manufacturing) क्षेत्राची झेप → मॅन्युफॅक्चरिंग क्षेत्राने आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये 10.7 % चा अत्यंत दमदार वृद्धी दर नोंदवला आहे.

3) देशांतर्गत उपभोग खर्च (Consumption) → घरगुती खर्चाचे प्रमुख मोजमाप असलेला 'खाजगी अंतिम उपभोग खर्च' (PFCE) 7.7% ने वाढला आहे.

4) गुंतवणुकीतील वाढ (Investment Indicator) → देशातील मालमत्ता निर्मिती आणि एकूण गुंतवणुकीचा मुख्य सूचक असलेला 'एकूण निश्चित भांडवल निर्मिती' (GFCF) दर 8.2% वाढला आहे. 

🤝 वृद्धी दराला चालना देणारे मुख्य आर्थिक आधार (Drivers of Growth) : 

1) भांडवली खर्चाला वेग (Capital Expenditure) → 

• सरकारने पायाभूत सुविधांच्या (Infrastructure) उभारणीवर केलेल्या प्रचंड भांडवली खर्चामुळे उत्पादन, बांधकाम आणि सेवा क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर रोजगाराला व मागणीला गती मिळाली.

2) मजबूत देशांतर्गत मागणी (Strong Domestic Demand) → 

• भारताची ही प्रगती बाह्य जागतिक मागणीवर अवलंबून नसून प्रामुख्याने देशांतर्गत मजबूत आर्थिक पायाभूत घटकांमुळे आणि घरगुती वापराच्या वाढत्या मागणीमुळे (Domestic consumption) झाली आहे.  

3) रचनात्मक सुधारणा (Structural Reforms) → 

• सातत्याने लागू केलेल्या आर्थिक सुधारणांमुळे देशातील उत्पादकता वाढली आणि व्यवसाय करण्यातील सुलभतेत (Business efficiency) सुधारणा झाली आहे.

अर्थशास्त्र संकल्पना : 

🤔 सकल देशांतर्गत उत्पादन म्हणजे काय ? 

🤔 What is Gross Domestic Product ? 

• एका ठराविक कालावधीत (सहसा एक वर्ष) देशाच्या भौगोलिक सीमेच्या आत (Domestic Territory) उत्पादित केलेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे एकूण चलनविषयक मूल्य म्हणजे त्या देशाचे सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) होय.

• कोण जाहीर करते ? - हा डेटा सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) अंतर्गत असणाऱ्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाद्वारे (NSO - National Statistical Office) जाहीर केला जातो.

• आधारभूत वर्ष (Base Year) - या सुधारित मालिकेसाठीचे नवीन आधारभूत वर्ष 2022-23 हे आहे.

📖 GDP मोजण्याच्या 3 मुख्य पद्धती कोणत्या ?(3 Methods of Calculation GDP):

1) खर्च पद्धती (The Expenditure Approach): 

• अर्थव्यवस्थेतील अंतिम वस्तू आणि सेवांवर होणाऱ्या एकूण खर्चाची बेरीज करून हा जीडीपी मोजला जातो.

2) उत्पन्न पद्धती (The Income Approach): 

• उत्पादनाच्या घटकांनी (उदा. श्रम, भांडवल, भूमी) मिळवलेल्या एकूण उत्पन्नाची बेरीज यात केली जाते.

3) उत्पादन किंवा मूल्यवर्धित पद्धती (The Value-Added Approach): 

उत्पादनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर प्रत्येक उद्योगाने केलेल्या मूल्यवर्धनाची (Value added) बेरीज यात केली जाते .

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• आर्थिक वर्ष 2025–26 मधील भारताचा तात्पुरता (Provisional) GDP वृद्धी दर → 7.7%.  

• आर्थिक वर्ष 2024–25 मधील भारताचा अधिकृत (Estimated) GDP वृद्धी दर → 7.1%.  

• भारताच्या GDP नवीन पायाभूत वर्ष (Base Year) → 2022–23 (पूर्वीचे 2011–12).  

• आर्थिक वर्ष 2025–26 मध्ये सेवा (Services) क्षेत्राचा वृद्धी दर → 11%.

• आर्थिक वर्ष 2025–26 मध्ये उत्पादन (Manufacturing) क्षेत्राचा वृद्धी दर → 10.7%

Prime Minister Shri Narendra Modi's Historic Record

📚 Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) लोकशाही पद्धतीने सलग सर्वाधिक काळ निवडून आलेले सरकारचे प्रमुख ठरलेले श्री. नरेंद्र मोदी हे भारताचे कितवे 'बिगर-काँग्रेस' (Non-Congress) पंतप्रधान आहेत ज्यांनी हा ऐतिहासिक टप्पा गाठला आहे ?

1. पहिले

2. दुसरे

3. तिसरे

4. चौथे

उत्तर : पहिले

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी भारतात सर्वाधिक काळ 'सलग लोकशाही पद्धतीने निवडून आलेले' (Longest Continuously Serving Democratically Elected) पंतप्रधान बनण्याचा ऐतिहासिक विक्रम रचला आहे.  

⏳ 4,399 दिवसांचा टप्पा - 

• 26 मे 2014 रोजी पहिल्यांदा पंतप्रधानपदाची शपथ घेतल्यानंतर, त्यांनी 10 जून 2026 पर्यंत पदावर सलग 4,399 दिवस पूर्ण केले आहेत. 

• यासह त्यांनी भारतातील कोणत्याही निवडून आलेल्या सरकारचे प्रमुख म्हणून सर्वाधिक काळ अखंड राहण्याचा विक्रम केला आहे.  

⏳ कालावधी -  

वर्ष 2026 मध्ये त्यांनी केंद्रातील सत्ता प्रशासनाची 12 वर्षे पूर्ण केली आहेत.

• स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर जन्मलेले श्री. नरेंद्र मोदी हे पहिले पंतप्रधान असून, सर्वाधिक काळ सेवा देणारे पहिले बिगर-काँग्रेस पंतप्रधान ठरले आहेत.  

🧐 इतर पंतप्रधान आणि त्यांच्या कार्यकाळाचा संदर्भ : 

• भारताच्या इतिहासामध्ये दीर्घकाळ सलग सत्ता हाताळणाऱ्या तीन प्रमुख पंतप्रधानांची तुलनात्मक आकडेवारी खालीलप्रमाणे आहे:

1) नरेंद्र मोदी (सध्याचा विक्रम) → सलग 3 कार्यकाळ (26 मे 2014 ते वर्तमान). जून 2026 पर्यंत 4,399 दिवस सलग लोकशाही पद्धतीने निवडून आलेले सरकारचे प्रमुख.

2) पंडित जवाहरलाल नेहरू → पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर (13 मे 1952 ते 27 मे 1964) सलग 4,398 दिवस पंतप्रधान.

 विशेष नोंद - नेहरूंचा एकूण कार्यकाळ 6,131 दिवसांचा आहे, परंतु त्यात 1952 च्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीपूर्वीच्या अंतरिम (Interim), म्हणजेच गैर-निर्वाचित प्रशासनाचाही समावेश आहे. त्यामुळे लोकशाही पद्धतीने 'निवडून आल्यानंतरचा' सलग कार्यकाळ 4,398 दिवसांचा होता.  

3) इंदिरा गांधी → पहिल्या टप्प्यातील अखंड राजवट (24 जानेवारी 1966 ते 24 मार्च 1977) एकूण 4,077 दिवस सलग कार्यकाळ. (त्यानंतर 1980 ते 1984 या काळात त्यांनी दुसऱ्यांदा स्वतंत्र कार्यकाळ भूषवला).

✍️ या दीर्घ कार्यकाळाचे धोरणात्मक महत्त्व (Significance & Delivery)

1) राजकीय व धोरणात्मक स्थिरता → सलग 3 लोकसभा निवडणुकांचे कौल आणि 4,300 पेक्षा जास्त दिवसांचा कार्यकाळ यामुळे देशाच्या धोरणांमध्ये सातत्य, प्रशासनात स्थिरता आणि धोरणात्मक निर्णय प्रक्रियेत अधिक स्पष्टता आली आहे.  

2) आर्थिक व सामाजिक सशक्तीकरण → JAM (Jan Dhan-Aadhaar-Mobile) त्रिसूत्रीवर आधारित कल्याणकारी योजनांमुळे थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) सुलभ झाले, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर गरिबी निर्मूलन आणि सामाजिक सक्षमीकरण साध्य झाले आहे.  

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• लोकशाही पद्धतीने निवडून आलेले भारताचे सर्वाधिक काळ सलग सेवा देणारे पंतप्रधान → श्री. नरेंद्र मोदी

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सलग पूर्ण केलेले एकूण दिवस → 4,399 दिवस (10 जून 2026 पर्यंत)

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी पहिल्यांदा पंतप्रधानपदाची शपथ केव्हा घेतली होती → 26 मे 2014

• भारताचे सर्वाधिक काळ पंतप्रधानपद भूषवणारे 'बिगर-काँग्रेस' नेते → श्री. नरेंद्र मोदी

• श्री. नरेंद्र मोदी यांचा जन्म - 17 सप्टेंबर 1950 (गुजरात च्या वडनगर या गावी) 

• पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचा लोकशाही पद्धतीने निवडून आल्यानंतरचा सलग कार्यकाळ → 4,398 दिवस