Provisional Estimates of GDP for FY 2025-26

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, रिपोर्ट

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) तात्पुरत्या अंदाजानुसार (Provisional Estimates), आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये भारताच्या अर्थव्यवस्थेने (GDP) किती टक्के दराने वाढ नोंदवली आहे ?

1.  6.5%
2. 7.2%
3. 7.7%
4. 8.2%

उत्तर : 7.7%

📰 बातमी काय ?

• सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) आर्थिक वर्ष 2025-26 चे GDP चे तात्पुरते अंदाज (Provisional Estimates) जाहीर केले आहेत. 

• त्यानुसार भारताचा आर्थिक वृद्धी दर 7.7 % राहिला आहे.  

✍️ अंदाजापेक्षा सरस कामगिरी - 

• हा वृद्धी दर आधीच्या व्यक्त केलेल्या 7.6% या अंदाजापेक्षा अधिक आहे, तसेच आर्थिक वर्ष 2024-25 मधील 7.1% च्या तुलनेत यात मोठी वाढ झाली आहे.  

🏛️ नवीन पायाभूत वर्ष (New Base Year):

• हे सर्व अंदाज सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) नवीन 2022-23 या सुधारित पायाभूत वर्षावर (Base Year) आधारित आहेत, ज्याने जुन्या 2011-12 या पायाभूत वर्षाची जागा घेतली आहे.

⛳️ क्षेत्रांनुसार कामगिरी आणि महत्त्वाचे आर्थिक घटक :

(Key Sectoral Performance) :

भारताच्या या वेगवान आर्थिक विस्ताराला खालील क्षेत्रांमधील मजबूत कामगिरीने पाठबळ दिले आहे:

1) सेवा (Services) क्षेत्राची आघाडी → व्यापार, हॉटेल, वाहतूक, दळणवळण, प्रसारण आणि साठवणूक या क्षेत्रांचा समावेश असलेल्या सेवा क्षेत्राने आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये तब्बल 11% चा वेगवान वृद्धी दर गाठला आहे.

2) उत्पादन (Manufacturing) क्षेत्राची झेप → मॅन्युफॅक्चरिंग क्षेत्राने आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये 10.7 % चा अत्यंत दमदार वृद्धी दर नोंदवला आहे.

3) देशांतर्गत उपभोग खर्च (Consumption) → घरगुती खर्चाचे प्रमुख मोजमाप असलेला 'खाजगी अंतिम उपभोग खर्च' (PFCE) 7.7% ने वाढला आहे.

4) गुंतवणुकीतील वाढ (Investment Indicator) → देशातील मालमत्ता निर्मिती आणि एकूण गुंतवणुकीचा मुख्य सूचक असलेला 'एकूण निश्चित भांडवल निर्मिती' (GFCF) दर 8.2% वाढला आहे. 

🤝 वृद्धी दराला चालना देणारे मुख्य आर्थिक आधार (Drivers of Growth) : 

1) भांडवली खर्चाला वेग (Capital Expenditure) → 

• सरकारने पायाभूत सुविधांच्या (Infrastructure) उभारणीवर केलेल्या प्रचंड भांडवली खर्चामुळे उत्पादन, बांधकाम आणि सेवा क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर रोजगाराला व मागणीला गती मिळाली.

2) मजबूत देशांतर्गत मागणी (Strong Domestic Demand) → 

• भारताची ही प्रगती बाह्य जागतिक मागणीवर अवलंबून नसून प्रामुख्याने देशांतर्गत मजबूत आर्थिक पायाभूत घटकांमुळे आणि घरगुती वापराच्या वाढत्या मागणीमुळे (Domestic consumption) झाली आहे.  

3) रचनात्मक सुधारणा (Structural Reforms) → 

• सातत्याने लागू केलेल्या आर्थिक सुधारणांमुळे देशातील उत्पादकता वाढली आणि व्यवसाय करण्यातील सुलभतेत (Business efficiency) सुधारणा झाली आहे.

अर्थशास्त्र संकल्पना : 

🤔 सकल देशांतर्गत उत्पादन म्हणजे काय ? 

🤔 What is Gross Domestic Product ? 

• एका ठराविक कालावधीत (सहसा एक वर्ष) देशाच्या भौगोलिक सीमेच्या आत (Domestic Territory) उत्पादित केलेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे एकूण चलनविषयक मूल्य म्हणजे त्या देशाचे सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) होय.

• कोण जाहीर करते ? - हा डेटा सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) अंतर्गत असणाऱ्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाद्वारे (NSO - National Statistical Office) जाहीर केला जातो.

• आधारभूत वर्ष (Base Year) - या सुधारित मालिकेसाठीचे नवीन आधारभूत वर्ष 2022-23 हे आहे.

📖 GDP मोजण्याच्या 3 मुख्य पद्धती कोणत्या ?(3 Methods of Calculation GDP):

1) खर्च पद्धती (The Expenditure Approach): 

• अर्थव्यवस्थेतील अंतिम वस्तू आणि सेवांवर होणाऱ्या एकूण खर्चाची बेरीज करून हा जीडीपी मोजला जातो.

2) उत्पन्न पद्धती (The Income Approach): 

• उत्पादनाच्या घटकांनी (उदा. श्रम, भांडवल, भूमी) मिळवलेल्या एकूण उत्पन्नाची बेरीज यात केली जाते.

3) उत्पादन किंवा मूल्यवर्धित पद्धती (The Value-Added Approach): 

उत्पादनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर प्रत्येक उद्योगाने केलेल्या मूल्यवर्धनाची (Value added) बेरीज यात केली जाते .

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• आर्थिक वर्ष 2025–26 मधील भारताचा तात्पुरता (Provisional) GDP वृद्धी दर → 7.7%.  

• आर्थिक वर्ष 2024–25 मधील भारताचा अधिकृत (Estimated) GDP वृद्धी दर → 7.1%.  

• भारताच्या GDP नवीन पायाभूत वर्ष (Base Year) → 2022–23 (पूर्वीचे 2011–12).  

• आर्थिक वर्ष 2025–26 मध्ये सेवा (Services) क्षेत्राचा वृद्धी दर → 11%.

• आर्थिक वर्ष 2025–26 मध्ये उत्पादन (Manufacturing) क्षेत्राचा वृद्धी दर → 10.7%

Prime Minister Shri Narendra Modi's Historic Record

📚 Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) लोकशाही पद्धतीने सलग सर्वाधिक काळ निवडून आलेले सरकारचे प्रमुख ठरलेले श्री. नरेंद्र मोदी हे भारताचे कितवे 'बिगर-काँग्रेस' (Non-Congress) पंतप्रधान आहेत ज्यांनी हा ऐतिहासिक टप्पा गाठला आहे ?

1. पहिले

2. दुसरे

3. तिसरे

4. चौथे

उत्तर : पहिले

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी भारतात सर्वाधिक काळ 'सलग लोकशाही पद्धतीने निवडून आलेले' (Longest Continuously Serving Democratically Elected) पंतप्रधान बनण्याचा ऐतिहासिक विक्रम रचला आहे.  

⏳ 4,399 दिवसांचा टप्पा - 

• 26 मे 2014 रोजी पहिल्यांदा पंतप्रधानपदाची शपथ घेतल्यानंतर, त्यांनी 10 जून 2026 पर्यंत पदावर सलग 4,399 दिवस पूर्ण केले आहेत. 

• यासह त्यांनी भारतातील कोणत्याही निवडून आलेल्या सरकारचे प्रमुख म्हणून सर्वाधिक काळ अखंड राहण्याचा विक्रम केला आहे.  

⏳ कालावधी -  

वर्ष 2026 मध्ये त्यांनी केंद्रातील सत्ता प्रशासनाची 12 वर्षे पूर्ण केली आहेत.

• स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर जन्मलेले श्री. नरेंद्र मोदी हे पहिले पंतप्रधान असून, सर्वाधिक काळ सेवा देणारे पहिले बिगर-काँग्रेस पंतप्रधान ठरले आहेत.  

🧐 इतर पंतप्रधान आणि त्यांच्या कार्यकाळाचा संदर्भ : 

• भारताच्या इतिहासामध्ये दीर्घकाळ सलग सत्ता हाताळणाऱ्या तीन प्रमुख पंतप्रधानांची तुलनात्मक आकडेवारी खालीलप्रमाणे आहे:

1) नरेंद्र मोदी (सध्याचा विक्रम) → सलग 3 कार्यकाळ (26 मे 2014 ते वर्तमान). जून 2026 पर्यंत 4,399 दिवस सलग लोकशाही पद्धतीने निवडून आलेले सरकारचे प्रमुख.

2) पंडित जवाहरलाल नेहरू → पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर (13 मे 1952 ते 27 मे 1964) सलग 4,398 दिवस पंतप्रधान.

 विशेष नोंद - नेहरूंचा एकूण कार्यकाळ 6,131 दिवसांचा आहे, परंतु त्यात 1952 च्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीपूर्वीच्या अंतरिम (Interim), म्हणजेच गैर-निर्वाचित प्रशासनाचाही समावेश आहे. त्यामुळे लोकशाही पद्धतीने 'निवडून आल्यानंतरचा' सलग कार्यकाळ 4,398 दिवसांचा होता.  

3) इंदिरा गांधी → पहिल्या टप्प्यातील अखंड राजवट (24 जानेवारी 1966 ते 24 मार्च 1977) एकूण 4,077 दिवस सलग कार्यकाळ. (त्यानंतर 1980 ते 1984 या काळात त्यांनी दुसऱ्यांदा स्वतंत्र कार्यकाळ भूषवला).

✍️ या दीर्घ कार्यकाळाचे धोरणात्मक महत्त्व (Significance & Delivery)

1) राजकीय व धोरणात्मक स्थिरता → सलग 3 लोकसभा निवडणुकांचे कौल आणि 4,300 पेक्षा जास्त दिवसांचा कार्यकाळ यामुळे देशाच्या धोरणांमध्ये सातत्य, प्रशासनात स्थिरता आणि धोरणात्मक निर्णय प्रक्रियेत अधिक स्पष्टता आली आहे.  

2) आर्थिक व सामाजिक सशक्तीकरण → JAM (Jan Dhan-Aadhaar-Mobile) त्रिसूत्रीवर आधारित कल्याणकारी योजनांमुळे थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) सुलभ झाले, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर गरिबी निर्मूलन आणि सामाजिक सक्षमीकरण साध्य झाले आहे.  

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• लोकशाही पद्धतीने निवडून आलेले भारताचे सर्वाधिक काळ सलग सेवा देणारे पंतप्रधान → श्री. नरेंद्र मोदी

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सलग पूर्ण केलेले एकूण दिवस → 4,399 दिवस (10 जून 2026 पर्यंत)

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी पहिल्यांदा पंतप्रधानपदाची शपथ केव्हा घेतली होती → 26 मे 2014

• भारताचे सर्वाधिक काळ पंतप्रधानपद भूषवणारे 'बिगर-काँग्रेस' नेते → श्री. नरेंद्र मोदी

• श्री. नरेंद्र मोदी यांचा जन्म - 17 सप्टेंबर 1950 (गुजरात च्या वडनगर या गावी) 

• पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचा लोकशाही पद्धतीने निवडून आल्यानंतरचा सलग कार्यकाळ → 4,398 दिवस

Claude Fable 5 was launched by Anthropic PBC

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतेच आंतरराष्ट्रीय पातळीवर लाँच करण्यात आलेले 'Claude Fable 5' हे प्रगत आणि सुरक्षित एआय (AI) मॉडेल खालीलपैकी कोणत्या तंत्रज्ञान कंपनीने विकसित केले आहे ?

1. ओपनएआय (OpenAI)

2. गुगल (Google)

3. अँथ्रोपिक (Anthropic)

4. मायक्रोसॉफ्ट (Microsoft)

उत्तर : अँथ्रोपिक (Anthropic)

📰 बातमी काय ? 

• अग्रगण्य एआय (AI) कंपनी अँथ्रोपिक (Anthropic) ने त्यांचे सर्वात प्रगत 'मायथोस-क्लास' (Mythos-class) कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल 'Claude Fable 5' सार्वजनिकरित्या लाँच केले आहे.

🤔 'Claude Fable 5' का विशेष आहे ?

• सुरक्षा कवच (Safety Guardrails) - हे मॉडेल उच्च क्षमतेचे तार्किक विचार (Reasoning), कोडिंग आणि विश्लेषण करू शकते; परंतु राष्ट्रीय सुरक्षा आणि सार्वजनिक सुरक्षेला धोका निर्माण करणाऱ्या संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये याच्या वापरावर कडक सुरक्षा निर्बंध (Safety Guardrails) घालण्यात आले आहेत. 

• रेड-टीमिंग चाचणी (Red-Teaming) - या मॉडेलच्या सार्वजनिक प्रकाशनापूर्वी, यातील त्रुटी, 'जेलब्रेक' (Jailbreak) चे प्रयत्न आणि संभाव्य गैरवापर शोधण्यासाठी 1,000 तासांपेक्षा अधिक काळ 'रेड-टीमिंग' (कठोर सुरक्षा चाचणी) करण्यात आली आहे.

🧐 तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि सुरक्षा यंत्रणा (Key Features & Safety Architecture) : 

• हे मॉडेल एकाच वेळी उच्च कार्यक्षमता आणि जागतिक सुरक्षा मानकांचा समतोल राखण्यासाठी खालील वैशिष्ट्यांनी सुसज्ज आहे:

1) मायथोस आर्किटेक्चर (Mythos Architecture) → 

• Claude Fable 5 हे अँथ्रोपिकच्या अत्यंत शक्तिशाली अशा 'क्लॉड मायथोस' (Claude Mythos) मालिकेच्या मूळ संरचनेवर आधारित आहे. 

• यामुळे याची कोडिंग आणि क्लिष्ट समस्या सोडवण्याची क्षमता अफाट आहे.

2) संवेदनशील क्षेत्रांतील फिल्टर्स → 

• सायबर सुरक्षा (Cybersecurity), जीवशास्त्र (Biology) आणि रसायनशास्त्र (Chemistry) यांसारख्या अति-संवेदनशील आणि उच्च-धोका असलेल्या क्षेत्रांशी संबंधित घातक प्रश्नांचे (Queries) हे मॉडेल स्वयंचलितपणे फिल्टरेशन करते.

3) हाय-रिस्क विनंत्यांचे डायव्हर्शन (Auto-Redirection) → 

• जेव्हा एखादा वापरकर्ता या मॉडेलला अत्यंत जोखमीची किंवा संशयास्पद माहिती विचारतो, तेव्हा ती विनंती स्वयंचलितपणे अँथ्रोपिकच्या जुन्या 'Claude Opus 4.8' या मॉडेलकडे पाठवली (Redirect) जाते. कारण या जुन्या मॉडेलमध्ये अतिशय कडक सुरक्षा निर्बंध असून ते कमी-धोक्याचे आउटपुट देते.

✍️ 'Claude Fable 5' महत्त्व आणि जागतिक परिणाम (Aims & Implications)

1) नवनिर्मिती आणि सुरक्षेचा समतोल → 

• जागतिक पातळीवर फ्रंटियर एआय (Frontier AI) मधील नवसंशोधन आणि सायबर सुरक्षेचे नियम या दोन्हीचा समतोल कसा साधावा, यासाठी हे मॉडेल एक प्रमुख 'टेस्ट केस' ठरत आहे.

2) गैरवापराला आळा → 

• प्रगत एआय तंत्रज्ञानाचा वापर करून होणारे सायबर हल्ले, जैविक धोके (Biological threats) किंवा इतर हानिकारक कारवाया रोखणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.

3) AI गव्हर्नन्स चर्चा → 

• अशा शक्तिशाली एआय मॉडेल्सच्या आगमनामुळे येणाऱ्या काळात जागतिक एआय प्रशासन (AI Governance), सुरक्षा मानके आणि आंतरराष्ट्रीय नियमांवरील चर्चा अधिक तीव्र होणार आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Claude Fable 5

• 'Claude Fable 5' लाँच करणारी AI कंपनी → अँथ्रोपिक (Anthropic)

• हे मॉडेल कोणत्या श्रेणीतील (Class) आहे → मायथोस-क्लास (Mythos-class)

• कोणत्या ३ संवेदनशील क्षेत्रांतील गैरवापर रोखण्यासाठी यात गार्डराईल्स आहेत → सायबर सुरक्षा, जीवशास्त्र आणि रसायनशास्त्र.

• Anthropic चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) → डॅरिओ अमोदेई (Dario Amodei)

Tax-Free Government Bonds for Foreign Investors

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - भारताची करप्रणाली (India’s Tax System)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने 1 एप्रिल 2026 पासून परदेशी संस्थागत गुंतवणूकदारांसाठी (FIIs) सरकारी रोख्यांच्या (Government Bonds) विक्रीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नावरील कोणता कर पूर्णपणे रद्द केला आहे ?

1. वस्तू आणि सेवा कर
2. भांडवली नफा कर
3. कॉर्पोरेट कर
4. रोखे व्यवहार कर

उत्तर : भांडवली नफा कर (Capital Gains Tax)

📰 बातमी काय ? 

• परदेशी संस्थागत गुंतवणूकदार (FIIs - Foreign Institutional Investors) आणि परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदार (FPIs - Foreign Portfolio Investors) यांना सरकारी रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करणे अधिक फायदेशीर व्हावे, यासाठी सरकारने भांडवली नफा कर (Capital GainsTax) आणि विथहोल्डिंग कर (Withholding Tax) रद्द केला आहे.

• अंमलबजावणी तारीख -  हा निर्णय 1 एप्रिल 2026 पासून देशभरात अधिकृतपणे लागू असेल.

• लाभार्थी : ही नवीन कर सवलत सर्व परदेशी गुंतवणूकदारांसोबतच 'बँक फॉर इंटरनॅशनल सेटलमेंट्स' (BIS) ला देखील लागू होईल.

✍️ रद्द करण्यात आलेल्या करांच्या प्रमुख तरतुदी (Key Provisions):

• या नवीन धोरणामुळे परदेशी गुंतवणूकदारांना आता खालील ३ मुख्य कर भरावे लागणार नाहीत.

1) दीर्घकालीन भांडवली नफा कर (LTCG Tax): सरकारी रोख्यांमधील (Government Securities) गुंतवणुकीवर लागणारा 12.5% चा दीर्घकालीन भांडवली नफा कर पूर्णपणे रद्द करण्यात आला आहे.

2) अल्पकालीन भांडवली नफा कर (STCG Tax): या रोख्यांवर लागणारा तब्बल 30% चा अल्पकालीन भांडवली नफा कर देखील आता रद्द झाला आहे.

3) विद्होल्डिंग कर (Withholding Tax on Interest Income): परदेशी गुंतवणूकदारांनी सरकारी रोख्यांमधून मिळवलेल्या व्याजाच्या उत्पन्नावर (Interest Income) आकारला जाणारा विद्होल्डिंग कर पूर्णपणे रद्द करण्यात आला आहे.

🧐 हा निर्णय घेण्यामागची मुख्य आर्थिक कारणे आणि उद्दिष्टे : 

1) परदेशी भांडवल आकर्षित करणे - 

• देशांतर्गत बाजारात मोठ्या प्रमाणावर परकीय चलन आणि परदेशी भांडवल (Foreign Capital Inflows) आकर्षित करणे.

2) रुपयाला आणि परकीय व्यापाराला आधार देणे -

• देशात परदेशी गुंतवणूक कमी झाल्यामुळे निर्माण झालेली 'व्यवहार तोल' (BoP - Balance of Payments) मधील तूट भरून काढणे आणि घसरणाऱ्या रुपयाला सावरणे.

3) ऋण बाजार मजबूत करणे -

• भारताचा कर्ज बाजार (Debt Market) जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक आणि मजबूत बनवणे

📚📖 अर्थशास्त्र संकल्पना - (Static GS) : 

1) दीर्घकालीन भांडवली नफा कर (Long-Term Capital GainsTax): जेव्हा एखादा परदेशी गुंतवणूकदार 12 महिन्यांपेक्षा जास्त काळ (More than 12 months) स्वतःकडे ठेवलेले सरकारी रोखे विकतो आणि त्यातून नफा मिळवतो, तेव्हा त्या नफ्यावर आकारला जाणारा कर म्हणजे LTCG कर होय.

2) अल्पकालीन भांडवली नफा कर (Short-Term Capital Gains Tax): जेव्हा एखादा गुंतवणूकदार 12 महिने किंवा त्यापेक्षा कमी कालावधीसाठी (12 months or less) स्वतःकडे ठेवलेले सरकारी रोखे विकून नफा मिळवतो, तेव्हा त्यावर आकारला जाणारा कर म्हणजे STCG कर होय.

3) व्याजावरील विद्होल्डिंग कर (Withholding Tax on Interest Income): हा एक प्रकारचा 'स्त्रोतावर वजा केला जाणारा कर' (TDS - Tax Deducted at Source) आहे. 

अनिवासी (परदेशी) गुंतवणूकदारांनी भारतीय सरकारी रोख्यांमधून मिळवलेल्या व्याजाच्या रकमेतून हा कर आधीच वजा केला जात होता

🧐 परदेशी संस्थागत गुंतवणूकदार आणि परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदार कोण असतात ? 

परदेशी संस्थागत गुंतवणूकदार (FIIs) आणि परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदार (FPIs) हे दोन्ही परदेशी व्यक्ती किंवा संस्था आहेत, ज्या भारताबाहेर राहून भारतीय बाजारपेठेत (उदा. शेअर्स, सरकारी रोखे किंवा बाँड्स) पैसे गुंतवतात.

🧐 परदेशी संस्थागत गुंतवणूकदार म्हणजे काय ? 

(FIIs - Foreign Institutional Investors):

अर्थ - ही परदेशातील एखाद्या मोठ्या संस्थेची किंवा कंपनीची गुंतवणूक असते. यामध्ये वैयक्तिक व्यक्ती नसून मोठ्या संस्थाएकत्र येून पैसे गुंतवतात.

उदाहरणे - परदेशी बँका, आंतरराष्ट्रीय पेन्शन फंड, म्युच्युअल फंड कंपन्या किंवा विमा कंपन्या.

वैशिष्ट्य - या संस्था खूप मोठ्या प्रमाणावर (अब्जावधी रुपयांमध्ये) भांडवल घेऊन येतात. ते थेट भारतीय कंपन्यांचे शेअर्स किंवा सरकारी रोखे मोठ्या प्रमाणात खरेदी करतात.

🤔 परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदार म्हणजे काय ? 

(FPIs - Foreign Portfolio Investors):

अर्थ - FPI हा एक व्यापक (ब्रॉड) शब्द आहे. यामध्ये परदेशी संस्थांसोबतच परदेशातील वैयक्तिक श्रीमंत नागरिक (Individual Investors) देखील भारतात पैसे गुंतवू शकतात.

वैशिष्ट्य - हे गुंतवणूकदार भारतात येऊन स्वतःचे कारखाने किंवा कंपन्या सुरू करत नाहीत. ते फक्त नफा कमावण्यासाठी भारतीय शेअर बाजारात (Share Market) शेअर्स, डिबेंचर्स किंवा सरकारी बाँड्स खरेदी करतात आणि त्यांचा एक 'पोर्टफोलिओ' (गुंतवणुकीचा संच) तयार करतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• परदेशी गुंतवणूकदारांसाठी करमुक्ती लागू झाल्याची तारीख → 1 एप्रिल 2026

• रद्द करण्यात आलेला दीर्घकालीन भांडवली नफा कर (LTCG) → 12.5% (कालावधी: >12 महिने).

• रद्द करण्यात आलेला अल्पकालीन भांडवली नफा कर (STCG) → 30% (कालावधी: ≤12 महिने).

• G-Secs वरून मिळणाऱ्या व्याजावर रद्द झालेला कर → विथहोल्डिंग कर (Withholding Tax)

• निर्णयाचा मुख्य मॅक्रो-इकॉनॉमिक फायदा → 

ㅤㅤㅤ➔ परदेशी भांडवल आकर्षित करणे

ㅤㅤㅤ➔ रुपयाला आणि परकीय व्यापाराला आधार देणे

ㅤㅤㅤ➔ भारताचा कर्ज बाजार (Debt Market) मजबूत करणे

World Eye Donation Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती विशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'जागतिक दृष्टिदान दिन' केव्हा असतो ? 

1. 1 मे
2. 1 जून
3. 10 जून
4. 15 जून

उत्तर : 10 जून

📰 बातमी काय ?

• नेत्रदानाचे महत्व लक्षात घेऊन दरवर्षी 10 जून हा दिवस 'जागतिक दृष्टिदान दिन' ( World Eye Donation Day) म्हणून साजरा करण्यात येतो.

• जागतिक दृष्टिदान दिनाला " जागतिक नेत्रदान दिन " असेही म्हणतात.

🧐 'जागतिक दृष्टिदान दिन' कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करण्यात येतो ? 

• सुप्रसिद्ध नेत्र विशारद डॉ. रामचंद्र लक्ष्मण भालचंद्र (Dr. Ramachandra Laxman Bhalchandra) यांच्या सन्मानार्थ जागतिक नेत्रदान दिन म्हणून साजरा केला जातो.

• 10 जून हा दिवस डॉ. भालचंद्र यांचा जन्मदिवस आणि मृत्यू दिन दोन्ही आहे.

✍️ डॉ. रामचंद्र लक्ष्मण भालचंद्र यांबद्दल थोडक्यात माहिती : 

• शासकीय सेवेत नेत्रचिकित्सक म्हणून अहोरात्र झटणाऱ्या डॉ. भालचंद्र यांचे नाव महाराष्ट्राच्या इतिहासात अजरामर आहे. 

• जन्म : त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील धाराशिव जिल्ह्यात (पूवीचा उस्मानाबाद जिल्हा) 10 जून 1924 रोजी झाला. 

• घरची परिस्थिती हलाखीची असूनही जिद्द आणि चिकाटीच्या जोरावर त्यांनी शिक्षण पूर्ण करून नेत्र विशारद पदवी मिळवली.

• डॉ. भालचंद्र यांनी 80 हजारांहून अधिक शस्त्रक्रिया केल्या. 

• मृत्यू : 10 जून 1979 ला त्यांचे निधन झाले.  

'जागतिक दृष्टिदान दिन' का साजरी करतात ? 

जागतिक दृष्टिदान दिनाचे उद्दिष्ट कोणते ?

• नेत्रदानाद्वारे कॉर्नियाचे रोग, जे मोतीबिंदू आणि काचबिंदूनंतर अंधत्वाचे प्रमुख कारण आहे, यावर उपचार करणे शक्य होते.

लोकांमध्ये नेत्रदानाचे महत्त्व समजावून सांगणे आणि त्याबाबत गैरसमज दूर करणे.

• या दिवसाचे औचित्य साधून लोकांमध्ये नेत्रदानाविषयी जनजागृती करणे आणि लोकांना मृत्यूनंतर डोळे दान करण्याची शपथ घेण्यासाठी प्रेरित करणे ज्यामुळे दृष्टीहीन व्यक्तींचे जीवन प्रकाशमय होऊ शकेल. हे जागतिक नेत्रदान दिनाचे महत्वाचे उद्दिष्ट आहे.

• एका व्यक्तीच्या नेत्रदानामुळे किमान 2 दृष्टीहीन व्यक्तींना दृष्टी मिळू शकते, ज्यामुळे त्यांचे जीवन सुंदर आणि सुखकर होऊ शकते.

• नेत्रदान हे एक महान सामाजिक कार्य आहे, जे मृत्यूनंतरही इतरांना नवीन जीवन देते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Eye Donation Day

• जागतिक दृष्टिदान दिन → 10 जून

• कोणाच्या सन्मानार्थ → डॉ. रामचंद्र लक्ष्मण भालचंद्र

• डॉ. भालचंद्र यांचा जन्म → महाराष्ट्रातील उस्मानाबाद (धाराशिव) जिल्ह्यात (10 जून 1924)

• निधन→ 10 जून 1979

India’s 100th Ramsar Site

📚 Subject : GS - पर्यावरण, भूगोल

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताचे 100 वे 'रामसर स्थळ' म्हणून घोषित करण्यात आलेले 'जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य' (सुरहा ताल) भारतातील कोणत्या राज्यात स्थित आहे ?

1. मध्य प्रदेश

2. उत्तर प्रदेश

3. महाराष्ट्र

4. बिहार

उत्तर : उत्तर प्रदेश

📰 बातमी काय ?

• 'जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य' (सुरहा ताल) या पाणथळ जागेला भारताचे 100 वे रामसर स्थळ (Ramsar Site) म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

🧐 भारताचे 100 वे रामसर स्थळ कोणते ?

• उत्तर प्रदेशातील 'जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य' (सुरहा ताल) हे भारतातील 100 वे अधिकृत रामसर स्थळ ठरले आहे.

याचबरोबर आता उत्तर प्रदेश राज्यात रामसर स्थळांची संख्या 13 झाली आहे.

🌿🦩 जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य (सुरहा ताल) - भौगोलिक वैशिष्ट्ये:

• स्थान -  हे अभयारण्य उत्तर प्रदेशातील Ballia (बलिया) जिल्ह्यात गंगा नदीच्या खोऱ्यात (Ganga River basin) स्थित आहे.

• स्थापना - उत्तर प्रदेश सरकारने वर्ष 1991 मध्ये याला अधिकृतपणे पक्षी अभयारण्य म्हणून घोषित केले होते.

• भूरूप (Oxbow Lake) -  सुरहा ताल हे गंगा नदीच्या नागमोडी वळणामुळे (Meandering course) तयार झालेले एक विशाल, नैसर्गिक 'नालकृती तलाव' (Oxbow Lake) आहे.

🌳🦩🪿समृद्ध जैवविविधता (Biodiversity Hotspot):

• स्थलांतरित पक्षी (Avifauna) - हे अभयारण्य 'सेंट्रल एशियन फ्लायवे' (Central Asian Flyway) अंतर्गत येते.

• सायबेरिया आणि मध्य आशियातून हिवाळ्यात स्थलांतर करणाऱ्या हजारो पक्ष्यांचे हे हक्काचे विश्रामस्थान आहे .

🇮🇳 भारत आशियात प्रथम : 

या ऐतिहासिक टप्प्यासह भारत संपूर्ण आशिया खंडात सर्वाधिक रामसर स्थळे असणारा देश आहे 

जागतिक क्रमवारी: जागतिक स्तरावर भारत आता तिसऱ्या (3rd) क्रमांकावर आहे.

✍️ रामसर स्थळांच्या यादीत जगातील पहिले 3 देश :

1) युनायटेड किंगडम (United Kingdom) – 176 स्थळे


2) मेक्सिको (Mexico) – 144 स्थळे

3) भारत - 100 स्थळे

💧पाणथळ क्षेत्र (जागा) म्हणजे काय ?

• पाणथळ जमीन ही अशी क्षेत्रे आहेत जिथे पाणी हे पर्यावरण आणि संबंधित वनस्पती आणि प्राणी जीवन नियंत्रित करणारे प्राथमिक घटक आहे. 

• पाणथळ जमीन हे एक भूभाग आहे जेथे परिसंस्थेचा एक मोठा भाग कायमस्वरूपी किंवा वार्षिक पाण्याने भरलेला असतो किंवा काही हंगामासाठी त्यात बुडलेला असतो. अशा भागात जलीय वनस्पतीं मोठ्या प्रमाणात असतात.

🌳🌿 पाणथळ क्षेत्र इतकी महत्त्वाची का असतात ?

• जलशुद्धीकरण, परिसंस्थांचे पुरापासून संरक्षण, जमिनीची धूप आटोक्यात ठेवणे, भूजल पुनर्भरण, पावसाच्या पाण्याबरोबर वाहून येणारा कचरा सामावून घेणे, त्यातील खनिजे विघटनाद्वारे मुक्त करून जीव-जंतूस उपलब्ध करून देणे, कार्बन डायऑक्साइड स्टोरी करणे अशी अतिमहत्त्वाचे कार्य करून पर्यावरणाचा समतोल पाणथळ क्षेत्रामुळे राखला जातो. 

• त्याचबरोबर सृष्टि-वातावरण सौंदर्यात भर घालणे, पर्यटन स्थळे म्हणून आणि सामाजिक कार्यक्रमातही पाणथळ जागा महत्त्वाच्या ठरतात.

📜 रामसर ठराव म्हणजे काय ? 

✍️ रामसर स्थळ म्हणजे काय ?

• इराण मधील रामसर या शहरात 2 फेब्रुवारी 1971 रोजी जगभरातील पाणथळ जागांच्या संरक्षणासाठीच्या उपाययोजनांवर चर्चा करण्यासाठी एक परिषद भरवण्यात आली. या परिषदेतील ठरावाला रामसर ठराव म्हणून ओळखले जाते.

• या ठरावा अंतर्गत पाणथळ जागांचे संरक्षण करण्यासाठी एखादे क्षेत्र रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात येते.

• हा ठराव 1975 सालापासून अंमलात आला. 

• भारताने हा करार 1 फेब्रुवारी 1982 रोजी स्वीकारला. 

• स्थानिक आणि राष्ट्रीय कृतीच्या माध्यमातून तसेच आंतरराष्ट्रीय सहकार्याने सर्व पाणथळ जागांचे संवर्धन आणि विवेकी वापर करणे आणि त्यायोगे जगाचा शाश्वत विकास साधणे हे रामसर परिषदेचे मिशन आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भारताचे 100 वे रामसर स्थळ → जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य (सुरहा ताल)

• सुरहा ताल कोणत्या राज्यात आहे → उत्तर प्रदेश (बलिया जिल्हा)

• सुरहा तालचा सरोवराचा प्रकार कोणता → नालकृती सरोवर (Oxbow Lake - गंगा नदीमुळे निर्मित)

• रामसर स्थळांच्या संख्येत आशियात पहिल्या क्रमांकाचा देश → भारत (एकूण 100 स्थळे)

• उत्तर प्रदेशातील एकूण रामसर स्थळांची संख्या → 13 स्थळे

Appointment as Executive Director at the World Bank headquarters

📚 Subject : GS - नियुक्ती, अर्थशास्त्र - बॅंकिंग, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक बँक (World Bank) मुख्यालयात भारताचे प्रतिनिधित्व करणारे नवीन 'कार्यकारी संचालक' (Executive Director) म्हणून खालीलपैकी कोणाची नियुक्ती करण्यात आली आहे ? 

1. श्री. नीलकंठ मिश्रा
2. श्री. उर्जित पटेल
3. श्री. अजय बंगा
4. श्री. रघुराम राजन

उत्तर : श्री. नीलकंठ मिश्रा

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीने (Appointments Committee of the Cabinet) प्रसिद्ध भारतीय अर्थतज्ज्ञ नीलकंठ मिश्रा यांची जागतिक बँक (World Bank) मुख्यालयात कार्यकारी संचालक (Executive Director) म्हणून अधिकृत नियुक्ती केली आहे.

🤔 जागतिक बँकेच्या (World Bank) बोर्डावर भारताचे प्रतिनिधित्व करणारे नवीन 'कार्यकारी संचालक' म्हणून कोणाची नियुक्ती करण्यात आली ? 

• महत्त्वाची नियुक्ती - नीलकंठ मिश्रा (Neelkanth Mishra) यांची जागतिक बँकेच्या (World Bank) बोर्डावर भारताचे प्रतिनिधित्व करणारे नवीन 'कार्यकारी संचालक' म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.

• कार्यकाळ - त्यांची ही नियुक्ती 3 वर्षांच्या कालावधीसाठी असेल.

• प्रतिनिधित्व - श्री. नीलकंठ मिश्रा जागतिक बँकेच्या बोर्डावर भारत🇮🇳, बांगलादेश🇧🇩, भूतान🇧🇹 आणि श्रीलंका🇱🇰 या 4 दक्षिण आशियाई देशांच्या (South Asian Constituency) गटाचे प्रतिनिधित्व करतील.

• कार्यकारी संचालकाचे काम - कार्यकारी संचालक हा जागतिक बँकेच्या मुख्य बोर्डाचा भाग असतो, जो बँकेची धोरणे, कर्ज देण्याचे निर्णय आणि जागतिक विकासाच्या प्राधान्यक्रमांवर देखरेख ठेवतो.

🏦 जागतिक बँक (World Bank) म्हणजे नेमकं काय ?

• जागतिक बँक ही एक आंतरराष्ट्रीय वित्तीय संस्था आहे, जी कमी व मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांना कर्ज, अनुदान आणि तांत्रिक मदत पुरवते.

• याचा मुख्य उद्देश म्हणजे अत्यंत गरिबी कमी करणे (Eradicate Extreme Poverty) आणि सर्वसमावेशक आर्थिक विकास (Shared Prosperity) साध्य करणे हा आहे.

🎯 जागतिक बँकेची मूलभूत माहिती :

• स्थापना - जागतिक बँकेची स्थापना 1944 मध्ये अमेरिकेत झालेल्या ब्रेटन वूड्स परिषदेत (Bretton Woods Conference) झाली.

• मुख्यालय - वॉशिंग्टन डी.सी., अमेरिका.

• सदस्य देश : 189

• अट : जागतिक बँकेचे सदस्य होण्यासाठी देशाने प्रथम आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी ( International Monetary Fund - IMF) चे सदस्य होणे अनिवार्य असते. 

• भारत जागतिक बँक आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी या दोन्ही संस्थांचा संस्थापक सदस्य आहे.

🏦 जागतिक बँक गट (World Bank Group - 5 संस्था)

✍️ जागतिक बँक ही 5 संस्थांचा समूह आहे, ज्याला 'World Bank Group' म्हटले जाते:

1) आंतरराष्ट्रीय पुनर्रचना आणि विकास बँक (International Bank for Reconstruction and Development - IBRD): 

• मध्यम उत्पन्न असलेल्या आणि पतपात्र कमी उत्पन्न असलेल्या देशांना कर्ज देते.

2) आंतरराष्ट्रीय विकास संस्था (International Development Association -IDA) :

• जगातील अत्यंत गरीब देशांना बिनव्याजी कर्ज आणि अनुदान देते.

3) आंतरराष्ट्रीय वित्त महामंडळ (International Finance Corporation -IFC) : 

• विकसनशील देशांमधील खाजगी क्षेत्राच्या विकासावर लक्ष केंद्रित करते.

4) बहुपक्षीय गुंतवणूक हमी संस्था ( Multilateral Investment Guarantee Agency -MIGA): 

• राजकीय जोखीम विमा देऊन थेट परकीय गुंतवणुकीला चालना देते.

5) गुंतवणूक विवादांच्या निराकरणासाठी आंतरराष्ट्रीय केंद्र (International Centre for Settlement of Investment Disputes -ICSID) : 

• गुंतवणूकदार आणि देश यांच्यातील वादांचे निराकरण करते.

🤝 जागतिक बँकेचे मुख्य कार्ये कोणते ? 

• प्रकल्प वित्तपुरवठा : रस्ते, पूल, आरोग्य आणि शिक्षण क्षेत्रातील प्रकल्पांना निधी देणे.

• धोरणात्मक सल्ला : सरकारांना आर्थिक सुधारणांसाठी मार्गदर्शन करणे.

📋 जागतिक बँकेचे प्रमुख अहवाल : 

• जागतिक विकास अहवाल (World Development Report)

• ग्लोबल इकॉनॉमिक प्रॉस्पेक्ट्स (Global Economic Prospects)

🇮🇳 जागतिक बँक आणि भारत :

• भारत हा जागतिक बँकेकडून सर्वाधिक कर्ज घेणाऱ्या देशांपैकी एक आहे.

• पाणीपुरवठा, शिक्षण प्रकल्प, पायाभूत सुविधा आणि कौशल्य विकास यांसारख्या क्षेत्रांत भारताला जागतिक बँकेचे मोठे सहकार्य लाभते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Bank

• जागतिक बँकेच्या (World Bank) बोर्डावर नवीन 'कार्यकारी संचालक' - श्री. नीलकंठ मिश्रा 

• जागतिक बँक स्थापना - 1944 (ब्रेटन वूड्स परिषदेत)

• मुख्यालय - वॉशिंग्टन डी.सी., अमेरिका.

• सदस्य देश - 189

• मुख्य कार्ये - प्रकल्प वित्तपुरवठा+ धोरणात्मक सल्ला

• भारत - जागतिक बँकेचा संस्थापक सदस्य देश

What is E85 Fuel ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने नवी दिल्लीत लाँच केलेल्या प्रगत 'E85' या जैवइंधनामध्ये (Biofuel) इथेनॉल आणि पेट्रोलचे अचूक प्रमाण खालीलपैकी किती असते ?

1. 85% पेट्रोल आणि 15% इथेनॉल
2. 50% इथेनॉल आणि 50% पेट्रोल
3. 85% इथेनॉल आणि 15% पेट्रोल
4. 20% इथेनॉल आणि 80% पेट्रोल

उत्तर : 85% इथेनॉल आणि 15% पेट्रोल

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्र्यांनी नवी दिल्लीतील एका रिटेल आउटलेटवर 'E85 इंधन' (E85 Fuel) अधिकृतपणे लाँच केले आहे.

🤔 'E85' इंधन म्हणजे काय? (What is E85 Fuel?) :

• स्वरूप व प्रमाण - E85 हे एक प्रगत जैवइंधन (Biofuel) असून, यामध्ये 85% इथेनॉल (Ethanol) आणि उर्वरित 15% पारंपारिक पेट्रोल (Petrol) यांचे मिश्रण असते.

(नोट - यात इथेनॉलचे प्रमाण 80% ते 85% आणि पेट्रोलचे प्रमाण 15% ते 20% दरम्यान असू शकते)

🤝 'E85' इंधन वैशिष्ट्य : 

• हे अतिशय उच्च-ऑक्टेन (High-Octane) दर्जाचे वैकल्पिक इंधन आहे.

• जागतिक आदर्श - हे तंत्रज्ञान ब्राझील (Brazil) देशाच्या मॉडेलवर आधारित आहे, जिथे गेल्या अनेक दशकांपासून 80% पेक्षा जास्त वाहने अशा उच्च-इथेनॉल इंधनावर चालतात.

✍️ 'E85' इंधन प्रणालीची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features):

1) केवळ फ्लेक्स-इंधन वाहनांसाठी (FFVs Only) -

• हे इंधन नेहमीच्या साध्या पेट्रोल गाड्यांमध्ये किंवा E20 गाड्यांमध्ये वापरता येत नाही.

• इथेनॉलच्या गंज लावणाऱ्या (Corrosive) गुणधर्मामुळे हे इंधन केवळ विशेष डिझाइन केलेल्या 'फ्लेक्स-फ्युएल व्हेइकल्स' (Flex-Fuel Vehicles - FFVs) मध्येच वापरता येते, ज्यांचे इंजिन E20 पासून थेट E100 पर्यंतचे कोणतेही मिश्रण सहन करू शकते.

2) सर्वसामान्यांसाठी स्वस्त दर - 

• ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी E85 इंधनाचा दर नेहमीच्या साध्या पेट्रोलपेक्षा अंदाजे 20 रूपये प्रति लीटरने कमी (स्वस्त) ठेवण्यात आला आहे.

3) वितरणाचा टप्पा (Roadmap) - 

• या इंधनाची सुरुवात सुरुवातीला 48 पेट्रोल पंपांवरून करण्यात आली आहे.

• डिसेंबर 2026 पर्यंत 500 स्टेशन्स आणि डिसेंबर 2027 पर्यंत देशात 5,000 पेट्रोल पंपांवर हे इंधन उपलब्ध करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

4) विशेष लेबलिंग - 

• साध्या गाड्यांमध्ये चुकून हे इंधन भरले जाऊ नये, म्हणून या पेट्रोल पंपांवर 'E85-compliant cars only' (केवळ E85 पात्र वाहनांसाठी) असे मोठे चेतावणी फलक लावले जातील.

🇮🇳 महत्त्वाचा टप्पा → 

• भारताने 2014 मधील अवघ्या 1.53% इथेनॉल मिश्रणावरून झेप घेत 2026 मध्ये संपूर्ण देशभरात E20 (20% इथेनॉल मिश्रण) चा मानक स्तर गाठला आहे. हे राष्ट्रीय लक्ष्य भारताने मूळ मुदतीपेक्षा तब्बल 5 वर्षे आधीच पूर्ण केले आहे.

• दीर्घकालीन लक्ष्य → E85 च्या देशव्यापी विस्तारामुळे भारताला 2030-31 पर्यंत राष्ट्रीय पातळीवरील एकूण इथेनॉल मिश्रण 26% च्या वर नेण्याचे मोठे लक्ष्य गाठता येणार आहे.

✍️ इथेनॉल मोहिमेचे फायदे : 

• कच्च्या तेलाची आयात कमी करणे -  भारताचे परकीय चलन वाचवण्यासाठी आणि महागड्या परदेशी खनिज तेलावरील (Crude Oil) अवलंबित्व कमी करणे.

• शेतकऱ्यांना थेट फायदा - इथेनॉल हे प्रामुख्याने ऊस आणि इतर शेती पिकांपासून (Agro-Sourced) बनवले जाते. त्यामुळे याचा थेट आर्थिक फायदा भारतीय शेतकऱ्यांना मिळेल.

• शहरी कार्बन उत्सर्जन कमी करणे - हे इंधन पारंपारिक पेट्रोलपेक्षा कमी प्रदूषण करते, ज्यामुळे शहरांमधील वायू प्रदूषण कमी होऊन पर्यावरणाचे रक्षण होईल.

🧐 इथेनॉल मिश्रणाचे काही तांत्रिक आणि व्यावहारिक तोटे : 

1) कमी मायलेज (Lower Fuel Economy/Efficiency)

• वैज्ञानिक कारण - इथेनॉलची ऊर्जा घनता (Energy Density) ही पारंपारिक पेट्रोलच्या तुलनेत सुमारे 30% कमी असते.

• तोटा - याचा अर्थ असा की, एक लीटर पेट्रोल जितकी ऊर्जा निर्माण करते, तितकी ऊर्जा मिळवण्यासाठी जास्त प्रमाणात E85 इंधन जळते. परिणामी, E85 इंधनाचा वापर केल्यावर वाहनाचे मायलेज पेट्रोलच्या तुलनेत 20% ते 30% कमी भरते.

2) इंजिन गंजण्याची समस्या (Corrosive Nature of Ethanol): 

• वैज्ञानिक कारण : पाणी शोषून घेण्याचा गुणधर्म - इथेनॉल हे हायग्रोस्कोपिक (Hygroscopic) असते, म्हणजेच ते हवेतील ओलावा किंवा पाणी स्वतःकडे वेगाने शोषून घेते.

• तोटा - इंधनात पाणी मिसळल्यामुळे साध्या गाड्यांमधील इंधन वाहिन्या (Fuel Lines), स्टीलच्या टाक्या आणि इंजिनचे अंतर्गत भाग गंजू शकतात. यामुळे साध्या गाड्यांमध्ये हे इंधन वापरल्यास इंजिन खराब होते.

3) साध्या वाहनांशी सुसंगततेचा अभाव (Incompatibility) - 

• मर्यादित वापर - E85 हे इंधन देशातील सध्या धावणाऱ्या 95% पेक्षा जास्त साध्या पेट्रोल किंवा E20 गाड्यांमध्ये थेट वापरता येत नाही.

• तोटा : यासाठी ग्राहकांना महागडी 'फ्लेक्स-फ्युएल वाहने' (FFVs) वेगळी खरेदी करावी लागतील.

4) हिवाळ्यात गाडी सुरू होण्यास अडचण (Cold Start Issues)

• कमी बाष्पीभवन दर - शुद्ध इथेनॉलचा बाष्पीभवन दर कमी असतो, ज्यामुळे अतिशय थंड हवामानात किंवा हिवाळ्यात इंजिनमध्ये योग्य प्रकारे कम्बशन (Combustion) होत नाही.

• तोटा - थंड प्रदेशात किंवा हिवाळ्याच्या दिवसांत E85 इंधनावर चालणाऱ्या गाड्या लगेच सुरू (Start) होत नाहीत. म्हणूनच हिवाळ्यात ब्राझील किंवा अमेरिकेत E85 मधील इथेनॉलचे प्रमाण तात्पुरते 70% पर्यंत कमी करावे लागते.

5) अन्न सुरक्षेवर होणारा परिणाम (Food vs Fuel Conflict)

• कच्च्या मालाची टंचाई - भारतात इथेनॉल हे प्रामुख्याने ऊस, मका आणि अन्नधान्यापासून (Agro-sourced) तयार केले जाते.

• तोटा - 85% इथेनॉलचे उद्दिष्ट गाठण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर शेतीचा वापर अन्नधान्याऐवजी केवळ इथेनॉल निर्मितीसाठी केला जाऊ शकतो. यामुळे भविष्यात अन्नधान्याचा तुटवडा निर्माण होऊन अन्नधान्याच्या किमती वाढण्याचा (Food Inflation) धोका असतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

✍️ इथेनॉल मोहिमेचे 3 प्रमुख फायदे (Core Benefits) - 

• परकीय चलनाची बचत → कच्चे तेल आयातीमध्ये घट.

• कृषी अर्थव्यवस्थेला चालना → शेतकऱ्यांना थेट आर्थिक नफा.

• पर्यावरणपूरक पाऊल → शहरी कार्बन उत्सर्जनात कपात.

🤔 इथेनॉल मोहिमेचे तांत्रिक व व्यावहारिक 5 मोठे तोटे (Key Challenges)

• कमी ऊर्जा घनता (Energy Density) → वाहनांचे मायलेज 20% ते 30% कमी.

• हायग्रोस्कोपिक गुणधर्म (ओलावा शोषून घेणे) → इंजिन अंतर्गत गंजण्याची समस्या.

• मर्यादित सुसंगतता (Incompatibility) → E85 इंधनासाठी केवळ महागड्या फ्लेक्स-फ्युअल वाहनांची (FFVs) गरज.

• कमी बाष्पीभवन दर (Evaporation Rate) → हिवाळ्यात 'कोल्ड स्टार्ट' (Cold Start) ची अडचण.

• अन्न विरूद्ध इंधन संघर्ष (Food vs Fuel) → अन्नधान्य टंचाई आणि महागाईचा (Food Inflation) धोका.