World Eye Donation Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती विशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'जागतिक दृष्टिदान दिन' केव्हा असतो ? 

1. 1 मे
2. 1 जून
3. 10 जून
4. 15 जून

उत्तर : 10 जून

📰 बातमी काय ?

• नेत्रदानाचे महत्व लक्षात घेऊन दरवर्षी 10 जून हा दिवस 'जागतिक दृष्टिदान दिन' ( World Eye Donation Day) म्हणून साजरा करण्यात येतो.

• जागतिक दृष्टिदान दिनाला " जागतिक नेत्रदान दिन " असेही म्हणतात.

🧐 'जागतिक दृष्टिदान दिन' कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करण्यात येतो ? 

• सुप्रसिद्ध नेत्र विशारद डॉ. रामचंद्र लक्ष्मण भालचंद्र (Dr. Ramachandra Laxman Bhalchandra) यांच्या सन्मानार्थ जागतिक नेत्रदान दिन म्हणून साजरा केला जातो.

• 10 जून हा दिवस डॉ. भालचंद्र यांचा जन्मदिवस आणि मृत्यू दिन दोन्ही आहे.

✍️ डॉ. रामचंद्र लक्ष्मण भालचंद्र यांबद्दल थोडक्यात माहिती : 

• शासकीय सेवेत नेत्रचिकित्सक म्हणून अहोरात्र झटणाऱ्या डॉ. भालचंद्र यांचे नाव महाराष्ट्राच्या इतिहासात अजरामर आहे. 

• जन्म : त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील धाराशिव जिल्ह्यात (पूवीचा उस्मानाबाद जिल्हा) 10 जून 1924 रोजी झाला. 

• घरची परिस्थिती हलाखीची असूनही जिद्द आणि चिकाटीच्या जोरावर त्यांनी शिक्षण पूर्ण करून नेत्र विशारद पदवी मिळवली.

• डॉ. भालचंद्र यांनी 80 हजारांहून अधिक शस्त्रक्रिया केल्या. 

• मृत्यू : 10 जून 1979 ला त्यांचे निधन झाले.  

'जागतिक दृष्टिदान दिन' का साजरी करतात ? 

जागतिक दृष्टिदान दिनाचे उद्दिष्ट कोणते ?

• नेत्रदानाद्वारे कॉर्नियाचे रोग, जे मोतीबिंदू आणि काचबिंदूनंतर अंधत्वाचे प्रमुख कारण आहे, यावर उपचार करणे शक्य होते.

लोकांमध्ये नेत्रदानाचे महत्त्व समजावून सांगणे आणि त्याबाबत गैरसमज दूर करणे.

• या दिवसाचे औचित्य साधून लोकांमध्ये नेत्रदानाविषयी जनजागृती करणे आणि लोकांना मृत्यूनंतर डोळे दान करण्याची शपथ घेण्यासाठी प्रेरित करणे ज्यामुळे दृष्टीहीन व्यक्तींचे जीवन प्रकाशमय होऊ शकेल. हे जागतिक नेत्रदान दिनाचे महत्वाचे उद्दिष्ट आहे.

• एका व्यक्तीच्या नेत्रदानामुळे किमान 2 दृष्टीहीन व्यक्तींना दृष्टी मिळू शकते, ज्यामुळे त्यांचे जीवन सुंदर आणि सुखकर होऊ शकते.

• नेत्रदान हे एक महान सामाजिक कार्य आहे, जे मृत्यूनंतरही इतरांना नवीन जीवन देते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Eye Donation Day

• जागतिक दृष्टिदान दिन → 10 जून

• कोणाच्या सन्मानार्थ → डॉ. रामचंद्र लक्ष्मण भालचंद्र

• डॉ. भालचंद्र यांचा जन्म → महाराष्ट्रातील उस्मानाबाद (धाराशिव) जिल्ह्यात (10 जून 1924)

• निधन→ 10 जून 1979

India’s 100th Ramsar Site

📚 Subject : GS - पर्यावरण, भूगोल

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताचे 100 वे 'रामसर स्थळ' म्हणून घोषित करण्यात आलेले 'जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य' (सुरहा ताल) भारतातील कोणत्या राज्यात स्थित आहे ?

1. मध्य प्रदेश

2. उत्तर प्रदेश

3. महाराष्ट्र

4. बिहार

उत्तर : उत्तर प्रदेश

📰 बातमी काय ?

• 'जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य' (सुरहा ताल) या पाणथळ जागेला भारताचे 100 वे रामसर स्थळ (Ramsar Site) म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

🧐 भारताचे 100 वे रामसर स्थळ कोणते ?

• उत्तर प्रदेशातील 'जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य' (सुरहा ताल) हे भारतातील 100 वे अधिकृत रामसर स्थळ ठरले आहे.

याचबरोबर आता उत्तर प्रदेश राज्यात रामसर स्थळांची संख्या 13 झाली आहे.

🌿🦩 जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य (सुरहा ताल) - भौगोलिक वैशिष्ट्ये:

• स्थान -  हे अभयारण्य उत्तर प्रदेशातील Ballia (बलिया) जिल्ह्यात गंगा नदीच्या खोऱ्यात (Ganga River basin) स्थित आहे.

• स्थापना - उत्तर प्रदेश सरकारने वर्ष 1991 मध्ये याला अधिकृतपणे पक्षी अभयारण्य म्हणून घोषित केले होते.

• भूरूप (Oxbow Lake) -  सुरहा ताल हे गंगा नदीच्या नागमोडी वळणामुळे (Meandering course) तयार झालेले एक विशाल, नैसर्गिक 'नालकृती तलाव' (Oxbow Lake) आहे.

🌳🦩🪿समृद्ध जैवविविधता (Biodiversity Hotspot):

• स्थलांतरित पक्षी (Avifauna) - हे अभयारण्य 'सेंट्रल एशियन फ्लायवे' (Central Asian Flyway) अंतर्गत येते.

• सायबेरिया आणि मध्य आशियातून हिवाळ्यात स्थलांतर करणाऱ्या हजारो पक्ष्यांचे हे हक्काचे विश्रामस्थान आहे .

🇮🇳 भारत आशियात प्रथम : 

या ऐतिहासिक टप्प्यासह भारत संपूर्ण आशिया खंडात सर्वाधिक रामसर स्थळे असणारा देश आहे 

जागतिक क्रमवारी: जागतिक स्तरावर भारत आता तिसऱ्या (3rd) क्रमांकावर आहे.

✍️ रामसर स्थळांच्या यादीत जगातील पहिले 3 देश :

1) युनायटेड किंगडम (United Kingdom) – 176 स्थळे


2) मेक्सिको (Mexico) – 144 स्थळे

3) भारत - 100 स्थळे

💧पाणथळ क्षेत्र (जागा) म्हणजे काय ?

• पाणथळ जमीन ही अशी क्षेत्रे आहेत जिथे पाणी हे पर्यावरण आणि संबंधित वनस्पती आणि प्राणी जीवन नियंत्रित करणारे प्राथमिक घटक आहे. 

• पाणथळ जमीन हे एक भूभाग आहे जेथे परिसंस्थेचा एक मोठा भाग कायमस्वरूपी किंवा वार्षिक पाण्याने भरलेला असतो किंवा काही हंगामासाठी त्यात बुडलेला असतो. अशा भागात जलीय वनस्पतीं मोठ्या प्रमाणात असतात.

🌳🌿 पाणथळ क्षेत्र इतकी महत्त्वाची का असतात ?

• जलशुद्धीकरण, परिसंस्थांचे पुरापासून संरक्षण, जमिनीची धूप आटोक्यात ठेवणे, भूजल पुनर्भरण, पावसाच्या पाण्याबरोबर वाहून येणारा कचरा सामावून घेणे, त्यातील खनिजे विघटनाद्वारे मुक्त करून जीव-जंतूस उपलब्ध करून देणे, कार्बन डायऑक्साइड स्टोरी करणे अशी अतिमहत्त्वाचे कार्य करून पर्यावरणाचा समतोल पाणथळ क्षेत्रामुळे राखला जातो. 

• त्याचबरोबर सृष्टि-वातावरण सौंदर्यात भर घालणे, पर्यटन स्थळे म्हणून आणि सामाजिक कार्यक्रमातही पाणथळ जागा महत्त्वाच्या ठरतात.

📜 रामसर ठराव म्हणजे काय ? 

✍️ रामसर स्थळ म्हणजे काय ?

• इराण मधील रामसर या शहरात 2 फेब्रुवारी 1971 रोजी जगभरातील पाणथळ जागांच्या संरक्षणासाठीच्या उपाययोजनांवर चर्चा करण्यासाठी एक परिषद भरवण्यात आली. या परिषदेतील ठरावाला रामसर ठराव म्हणून ओळखले जाते.

• या ठरावा अंतर्गत पाणथळ जागांचे संरक्षण करण्यासाठी एखादे क्षेत्र रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात येते.

• हा ठराव 1975 सालापासून अंमलात आला. 

• भारताने हा करार 1 फेब्रुवारी 1982 रोजी स्वीकारला. 

• स्थानिक आणि राष्ट्रीय कृतीच्या माध्यमातून तसेच आंतरराष्ट्रीय सहकार्याने सर्व पाणथळ जागांचे संवर्धन आणि विवेकी वापर करणे आणि त्यायोगे जगाचा शाश्वत विकास साधणे हे रामसर परिषदेचे मिशन आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भारताचे 100 वे रामसर स्थळ → जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य (सुरहा ताल)

• सुरहा ताल कोणत्या राज्यात आहे → उत्तर प्रदेश (बलिया जिल्हा)

• सुरहा तालचा सरोवराचा प्रकार कोणता → नालकृती सरोवर (Oxbow Lake - गंगा नदीमुळे निर्मित)

• रामसर स्थळांच्या संख्येत आशियात पहिल्या क्रमांकाचा देश → भारत (एकूण 100 स्थळे)

• उत्तर प्रदेशातील एकूण रामसर स्थळांची संख्या → 13 स्थळे

Appointment as Executive Director at the World Bank headquarters

📚 Subject : GS - नियुक्ती, अर्थशास्त्र - बॅंकिंग, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक बँक (World Bank) मुख्यालयात भारताचे प्रतिनिधित्व करणारे नवीन 'कार्यकारी संचालक' (Executive Director) म्हणून खालीलपैकी कोणाची नियुक्ती करण्यात आली आहे ? 

1. श्री. नीलकंठ मिश्रा
2. श्री. उर्जित पटेल
3. श्री. अजय बंगा
4. श्री. रघुराम राजन

उत्तर : श्री. नीलकंठ मिश्रा

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीने (Appointments Committee of the Cabinet) प्रसिद्ध भारतीय अर्थतज्ज्ञ नीलकंठ मिश्रा यांची जागतिक बँक (World Bank) मुख्यालयात कार्यकारी संचालक (Executive Director) म्हणून अधिकृत नियुक्ती केली आहे.

🤔 जागतिक बँकेच्या (World Bank) बोर्डावर भारताचे प्रतिनिधित्व करणारे नवीन 'कार्यकारी संचालक' म्हणून कोणाची नियुक्ती करण्यात आली ? 

• महत्त्वाची नियुक्ती - नीलकंठ मिश्रा (Neelkanth Mishra) यांची जागतिक बँकेच्या (World Bank) बोर्डावर भारताचे प्रतिनिधित्व करणारे नवीन 'कार्यकारी संचालक' म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.

• कार्यकाळ - त्यांची ही नियुक्ती 3 वर्षांच्या कालावधीसाठी असेल.

• प्रतिनिधित्व - श्री. नीलकंठ मिश्रा जागतिक बँकेच्या बोर्डावर भारत🇮🇳, बांगलादेश🇧🇩, भूतान🇧🇹 आणि श्रीलंका🇱🇰 या 4 दक्षिण आशियाई देशांच्या (South Asian Constituency) गटाचे प्रतिनिधित्व करतील.

• कार्यकारी संचालकाचे काम - कार्यकारी संचालक हा जागतिक बँकेच्या मुख्य बोर्डाचा भाग असतो, जो बँकेची धोरणे, कर्ज देण्याचे निर्णय आणि जागतिक विकासाच्या प्राधान्यक्रमांवर देखरेख ठेवतो.

🏦 जागतिक बँक (World Bank) म्हणजे नेमकं काय ?

• जागतिक बँक ही एक आंतरराष्ट्रीय वित्तीय संस्था आहे, जी कमी व मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांना कर्ज, अनुदान आणि तांत्रिक मदत पुरवते.

• याचा मुख्य उद्देश म्हणजे अत्यंत गरिबी कमी करणे (Eradicate Extreme Poverty) आणि सर्वसमावेशक आर्थिक विकास (Shared Prosperity) साध्य करणे हा आहे.

🎯 जागतिक बँकेची मूलभूत माहिती :

• स्थापना - जागतिक बँकेची स्थापना 1944 मध्ये अमेरिकेत झालेल्या ब्रेटन वूड्स परिषदेत (Bretton Woods Conference) झाली.

• मुख्यालय - वॉशिंग्टन डी.सी., अमेरिका.

• सदस्य देश : 189

• अट : जागतिक बँकेचे सदस्य होण्यासाठी देशाने प्रथम आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी ( International Monetary Fund - IMF) चे सदस्य होणे अनिवार्य असते. 

• भारत जागतिक बँक आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी या दोन्ही संस्थांचा संस्थापक सदस्य आहे.

🏦 जागतिक बँक गट (World Bank Group - 5 संस्था)

✍️ जागतिक बँक ही 5 संस्थांचा समूह आहे, ज्याला 'World Bank Group' म्हटले जाते:

1) आंतरराष्ट्रीय पुनर्रचना आणि विकास बँक (International Bank for Reconstruction and Development - IBRD): 

• मध्यम उत्पन्न असलेल्या आणि पतपात्र कमी उत्पन्न असलेल्या देशांना कर्ज देते.

2) आंतरराष्ट्रीय विकास संस्था (International Development Association -IDA) :

• जगातील अत्यंत गरीब देशांना बिनव्याजी कर्ज आणि अनुदान देते.

3) आंतरराष्ट्रीय वित्त महामंडळ (International Finance Corporation -IFC) : 

• विकसनशील देशांमधील खाजगी क्षेत्राच्या विकासावर लक्ष केंद्रित करते.

4) बहुपक्षीय गुंतवणूक हमी संस्था ( Multilateral Investment Guarantee Agency -MIGA): 

• राजकीय जोखीम विमा देऊन थेट परकीय गुंतवणुकीला चालना देते.

5) गुंतवणूक विवादांच्या निराकरणासाठी आंतरराष्ट्रीय केंद्र (International Centre for Settlement of Investment Disputes -ICSID) : 

• गुंतवणूकदार आणि देश यांच्यातील वादांचे निराकरण करते.

🤝 जागतिक बँकेचे मुख्य कार्ये कोणते ? 

• प्रकल्प वित्तपुरवठा : रस्ते, पूल, आरोग्य आणि शिक्षण क्षेत्रातील प्रकल्पांना निधी देणे.

• धोरणात्मक सल्ला : सरकारांना आर्थिक सुधारणांसाठी मार्गदर्शन करणे.

📋 जागतिक बँकेचे प्रमुख अहवाल : 

• जागतिक विकास अहवाल (World Development Report)

• ग्लोबल इकॉनॉमिक प्रॉस्पेक्ट्स (Global Economic Prospects)

🇮🇳 जागतिक बँक आणि भारत :

• भारत हा जागतिक बँकेकडून सर्वाधिक कर्ज घेणाऱ्या देशांपैकी एक आहे.

• पाणीपुरवठा, शिक्षण प्रकल्प, पायाभूत सुविधा आणि कौशल्य विकास यांसारख्या क्षेत्रांत भारताला जागतिक बँकेचे मोठे सहकार्य लाभते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Bank

• जागतिक बँकेच्या (World Bank) बोर्डावर नवीन 'कार्यकारी संचालक' - श्री. नीलकंठ मिश्रा 

• जागतिक बँक स्थापना - 1944 (ब्रेटन वूड्स परिषदेत)

• मुख्यालय - वॉशिंग्टन डी.सी., अमेरिका.

• सदस्य देश - 189

• मुख्य कार्ये - प्रकल्प वित्तपुरवठा+ धोरणात्मक सल्ला

• भारत - जागतिक बँकेचा संस्थापक सदस्य देश

What is E85 Fuel ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने नवी दिल्लीत लाँच केलेल्या प्रगत 'E85' या जैवइंधनामध्ये (Biofuel) इथेनॉल आणि पेट्रोलचे अचूक प्रमाण खालीलपैकी किती असते ?

1. 85% पेट्रोल आणि 15% इथेनॉल
2. 50% इथेनॉल आणि 50% पेट्रोल
3. 85% इथेनॉल आणि 15% पेट्रोल
4. 20% इथेनॉल आणि 80% पेट्रोल

उत्तर : 85% इथेनॉल आणि 15% पेट्रोल

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्र्यांनी नवी दिल्लीतील एका रिटेल आउटलेटवर 'E85 इंधन' (E85 Fuel) अधिकृतपणे लाँच केले आहे.

🤔 'E85' इंधन म्हणजे काय? (What is E85 Fuel?) :

• स्वरूप व प्रमाण - E85 हे एक प्रगत जैवइंधन (Biofuel) असून, यामध्ये 85% इथेनॉल (Ethanol) आणि उर्वरित 15% पारंपारिक पेट्रोल (Petrol) यांचे मिश्रण असते.

(नोट - यात इथेनॉलचे प्रमाण 80% ते 85% आणि पेट्रोलचे प्रमाण 15% ते 20% दरम्यान असू शकते)

🤝 'E85' इंधन वैशिष्ट्य : 

• हे अतिशय उच्च-ऑक्टेन (High-Octane) दर्जाचे वैकल्पिक इंधन आहे.

• जागतिक आदर्श - हे तंत्रज्ञान ब्राझील (Brazil) देशाच्या मॉडेलवर आधारित आहे, जिथे गेल्या अनेक दशकांपासून 80% पेक्षा जास्त वाहने अशा उच्च-इथेनॉल इंधनावर चालतात.

✍️ 'E85' इंधन प्रणालीची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features):

1) केवळ फ्लेक्स-इंधन वाहनांसाठी (FFVs Only) -

• हे इंधन नेहमीच्या साध्या पेट्रोल गाड्यांमध्ये किंवा E20 गाड्यांमध्ये वापरता येत नाही.

• इथेनॉलच्या गंज लावणाऱ्या (Corrosive) गुणधर्मामुळे हे इंधन केवळ विशेष डिझाइन केलेल्या 'फ्लेक्स-फ्युएल व्हेइकल्स' (Flex-Fuel Vehicles - FFVs) मध्येच वापरता येते, ज्यांचे इंजिन E20 पासून थेट E100 पर्यंतचे कोणतेही मिश्रण सहन करू शकते.

2) सर्वसामान्यांसाठी स्वस्त दर - 

• ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी E85 इंधनाचा दर नेहमीच्या साध्या पेट्रोलपेक्षा अंदाजे 20 रूपये प्रति लीटरने कमी (स्वस्त) ठेवण्यात आला आहे.

3) वितरणाचा टप्पा (Roadmap) - 

• या इंधनाची सुरुवात सुरुवातीला 48 पेट्रोल पंपांवरून करण्यात आली आहे.

• डिसेंबर 2026 पर्यंत 500 स्टेशन्स आणि डिसेंबर 2027 पर्यंत देशात 5,000 पेट्रोल पंपांवर हे इंधन उपलब्ध करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

4) विशेष लेबलिंग - 

• साध्या गाड्यांमध्ये चुकून हे इंधन भरले जाऊ नये, म्हणून या पेट्रोल पंपांवर 'E85-compliant cars only' (केवळ E85 पात्र वाहनांसाठी) असे मोठे चेतावणी फलक लावले जातील.

🇮🇳 महत्त्वाचा टप्पा → 

• भारताने 2014 मधील अवघ्या 1.53% इथेनॉल मिश्रणावरून झेप घेत 2026 मध्ये संपूर्ण देशभरात E20 (20% इथेनॉल मिश्रण) चा मानक स्तर गाठला आहे. हे राष्ट्रीय लक्ष्य भारताने मूळ मुदतीपेक्षा तब्बल 5 वर्षे आधीच पूर्ण केले आहे.

• दीर्घकालीन लक्ष्य → E85 च्या देशव्यापी विस्तारामुळे भारताला 2030-31 पर्यंत राष्ट्रीय पातळीवरील एकूण इथेनॉल मिश्रण 26% च्या वर नेण्याचे मोठे लक्ष्य गाठता येणार आहे.

✍️ इथेनॉल मोहिमेचे फायदे : 

• कच्च्या तेलाची आयात कमी करणे -  भारताचे परकीय चलन वाचवण्यासाठी आणि महागड्या परदेशी खनिज तेलावरील (Crude Oil) अवलंबित्व कमी करणे.

• शेतकऱ्यांना थेट फायदा - इथेनॉल हे प्रामुख्याने ऊस आणि इतर शेती पिकांपासून (Agro-Sourced) बनवले जाते. त्यामुळे याचा थेट आर्थिक फायदा भारतीय शेतकऱ्यांना मिळेल.

• शहरी कार्बन उत्सर्जन कमी करणे - हे इंधन पारंपारिक पेट्रोलपेक्षा कमी प्रदूषण करते, ज्यामुळे शहरांमधील वायू प्रदूषण कमी होऊन पर्यावरणाचे रक्षण होईल.

🧐 इथेनॉल मिश्रणाचे काही तांत्रिक आणि व्यावहारिक तोटे : 

1) कमी मायलेज (Lower Fuel Economy/Efficiency)

• वैज्ञानिक कारण - इथेनॉलची ऊर्जा घनता (Energy Density) ही पारंपारिक पेट्रोलच्या तुलनेत सुमारे 30% कमी असते.

• तोटा - याचा अर्थ असा की, एक लीटर पेट्रोल जितकी ऊर्जा निर्माण करते, तितकी ऊर्जा मिळवण्यासाठी जास्त प्रमाणात E85 इंधन जळते. परिणामी, E85 इंधनाचा वापर केल्यावर वाहनाचे मायलेज पेट्रोलच्या तुलनेत 20% ते 30% कमी भरते.

2) इंजिन गंजण्याची समस्या (Corrosive Nature of Ethanol): 

• वैज्ञानिक कारण : पाणी शोषून घेण्याचा गुणधर्म - इथेनॉल हे हायग्रोस्कोपिक (Hygroscopic) असते, म्हणजेच ते हवेतील ओलावा किंवा पाणी स्वतःकडे वेगाने शोषून घेते.

• तोटा - इंधनात पाणी मिसळल्यामुळे साध्या गाड्यांमधील इंधन वाहिन्या (Fuel Lines), स्टीलच्या टाक्या आणि इंजिनचे अंतर्गत भाग गंजू शकतात. यामुळे साध्या गाड्यांमध्ये हे इंधन वापरल्यास इंजिन खराब होते.

3) साध्या वाहनांशी सुसंगततेचा अभाव (Incompatibility) - 

• मर्यादित वापर - E85 हे इंधन देशातील सध्या धावणाऱ्या 95% पेक्षा जास्त साध्या पेट्रोल किंवा E20 गाड्यांमध्ये थेट वापरता येत नाही.

• तोटा : यासाठी ग्राहकांना महागडी 'फ्लेक्स-फ्युएल वाहने' (FFVs) वेगळी खरेदी करावी लागतील.

4) हिवाळ्यात गाडी सुरू होण्यास अडचण (Cold Start Issues)

• कमी बाष्पीभवन दर - शुद्ध इथेनॉलचा बाष्पीभवन दर कमी असतो, ज्यामुळे अतिशय थंड हवामानात किंवा हिवाळ्यात इंजिनमध्ये योग्य प्रकारे कम्बशन (Combustion) होत नाही.

• तोटा - थंड प्रदेशात किंवा हिवाळ्याच्या दिवसांत E85 इंधनावर चालणाऱ्या गाड्या लगेच सुरू (Start) होत नाहीत. म्हणूनच हिवाळ्यात ब्राझील किंवा अमेरिकेत E85 मधील इथेनॉलचे प्रमाण तात्पुरते 70% पर्यंत कमी करावे लागते.

5) अन्न सुरक्षेवर होणारा परिणाम (Food vs Fuel Conflict)

• कच्च्या मालाची टंचाई - भारतात इथेनॉल हे प्रामुख्याने ऊस, मका आणि अन्नधान्यापासून (Agro-sourced) तयार केले जाते.

• तोटा - 85% इथेनॉलचे उद्दिष्ट गाठण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर शेतीचा वापर अन्नधान्याऐवजी केवळ इथेनॉल निर्मितीसाठी केला जाऊ शकतो. यामुळे भविष्यात अन्नधान्याचा तुटवडा निर्माण होऊन अन्नधान्याच्या किमती वाढण्याचा (Food Inflation) धोका असतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

✍️ इथेनॉल मोहिमेचे 3 प्रमुख फायदे (Core Benefits) - 

• परकीय चलनाची बचत → कच्चे तेल आयातीमध्ये घट.

• कृषी अर्थव्यवस्थेला चालना → शेतकऱ्यांना थेट आर्थिक नफा.

• पर्यावरणपूरक पाऊल → शहरी कार्बन उत्सर्जनात कपात.

🤔 इथेनॉल मोहिमेचे तांत्रिक व व्यावहारिक 5 मोठे तोटे (Key Challenges)

• कमी ऊर्जा घनता (Energy Density) → वाहनांचे मायलेज 20% ते 30% कमी.

• हायग्रोस्कोपिक गुणधर्म (ओलावा शोषून घेणे) → इंजिन अंतर्गत गंजण्याची समस्या.

• मर्यादित सुसंगतता (Incompatibility) → E85 इंधनासाठी केवळ महागड्या फ्लेक्स-फ्युअल वाहनांची (FFVs) गरज.

• कमी बाष्पीभवन दर (Evaporation Rate) → हिवाळ्यात 'कोल्ड स्टार्ट' (Cold Start) ची अडचण.

• अन्न विरूद्ध इंधन संघर्ष (Food vs Fuel) → अन्नधान्य टंचाई आणि महागाईचा (Food Inflation) धोका.

Bhagwan Birsa Munda Martyr’s Day

स्वातंत्र्य संग्रामातील महानायक भगवान बिरसा मुंडा यांना स्मृती दिनी आदरांजली 🙏💐💐

📚 Subject : GS - दिनविशेष, आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जनजातीय गौरव दिवस केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1. 9 एपिल
2. 15 जून 
3. 15 नोव्हेंबर
4. 9 जानेवारी

उत्तर : 15 नोव्हेंबर

📰 बातमी काय ? 

• 9 जून 2026 रोजी भगवान बिरसा मुंडा यांची यंदाची 126 वी पुण्यतिथी आहे.

🏹 कोण होते भगवान बिरसा मुंडा ?

• भगवान बिरसा मुंडा यांचा जन्म 15 नोव्हेंबर 1875 रोजी झारखंडच्या उलिहातु गावात झाला.

• त्यांचे शिक्षण मिशनरी स्कूलमध्ये झाले

• आदिवासी समाजातील लोकांचे बळजबरीने धर्मांतर केल्याबद्दल ख्रिस्ती मिशनरी व इंग्रजांवर जननायक बिरसा मुंडा यांचा प्रचंड राग होता, त्यांनी मिशनरी स्कूल सोडून दिली.

• ब्रिटिश व्यवस्थेत जमीनदार, जहागीरदार, सावकार इत्यादींनी आदिवासींचे प्रचंड शोषण केले होते.

🏹🌿 उलगुलान क्रांती (Ulgulan Movement) काय आहे ? 

• बिरसा मुंडा यांनी 1899 रोजी जल , जंगल आणि जमिनीवर आदिवासींचा हक्क सांगून उलगुलान क्रांती सुरू केली.

• बिरसा मुंडा आणि त्यांचे अनुयायांनी इंग्रजांविरुद्ध बंड पुकारले. 

• त्यांनी अनेक ठिकाणी ब्रिटिशांवर हल्ले केले आणि सरंजामशाही व्यवस्थेला विरोध केला.

• त्यांनी लोकांना स्वतःच्या जमिनीसाठी लढण्यास प्रेरित केले. 

• याचे फलित म्हणून 1908 मध्ये छोटा नागपूर भाडेकरू कायदा मंजूर झाला. 

• या कायद्याअंतर्गत आदिवासी लोकांकडून बिगर आदिवासी लोकांना जमीन हस्तांतरित करण्यास बंदी घातली गेली.

⛳️ बिरसैत धर्माची स्थापना कोणी केली ? 

• भगवान बिरसा मुंडा यांनी 1895 मध्ये एक नवीन धर्म - बिरसैत धर्म सुरू केला.

• आपल्या आदिवासी लोकांना जुन्या धार्मिक विश्वासांकडे परत जाण्याचे आवाहन तसेच मूळ आदिवासी संस्कृती जोपासण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.

• पवित्रता, साधेपणा आणि सत्याचे पालन करण्यासाठी त्यांनी बिरसैत चळवळ सुरू केली.

• लोक त्यांना धरती अब्बा (Father of the Earth) म्हणू लागली.

📜 मृत्यू : 9 जून 1900 रोजी जननायक बिरसा मुंडा यांचे रांची कारागृहात निधन झाले.

🧐 जनजातीय गौरव दिवस का साजरी करतात ? 

जनजातीय गौरव दिवस साजरा करण्याचा उद्देश काय आहे ? 

• महान आदिवासी नायक आणि स्वातंत्र्य सैनिक भगवान बिरसा मुंडा यांचा जन्मदिवस देशभरात जनजातीय गौरव दिवस म्हणून उत्साहात साजरा केला जातो.

• संथाल, तामार, कोल, भील, खासी आणि मिझो यांसारख्या अनेक आदिवासी समुदायांनी विविध चळवळींद्वारे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला बळ दिले.

• भगवान बिरसा मुंडा आणि इतर आदिवासी स्वातंत्र्यसैनिकांच्या योगदानाचा गौरव करणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे. 

🤔 पहिला जनजातीय गौरव दिवस केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• पहिला जनजातीय गौरव दिवस 15 नोव्हेंबर 2021 रोजी साजरी करण्यात आला.

• सन 2021 पासून, भारत सरकारने भगवान बिरसा मुंडा यांच्या जयंतीनिमित्त दरवर्षी 15 नोव्हेंबर रोजी 'आदिवासी गौरव दिन' किंवा जनजातीय गौरव दिवस साजरा करण्याची परंपरा सुरू केली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भगवान बिरसा मुंडा यांचा जन्म → 15 नोव्हेंबर 1875 रोजी 

• जन्मस्थान → झारखंडमधील उलिहातु गावात

• 'उलगुलान क्रांती' → आदिवासी हक्कांसाठी (जल, जंगल आणि जमिनीच्या हक्कासाठी) वर्ष 1899 मध्ये 

• उलगुलान क्रांतीचे मुख्य फलित → 'छोटा नागपूर भाडेकरू कायदा' (1908)

• निधन → 9 जून 1900 (रांची कारागृहात निधन)

• ' जनजातीय गौरव दिवस ' → 15 नोव्हेंबर (भगवान बिरसा मुंडा यांचा जन्मदिवस)

National Awards for e-Governance 2026

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय ई-शासन पुरस्कार २०२६ मध्ये, देशातील पहिली संपूर्ण 'पेपरलेस ई-ऑफिस' (Paperless e-Office) प्रणाली यशस्वीपणे राबवून सुवर्ण पुरस्कार मिळवणारी 'कडेपूर ग्रामपंचायत' महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?  

1. कोल्हापूर

2. सातारा

3. सांगली

4. नंदुरबार

उत्तर : सांगली

📰 बातमी काय ? 

• केंद्र सरकारच्या प्रशासकीय सुधारणा आणि सार्वजनिक तक्रार विभागातर्फे (DARPG) नुकतेच 'ई-शासन राष्ट्रीय पुरस्कार 2026' (National Awards for e-Governance - NAeG) जाहीर करण्यात आले आहेत. 

🤔 ई-शासन राष्ट्रीय पुरस्कार 2026 बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती :

• केंद्र सरकारने डिजिटल प्रशासनात उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या एकूण 17 प्रकल्पांची/उपक्रमांची सात विविध श्रेणींमध्ये 'ई-शासन राष्ट्रीय पुरस्कार 2026' (NAeG 2026) साठी निवड केली आहे. 

• यामध्ये 10 सुवर्ण (Gold), 6 रौप्य (Silver) आणि 1 परीक्षक (Jury) पुरस्काराचा समावेश आहे.  

• पुरस्कार सोहळा - राजस्थानमधील जयपूर येथे आयोजित करण्यात येणाऱ्या 29 व्या ई-शासन राष्ट्रीय परिषदेदरम्यान या पुरस्कारांचे वितरण केले जाईल.  

🏆 ई-शासन राष्ट्रीय पुरस्काराचे स्वरूप :

• सन्मानचिन्ह, 

• प्रमाणपत्र

• रोख रक्कम - सुवर्ण पुरस्कार विजेत्यांसाठी 10 लाख रुपये आणि रौप्य पुरस्कार विजेत्यांसाठी 5 लाख रुपयांचे प्रोत्साहनपर पुरस्कार

✍️ महाराष्ट्र विशेष : राज्याची '2 सुवर्ण' आणि 1 रोप्य पुरस्कारांसह ऐतिहासिक कामगिरी

या राष्ट्रीय पुरस्कारांमध्ये यंदा महाराष्ट्रातील दोन ग्रामीण व दुर्गम भागातील उपक्रमांनी देशात बाजी मारत सर्वोच्च 'सुवर्ण पुरस्कार' (Gold Award) पटकावला आहे :  

1) कडेपूर ग्रामपंचायत (सांगली जिल्हा) → सुवर्ण पुरस्कार

• श्रेणी: ग्रामपंचायतींद्वारे सेवा वितरणाचा विस्तार करण्यासाठी 'तळागाळातील उपक्रम' श्रेणी.

• वैशिष्ट्य: कडेपूर हे संपूर्ण देशात '100% कागदविरहित ई-ऑफिस' (Paperless e-Office) प्रणाली लागू करणारी पहिली ग्रामपंचायत ठरली आहे. 

• या ग्रामपंचायतीने 8 एआय (AI) आधारित ॲप्लिकेशन्स आणि 'ब्लॉकचेन' (Blockchain) तंत्रज्ञानाचा वापर करून ग्राम प्रशासनात क्रांती घडवली आहे. 

• तसेच 'मेरी पंचायत' ॲपच्या माध्यमातून नागरिकांच्या तक्रारींचे १००% निवारण केले आहे.  

2) आरोग्य विभाग, जिल्हा परिषद नंदुरबार → सुवर्ण पुरस्कार

• श्रेणी: 'जिल्हा पातळीवरील ई-शासन उपक्रम' श्रेणी.  

• प्रकल्पाचे नाव: 'ई-आरोग्य धमनी' (e-Aarogya Dhamni).  

• वैशिष्ट्य: नंदुरबार सारख्या दुर्गम आणि आदिवासी लोकसंख्या जास्त असलेल्या जिल्ह्यात डिजिटल साधनांचा वापर करून अतिशय प्रभावी आरोग्य सेवा पोहोचवणे, हा या उपक्रमाचा मुख्य हेतू होता. 

• यामुळे दुर्गम भागातील नागरिकांना दर्जेदार वैद्यकीय उपचार वेळेत मिळणे सुलभ झाले आहे.  

3) पुणे महानगरपालिका → रौप्य पुरस्कार

• पुणे महानगरपालिकेच्या (PMC) 'Pune 360' या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमाला भारत सरकारच्या वतीने 'राष्ट्रीय ई-शासन पुरस्कार 2026' अंतर्गत रौप्य पुरस्कार (Silver Award) मिळाला आहे.  

• पुणे महानगरपालिकेला हा राष्ट्रीय सन्मान त्यांच्या 'Pune 360 – एकात्मिक डिजिटल प्रशासन परिसंस्था' (Integrated Digital Governance Ecosystem) या अभिनव मॉडेलद्वारे नागरिकांना दर्जेदार डिजिटल सेवा दिल्याबद्दल मिळाला आहे. 

✍️ राष्ट्रीय पातळीवरील प्रमुख विजेते उपक्रम : 

 1) ॲ ग्री स्टॅक (Agri Stack) → केंद्रीय कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने विकसित केलेल्या या डिजिटल परिसंस्थेला सुवर्ण पुरस्कार मिळाला आहे. 

हा प्रकल्प शेतकऱ्यांना विशिष्ट डिजिटल ओळख आणि जमिनीशी जोडलेला डेटाबेस प्रदान करतो.  

2) ई-जागृती (e-Jagriti) → ग्राहकांच्या तक्रारी दाखल करण्यासाठी आणि त्यांचा मागोवा घेण्यासाठी ग्राहक व्यवहार मंत्रालयाने विकसित केलेले डिजिटल पोर्टल.  

3) महाकुंभ 2025 डिजिटल गव्हर्नन्स मॉडेल → प्रयागराज मेळा प्राधिकरणाने जगातील सर्वात मोठ्या धार्मिक मेळाव्याचे तंत्रज्ञानाद्वारे यशस्वी व्यवस्थापन केल्याबद्दल हा पुरस्कार मिळवला.  

4) ICMR-MINDS उपक्रम → भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषदेने (ICMR) मानसिक आरोग्यासाठी एआय (AI) सक्षम क्लिनिकल डिसिजन सपोर्ट सिस्टीम विकसित केल्याबद्दल सुवर्ण पुरस्कार मिळवला.  

5) परीक्षक पुरस्कार (Jury Award) → भारतीय सर्वेक्षण विभागाच्या 'CORS नेटवर्कद्वारे रिअल-टाइम अचूक स्थान निश्चिती सेवा' (Real-Time Precise Positioning Services) या प्रकल्पाला परीक्षक पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे.  

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : National Awards for e-Governance 2026

• 2026 मधील एकूण पुरस्कार विजेते प्रकल्प → 17 प्रकल्प (10 सुवर्ण, 6 रौप्य, 1 परीक्षक पुरस्कार)

• पुरस्कार वितरणाचे ठिकाण → जयपूर, राजस्थान

• देशातील पहिली संपूर्ण पेपरलेस 'ई-ऑफिस' ग्रामपंचायत → कडेपूर ग्रामपंचायत (सांगली, महाराष्ट्र)

• नंदुरबार जिल्हा परिषदेचा सुवर्णविजेता आरोग्य उपक्रम → ई-आरोग्य धमनी (e-Aarogya Dhamni)

• पुणे महानगरपालिका → 'Pune 360' या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमाला रौप्य पुरस्कार

SAFF Women’s Championship 2026

📚 Subject : GS - खेळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) गोव्यात पार पडलेल्या 'सॅफ महिला फुटबॉल चॅम्पियनशिप 2026' (SAFF Women's Championship 2026) चे अधिकृत विजेतेपद खालीलपैकी कोणत्या देशाच्या महिला फुटबॉल संघाने पटकावले आहे ?

1. बांग्लादेश
2. नेपाळ
3. भूतान
4. भारत

उत्तर : भारत

📰 बातमी काय ? 

• भारतीय महिला फुटबॉल संघाने अंतिम सामन्यात बांगलादेशचा पराभव करून 'सॅफ महिला चॅम्पियनशिप 2026’ (SAFF Women’s Championship 2026) चे विजेतेपद पटकावले आहे. 

⚽️🏟️ 'सॅफ महिला चॅम्पियनशिप 2026' - 

• तब्बल 7 वर्षांच्या प्रदीर्घ प्रतीक्षेनंतर भारताने हा चषक पुन्हा मायदेशी आणला आहे.

• विक्रमी कामगिरी - या विजयासह भारताने ऐतिहासिक 6 व्यांदा या स्पर्धेचे विजेतेपद जिंकण्याचा विक्रम केला असून दक्षिण आशियाई महिला फुटबॉलमधील आपले निर्विवाद वर्चस्व पुन्हा सिद्ध केले आहे.

• यजमान देश : भारत - या स्पर्धेचा अंतिम सामना मडगाव, गोवा (Madgaon, Goa) येथे पार पडला.

🧐 स्पर्धेतील वैयक्तिक पुरस्कार विजेते (Individual Award Winners)

• भारतीय खेळाडूंनी मैदानावर दाखवलेल्या उत्कृष्ट खेळाच्या जोरावर स्पर्धेतील सर्व प्रमुख वैयक्तिक पुरस्कारांवर आपले नाव कोरले:

• अवेका सिंग (Aveka Singh) → या स्पर्धेत सर्वाधिक 4 गोल नोंदवून ती 'हायएस्ट स्कोअरर' (Highest Scorer) ठरली.

• सन्फिडा नोंगक्रम (Sanfida Nongrum) → स्पर्धेत अष्टपैलू कामगिरी केल्याबद्दल तिला 'मोस्ट व्हॅल्युएबल प्लेयर' (MVP - सर्वोत्तम खेळाडू) हा किताब प्रदान करण्यात आला.

• पानथोई चानू एलंगबम (Panthoi Chanu Elangbam) → 'सर्वोत्तम गोलरक्षक' (Best Goalkeeper) चा पुरस्कार देण्यात आला.

⚽️ 'सॅफ' (SAFF) चॅम्पियनशिपविषयी महत्त्वाची माहिती : 

• स्वरूप - ही दक्षिण आशियाई देशांमधील सर्वोच्च आंतरराष्ट्रीय महिला फुटबॉल स्पर्धा आहे.

• आयोजक - ही स्पर्धा 'साउथ एशियन फुटबॉल फेडरेशन' (SAFF) द्वारे आयोजित केली जाते.

• सहभागी देश (एकूण 7) - भारत 🇮🇳, बांगलादेश 🇧🇩, नेपाळ 🇳🇵, भूटान 🇧🇹, मालदीव 🇲🇻, पाकिस्तान 🇵🇰 आणि श्रीलंका 🇱🇰.

• पहिली आवृत्ती - या प्रतिष्ठित महिला फुटबॉल स्पर्धेची पहिली आवृत्ती (First Edition) वर्ष 2010 मध्ये खेळवली गेली होती.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : SAFF Women's Championship

• SAAF महिला फुटबॉल चॅम्पियनशिप 2026 चा विजेता देश → भारत (6 वे जेतेपद)

• स्पर्धेतील उपविजेता (Runner-up) देश → बांग्लादेश

• 2026 मधील स्पर्धेचे आयोजन स्थळ → मडगाव (गोवा)

• स्पर्धेची पहिली आवृत्ती → 2010

Delhi HC Recognises Right To Be Forgotten

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - न्यायमंडळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दिल्ली उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरून स्वतःची जुनी किंवा अप्रासंगिक माहिती हटवण्याचा 'Right to Be Forgotten' (विसरले जाण्याचा अधिकार) राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमाशी जोडला गेला आहे ?

1. कलम 14
2. कलम 19
3. कलम 21
4. कलम 29

उत्तर : कलम 21

📰 बातमी काय ? 

• दिल्ली उच्च न्यायालयाने (Delhi High Court) नागरिकांच्या 'राईट टू बी फॉरगॉटन' (Right to Be Forgotten - RTBF - विसरले जाण्याचा अधिकार) या अधिकाराला भारतीय संविधानाच्या कलम 21 (Article 21) अंतर्गत 'जीवितेच्या आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्याच्या' हक्काचा म्हणजेच 'गोपनीयतेच्या अधिकाराचा' (Right to Privacy) एक अविभाज्य भाग असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

⚖️ न्यायालयीन निर्णय -  

• दिल्ली उच्च न्यायालयाने एका ऐतिहासिक खटल्यात निकाल देताना स्पष्ट केले की, एखाद्या व्यक्तीची डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरील जुनी किंवा वैयक्तिक माहिती हटवण्याचा अधिकार हा त्याचा घटनात्मक हक्क आहे.

• हा अधिकार व्यक्तीला तिची जुनी झालेली, अप्रासंगिक किंवा गोपनीयतेचा भंग करणारी वैयक्तिक माहिती इंटरनेट आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरून काढून टाकण्याची (Removal) मागणी करण्याची मुभा देतो.

✅ जगात पहिल्यांदा - 

• या अधिकाराची जाणीव आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सर्वप्रथम 2014 मधील 'गूगल स्पेन' (Google Spain Case)खटल्यात युरोपियन युनियनच्या न्यायालयाने करून दिली होती, ज्यानुसार सर्च इंजिनला जुनी माहिती हटवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.

⚖️ घटनात्मक स्रोत आणि कायदेशीर चौकट (Constitutional Source):

1) कलम 21 - उच्च न्यायालयाच्या मते, 'राईट टू बी फॉरगॉटन' (विसरले जाण्याचा अधिकार) हा थेट संविधानाच्या कलम 21 अंतर्गत येणाऱ्या 'Right to Privacy' (गोपनीयतेचा अधिकार/माहिती गुप्त ठेवण्याचा अधिकार) या मूलभूत हक्काचा भाग आहे.

2) विशिष्ट कायदा नसतानाही अंमलबजावणी - न्यायालयाने स्पष्ट केले की, भारतात सध्या या अधिकाराचे नियमन करणारा एखादा स्वतंत्र किंवा सर्वसमावेशक कायदा (Statutory Framework) नसला, तरीही घटनात्मक न्यायालयांना (High Courts & Supreme Court) हा अधिकार मान्य करण्याचा आणि तो लागू करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे.

🌍 डिजिटल कंपन्यांवर बंधन आणि जागतिक व्याप्ती (Mandated Action) : 

1) माहिती मास्क आणि डी-इंडेक्स करणे - न्यायालयाने गूगल (Google) सारखे सर्च इंजिन आणि कायदेशीर डेटाबेसला आदेश दिले आहेत की, त्यांनी विशिष्ट प्रकरणांमध्ये व्यक्तीची ओळख लपवावी (Mask identifiers) आणि त्याच्या नावाने सर्च होणारी प्रणाली बंद करावी (Disable name-based search functionality).

2) जागतिक परिणाम (Global Scope) - न्यायालयाने असे स्पष्ट केले की, डिजिटल क्षेत्रात माहिती काढून टाकण्याचे (De-indexing) हे आदेश केवळ भारतापुरते मर्यादित नसून ते जागतिक स्तरावर (Globally) लागू होतील.

⚔️ 'न्याय' विरुद्ध 'मानवी प्रतिष्ठा' (Open Justice vs Dignity):

• न्यायालयाच्या कामकाजात पारदर्शकता असणे आवश्यक आहे, हे न्यायालय मान्य करते.

• परंतु, पारदर्शकता याचा अर्थ असा नाही की एखाद्या सामान्य नागरिकाचे नाव व्यावसायिक सर्च इंजिनवर कायमस्वरूपी शोधता येणारा 'की-वर्ड' (Searchable key) बनावा.

• न्यायप्रक्रियेचे उद्दिष्ट पारदर्शकता राखणे हे आहे, व्यक्तीच्या कायदेशीर संघर्षाची आयुष्यभर जाहिरात करणे नाही.

💻📂 डिजिटल पुनर्संचयन आणि अपवाद (Scope & Exemptions):

1) कोणाला अधिकार मिळणार ? - ज्या व्यक्तींची न्यायालयातून निर्दोष मुक्तता (Acquitted) झाली आहे, ज्यांच्यावरील आरोप फेटाळले (Discharged) आहेत किंवा ज्यांचे खटले रद्द (Quashed/Settled) झाले आहेत, त्यांना आपली जुनी गुन्हेगारी पार्श्वभूमी इंटरनेटवरून अचूकपणे बदलून घेण्याचा किंवा हटवण्याचा अधिकार आहे.

2) कागदपत्रे सुरक्षित राहणार - निकालांमधील कायदेशीर युक्तिवाद, निष्कर्ष आणि निकाल जसेच्या तसे राहतील; केवळ सार्वजनिकरीत्या शोधल्या जाणाऱ्या प्रतिमेतून त्या व्यक्तीचे नाव किंवा ओळख लपवली (Mask) जाईल.

3) अपवाद (Exemptions) - हा अधिकार निरंकुश (Absolute) नाही. खालील गंभीर प्रकरणांमध्ये हा अधिकार नाकारला जाऊ शकतो:

• महिला किंवा बालकांविरुद्धच्या गंभीर गुन्ह्यांमध्ये दोषी ठरलेल्या व्यक्ती.

• सार्वजनिक विश्वासाचा भंग करणारे सरकारी कर्मचारी किंवा लोकप्रतिनिधींचे गुन्हे.

• विश्वासू किंवा जबाबदार पदांवर (Fiduciary positions) असलेल्या व्यक्तींचे गुन्हे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :  Right to Be Forgotten

• 'विसरले जाण्याचा अधिकार' चा घटनात्मक स्त्रोत → कलम 21 (जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा अधिकार)

• कोणत्या अधिकाराचा भाग मानला गेला → गोपनीयतेचा अधिकार (Right to Privacy).

• सर्वप्रथम आंतरराष्ट्रीय मान्यता देणारा खटला → गुगल स्पेन खटला (वर्ष 2014, युरोपियन युनियन).

• नावावर आधारित सर्च बंद करण्याचे निर्देश → जागतिक स्तरावर लागू