चालू घडामोडी | टायलर पुरस्कार

Important Affairs

16-01-2026

चालू घडामोडी | जबाबदार राष्ट्रे निर्देशांक

Responsible Nations Index

Subject : GS - निर्देशांक (Index)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) Responsible Nations Index (RNI) कोणत्या संस्थेद्वारे सुरू करण्यात येणार आहे ?

1. World Economic Forum

2. United Nations Development Programme

3. World Intellectual Foundation (WIF)

4. World Bank

उत्तर : World Intellectual Foundation (WIF)

🗞️ बातमी काय ?

• World Intellectual Foundation (WIF) ही संस्था जवाहरलाल नेहरू युनिव्हर्सिटी (JNU), IIM मुंबई, आणि डॉ. आंबेडकर इंटरनॅशनल सेंटर यांच्या सहकार्याने Responsible Nations Index (RNI) हा नवीन जागतिक निर्देशांक सुरू करत आहे.

• हा निर्देशांक देशांचे मूल्यमापन केवळ GDP, आर्थिक ताकद किंवा लष्करी शक्तीच्या आधारे न करता, मूल्याधिष्ठित (values-based) दृष्टिकोनातून करण्याचा प्रयत्न करतो.

🔍 मूळ संकल्पना :

• आतापर्यंत बहुतेक जागतिक निर्देशांक देशांची प्रगती आर्थिक उत्पादन, सत्ता किंवा सामर्थ्य यावर मोजतात.

• Responsible Nations Index याला पर्याय देत विचारतो की –

➡️ एखादा देश आपल्या नागरिकांबाबत, पर्यावरणाबाबत आणि जागतिक समुदायाबाबत किती जबाबदार आहे?

🎯 Responsible Nations Index म्हणजे काय ?

➡️ Responsible Nations Index (RNI) हा जागतिक रँकिंग फ्रेमवर्क आहे जो देशांचे मूल्यांकन खालील आधारांवर करतो:

• नागरिकांचा सन्मान व कल्याण

• पर्यावरण संरक्षण व हवामान कृती

• जागतिक शांतता व आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

🧭 या निर्देशांकाचे मुख्य उद्दिष्ट (Aim) कोणते ?

• जागतिक तुलना आर्थिक किंवा शक्ती-केंद्रित न ठेवता, मानवी प्रतिष्ठा, शाश्वत विकास आणि आंतरराष्ट्रीय जबाबदारी यांवर आधारित करणे.

🧩 मुख्य वैशिष्ट्ये :

• जगातील 154 देशांचा समावेश

• पारदर्शक व जागतिक स्तरावरील डेटावर आधारित

• धोरणनिर्मितीसाठी उपयुक्त (policy-relevant) रचना

• तीन मूलभूत जबाबदारीच्या परिमाणांवर आधारित मूल्यांकन

RNI चे तीन प्रमुख परिमाण कोणते ?

1️⃣ अंतर्गत जबाबदारी (Internal Responsibility) :

👉 देश आपल्या लोकांची काळजी किती चांगल्या पद्धतीने घेतो?

• यामध्ये हे पाहिले जाते की –

• नागरिकांना सन्मानाने जगता येते का?

• न्याय सर्वांसाठी समान आहे का?

• आरोग्य, शिक्षण, रोजगार यांसारख्या मूलभूत सुविधा सर्वांपर्यंत पोहोचतात का?

2️⃣ पर्यावरणीय जबाबदारी (Environmental Responsibility) :

👉 देश निसर्गाचे संरक्षण करतो की नष्ट करतो?

• यामध्ये लक्ष दिले जाते की –

• हवामान बदल रोखण्यासाठी ठोस पावले उचलली जातात का?

• जंगल, पाणी, जमीन यांसारखी नैसर्गिक साधने जपली जातात का?

• विकास करताना पुढच्या पिढ्यांचा विचार केला जातो का?

3️⃣ बाह्य जबाबदारी (External Responsibility) :

👉 देश जगाशी कसा वागतो?

• यामध्ये तपासले जाते की –

• देश शांततेसाठी प्रयत्न करतो का?

• इतर देशांशी सहकार्याची भूमिका घेतो का?

• वाद, संघर्ष टाळण्यासाठी संयम व संवाद वापरतो का?

🌍 Responsible Nations Index चे जागतिक महत्त्व (Significance) :

• GDP-केंद्रित विकास संकल्पनेला नैतिक पर्याय देतो

• देशांना मानवी विकास + पर्यावरण + शांतता याकडे लक्ष देण्यास प्रवृत्त करतो

• SDGs, हवामान करार आणि मानवाधिकार उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• निर्देशांक: Responsible Nations Index (RNI)

• सुरू करणारी संस्था: World Intellectual Foundation (WIF)

• सहकार्य संस्था: JNU, IIM Mumbai, Dr Ambedkar International Centre

• देशांचा समावेश: 154

• दृष्टिकोन: नैतिक व जबाबदारी-केंद्रित (Values-based)

Responsible Nations Index

Subject : GS - निर्देशांक (Index)

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे, SSC GD , MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) Responsible Nations Index (RNI) कोणत्या संस्थेद्वारे सुरू करण्यात येणार आहे ?

1. World Economic Forum
2. United Nations Development Programme
3. World Intellectual Foundation (WIF)
4. World Bank

उत्तर : World Intellectual Foundation (WIF)

🗞️ बातमी काय ?

• World Intellectual Foundation (WIF) ही संस्था जवाहरलाल नेहरू युनिव्हर्सिटी (JNU), IIM मुंबई, आणि डॉ. आंबेडकर इंटरनॅशनल सेंटर यांच्या सहकार्याने Responsible Nations Index (RNI) हा नवीन जागतिक निर्देशांक सुरू करत आहे.
• हा निर्देशांक देशांचे मूल्यमापन केवळ GDP, आर्थिक ताकद किंवा लष्करी शक्तीच्या आधारे न करता, मूल्याधिष्ठित (values-based) दृष्टिकोनातून करण्याचा प्रयत्न करतो.

🔍 मूळ संकल्पना :
• आतापर्यंत बहुतेक जागतिक निर्देशांक देशांची प्रगती आर्थिक उत्पादन, सत्ता किंवा सामर्थ्य यावर मोजतात.
• Responsible Nations Index याला पर्याय देत विचारतो की –
➡️ एखादा देश आपल्या नागरिकांबाबत, पर्यावरणाबाबत आणि जागतिक समुदायाबाबत किती जबाबदार आहे?

🎯 Responsible Nations Index म्हणजे काय ?
➡️ Responsible Nations Index (RNI) हा जागतिक रँकिंग फ्रेमवर्क आहे जो देशांचे मूल्यांकन खालील आधारांवर करतो:
• नागरिकांचा सन्मान व कल्याण
• पर्यावरण संरक्षण व हवामान कृती
• जागतिक शांतता व आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

🧭 या निर्देशांकाचे मुख्य उद्दिष्ट (Aim) कोणते ?
• जागतिक तुलना आर्थिक किंवा शक्ती-केंद्रित न ठेवता, मानवी प्रतिष्ठा, शाश्वत विकास आणि आंतरराष्ट्रीय जबाबदारी यांवर आधारित करणे.

🧩 मुख्य वैशिष्ट्ये :
• जगातील 154 देशांचा समावेश
• पारदर्शक व जागतिक स्तरावरील डेटावर आधारित
• धोरणनिर्मितीसाठी उपयुक्त (policy-relevant) रचना
• तीन मूलभूत जबाबदारीच्या परिमाणांवर आधारित मूल्यांकन

RNI चे तीन प्रमुख परिमाण कोणते ?
1️⃣ अंतर्गत जबाबदारी (Internal Responsibility) :
👉 देश आपल्या लोकांची काळजी किती चांगल्या पद्धतीने घेतो?
• यामध्ये हे पाहिले जाते की –
• नागरिकांना सन्मानाने जगता येते का?
• न्याय सर्वांसाठी समान आहे का?
• आरोग्य, शिक्षण, रोजगार यांसारख्या मूलभूत सुविधा सर्वांपर्यंत पोहोचतात का?

2️⃣ पर्यावरणीय जबाबदारी (Environmental Responsibility) :
👉 देश निसर्गाचे संरक्षण करतो की नष्ट करतो?
• यामध्ये लक्ष दिले जाते की –
• हवामान बदल रोखण्यासाठी ठोस पावले उचलली जातात का?
• जंगल, पाणी, जमीन यांसारखी नैसर्गिक साधने जपली जातात का?
• विकास करताना पुढच्या पिढ्यांचा विचार केला जातो का?

3️⃣ बाह्य जबाबदारी (External Responsibility) :
👉 देश जगाशी कसा वागतो?
• यामध्ये तपासले जाते की –
• देश शांततेसाठी प्रयत्न करतो का?
• इतर देशांशी सहकार्याची भूमिका घेतो का?
• वाद, संघर्ष टाळण्यासाठी संयम व संवाद वापरतो का?

🌍 Responsible Nations Index चे जागतिक महत्त्व (Significance) :
• GDP-केंद्रित विकास संकल्पनेला नैतिक पर्याय देतो
• देशांना मानवी विकास + पर्यावरण + शांतता याकडे लक्ष देण्यास प्रवृत्त करतो
• SDGs, हवामान करार आणि मानवाधिकार उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
• निर्देशांक: Responsible Nations Index (RNI)
• सुरू करणारी संस्था: World Intellectual Foundation (WIF)
• सहकार्य संस्था: JNU, IIM Mumbai, Dr Ambedkar International Centre
• देशांचा समावेश: 154
• दृष्टिकोन: नैतिक व जबाबदारी-केंद्रित (Values-based)

Important Affairs

15-01-2026

चालू घडामोडी | भारतीय हवामानशास्त्र विभाग स्थापना दिन

India Meteorological Department's 151st Anniversary

Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण, भूगोल, आपत्ती व्यवस्थापन

प्रश्न) भारतीय हवामानशास्त्र विभागाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

1. 1875

2. 1900

3. 1948

4. 1982

उत्तर : 1875

बातमी काय आहे ?

• भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (India Meteorological Department) ने 15 जानेवारी 2026 रोजी आपला 151 वा वर्धापन दिन साजरा केला.

• कार्यक्रमादरम्यान 2026 या वर्षात दिल्ली, मुंबई, चेन्नई आणि पुणे येथे प्रत्येकी 50 स्वयंचलित हवामान केंद्रे स्थापित केली जातील ; अशी घोषणा ही करण्यात आली.

• दाट लोकवस्तीच्या शहरी भागांमध्ये, विशेषतः स्थानिक पातळीवरील, रिअल-टाइम हवामान अंदाज आणि आपत्ती पूर्वतयारी मजबूत करण्याच्या दिशेने हे एक निर्णायक पाऊल आहे.

• भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (India Meteorological Department) ने 15 जानेवारी 2026 रोजी आपला 151 वा वर्धापन दिन साजरा केला.
• कार्यक्रमादरम्यान 2026 या वर्षात दिल्ली, मुंबई, चेन्नई आणि पुणे येथे प्रत्येकी 50 स्वयंचलित हवामान केंद्रे स्थापित केली जातील ; अशी घोषणा ही करण्यात आली.
• दाट लोकवस्तीच्या शहरी भागांमध्ये, विशेषतः स्थानिक पातळीवरील, रिअल-टाइम हवामान अंदाज आणि आपत्ती पूर्वतयारी मजबूत करण्याच्या दिशेने हे एक निर्णायक पाऊल आहे.

भारतीय हवामानशास्त्र विभागा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• 15 जानेवारी 1875 रोजी भारतीय हवामानशास्त्र विभागाची स्थापना करण्यात आली.

भारतीय हवामानशास्त्र विभाग कोणत्या मंत्रालया अंतर्गत काम करते ?

• भारत सरकारच्या पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या (Ministry of Earth Sciences) अंतर्गत काम करते.

• भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD) देशाला हवामानविषयक सेवा पुरवणारी राष्ट्रीय संस्था आहे.

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचे मुख्यालय (Headquarters) कोठे आहे ?

• नवी दिल्ली येथे भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचे मुख्यालय आहे.

हवामानशास्त्र विभागाची उद्दिष्टे काय आहेत ?

हवामानशास्त्र विभाग काय काम करते ?

• हवामानाच्या विविध घटकांची सतत निरीक्षणे करणे, त्यांचे विश्लेषण व त्यावर आधारित सद्यस्थितीचे व पुढील काळासाठीच्या हवामानाचे पुर्वानुमान करणे.

• उष्णकटिबंधीय वादळे, धुळीची वादळे, अतिवृष्टी, उष्णतेची व थंडीची लाट, विजा कोसळणे, हवेतील प्रदूषणाची पातळी वाढणे यासारख्या तीव्र हवामानाच्या आपत्तींचे विभागनिहाय पुर्वानुमान वर्तवणे व त्यासंबंधी योग्य तो इशारा देणे.

• ही माहिती कृषी, जलसंधारण, नौकानयन, मच्छीमार, हवाई वाहतूक, समुद्रातील इंधन शोधन इ. क्षेत्रांना नियमितपणे पुरविणे.

• हवामानशास्त्र व त्याला संलग्न असलेल्या विषयात संशोधन करणे आणि अधिकारी व कर्मचारी यांना प्रशिक्षण देणे.

भारतीय हवामानशास्त्र विभागा कडून (IMD) दिले जाणारे इशारे : (Color Coding System)

• IMD हवामान इशाऱ्यांसाठी 4-स्तरीय रंग कोड प्रणाली वापरते:

🟢 Green Alert – कोणताही धोका नाही

🟡 Yellow Alert – सतर्क रहा

🟠 Orange Alert – तयार रहा

🔴 Red Alert – तात्काळ कृती आवश्यक

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचे सध्याचे महासंचालक (Director General of Meteorology) कोण ?

• डॉ. मृत्युंजय महापात्रा (Dr. M. Mohapatra)

जागतिक भूमिका :

• भारतीय हवामानशास्त्र विभाग हा जागतिक हवामानशास्त्र‌ परिषदेच्या (World Meteorological Organization) सहा विशेष क्षेत्रिय हवामानशास्त्र केंद्रांपैकी एक आहे.

• या केंद्रावर मलाक्का सामुद्रधुनीसह उत्तर हिंदी महासागर, बंगालचा उपसागर, अरबी समुद्र आणि पर्शियाचे आखात येथील विषुवृत्तीय वादळांचा अंदाज देणे व तो सर्वत्र पोहचविणे तसेच त्या वादळाचे नामकरण करणे या विशेष जबाबदाऱ्या आहेत.

🔑 भारतीय हवामानशास्त्र विभाग - परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• स्थापना : 15 जानेवारी 1875

• मंत्रालय : पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय

• मुख्यालय : नवी दिल्ली

• IMD काम : चक्रीवादळ नामकरण

• इशारे : Green–Yellow–Orange–Red

• WMO सदस्य : होय

• सध्याचे प्रमुख : डॉ. एम. महापात्रा

🔑 भारतीय हवामानशास्त्र विभाग - परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• स्थापना : 15 जानेवारी 1875
• मंत्रालय : पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय
• मुख्यालय: नवी दिल्ली
• IMD काम : चक्रीवादळ नामकरण
• इशारे : Green–Yellow–Orange–Red
• WMO सदस्य : होय
• सध्याचे प्रमुख : डॉ. एम. महापात्रा