चालू घडामोडी | भारतीय हवामानशास्त्र विभाग स्थापना दिन

Important Affairs

13-01-2026

चालू घडामोडी | काश्मीर मारखोर

Kashmir Markhor

Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न)" काश्मीर मारखोर" या प्रजातीबाबत कोणते विधान बरोबर आहे ?

1. संपूर्ण हिमालयात मोठ्या प्रमाणावर आढळते

2. फक्त जम्मू-काश्मीरमध्ये आढळणारी स्थानिक प्रजाती आहे

3. मांसाहारी आहे

4. मैदानी जंगलात राहते

उत्तर : फक्त जम्मू-काश्मीरमध्ये आढळणारी स्थानिक प्रजाती आहे

बातमी काय ?

• भारतामधील सर्वात दुर्मिळ वन्य शेळी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या काश्मीर मारखोर प्रजातीला सध्या स्थानिक नामशेष होण्याचा गंभीर धोका निर्माण झाला आहे.

काश्मीर मारखोर म्हणजे काय ?

• काश्मीर मारखोर ही मारखोर (Capra Falconeri) या वन्य शेळीची उपप्रजाती आहे.

• "मारखोर" हे नाव प्राचीन लोककथांवर आधारित पर्शियन भाषेतून आले आहे ज्याचा अर्थ "साप मारणारा" असा होतो.

• उंच डोंगराळ भागात राहणारा हा प्राणी मोठ्या आकाराचा, बलवान आणि अतिशय चपळ आहे.

• त्याची नागमोडी शिंगे आणि खडकाळ कड्यांवर सहज हालचाल करण्याची क्षमता यांमुळे तो वेगळा ठरतो.

• भारतात ही उपप्रजाती फक्त जम्मू-काश्मीरमध्येच आढळते.

हा विषय चिंतेचा का आहे ?

• काश्मीर मारखोर अधिवास अत्यंत मर्यादित असल्याने त्यांची संख्या घटणे म्हणजे भारतातच या प्रजातीचा नाश होण्याचा धोका वाढणे होय.

• उपलब्ध माहितीनुसार भारतात केवळ 200 ते 300 काश्मीर मारखोर उरले असून, त्यांचा बहुतांश अधिवास जम्मू-काश्मीरमधील काझीनाग राष्ट्रीय उद्यान (Kazinag National Park) परिसरापुरताच मर्यादित राहिला आहे.

• ही स्थिती पर्वतीय जैवविविधतेच्या दृष्टीने चिंताजनक मानली जाते.

मारखोर ची संख्या कमी का होत आहेत ?

• मारखोर बकरीची त्यांच्या शिंगांसाठी बेकायदेशीर शिकार केली जाते.

• मानवी हस्तक्षेपामुळे त्यांच्या अधिवास नष्ट होणे.

• हवामानातील बदल

• अन्नासाठी स्पर्धा या काही प्रमुख कारणांमुळे त्यांची संख्या कमी होत आहे.

अधिवास आणि वितरण :

• काश्मीर मारखोर प्रामुख्याने पीर पंजाल पर्वतरांगांतील उंच, खडकाळ भागात आढळतो.

• तो काझीनाग राष्ट्रीय उद्यानाबरोबरच हिरपोरा वन्यजीव अभयारण्य, तट्टाकुटी वन्यजीव अभयारण्य आणि खरा गली संवर्धन राखीव क्षेत्र येथेही आढळतो.

• खडकाळ कडे, उघडी जंगले आणि अल्पाइन कुरणे हे त्याचे नैसर्गिक अधिवास आहेत.

आहार व परिसंस्थेतील भूमिका :

• काश्मीर मारखोर शाकाहारी असून तो गवत, औषधी वनस्पती, झुडपे, पाने आणि फांद्या खातो.

• यामुळे पर्वतीय भागातील वनस्पतींची अतिवाढ नियंत्रित राहते आणि मातीची गुणवत्ता टिकून राहते.

• तसेच, तो हिमचित्ता, बिबट्या आणि लांडगा यांसारख्या भक्षकांसाठी महत्त्वाचा भक्ष्य प्राणी असल्याने अन्नसाखळीतील त्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.

पर्यावरणीय महत्त्व :

• काश्मीर मारखोर परिसंस्था निर्देशक प्राणी (Ecological Indicator) मानले जाते.

• या प्रजातीची लोकसंख्या निरोगी असेल तर पर्वतीय परिसंस्था संतुलित असल्याचे सूचित होते.

• त्यामुळे या प्रजातीचे संवर्धन म्हणजे संपूर्ण पर्वतीय परिसंस्थेचे (Mountain Ecosystem) संरक्षण होय.

मारखोर बकरीचे संवर्धन :

• आंतरराष्ट्रीय निसर्गं संवर्धन संघटेच्या लाल यादीत (IUCN Red List) जवळपास धोक्यात (Near Threatened) या श्रेणींमध्ये मारखोर शेळीची नोंद करण्यात आली आहे.

• मारखोर बकरीची वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 मध्ये अनुसूची 1 मध्ये नोंद आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• काश्मीर मारखोर = भारतातील सर्वात दुर्मिळ वन्य शेळी

• शास्त्रीय नाव = काप्रा फाल्कोनेरी (Capra Falconeri)

• स्थानिक प्रजाती = फक्त जम्मू-काश्मीर

• मुख्य अधिवास = काझीनाग राष्ट्रीय उद्यान

• पर्वतरांग = पीर पंजाल

• शिंगे = नागमोडी

• भूमिका = परिसंस्था निर्देशक + भक्ष्य प्राणी

• सध्याची संख्या = सुमारे 200–300

बातमी काय ?
• भारतामधील सर्वात दुर्मिळ वन्य शेळी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या काश्मीर मारखोर प्रजातीला सध्या स्थानिक नामशेष होण्याचा गंभीर धोका निर्माण झाला आहे.

काश्मीर मारखोर म्हणजे काय ?
• काश्मीर मारखोर ही मारखोर (Capra falconeri) या वन्य शेळीची उपप्रजाती आहे.
• "मारखोर" हे नाव प्राचीन लोककथांवर आधारित पर्शियन भाषेतून आले आहे ज्याचा अर्थ "साप मारणारा" असा होतो.
• उंच डोंगराळ भागात राहणारा हा प्राणी मोठ्या आकाराचा, बलवान आणि अतिशय चपळ आहे.
• त्याची नागमोडी शिंगे आणि खडकाळ कड्यांवर सहज हालचाल करण्याची क्षमता यांमुळे तो वेगळा ठरतो.
• भारतात ही उपप्रजाती फक्त जम्मू-काश्मीरमध्येच आढळते.

हा विषय चिंतेचा का आहे ?

• काश्मीर मारखोर अधिवास अत्यंत मर्यादित असल्याने त्यांची संख्या घटणे म्हणजे भारतातच या प्रजातीचा नाश होण्याचा धोका वाढणे होय.
• उपलब्ध माहितीनुसार भारतात केवळ 200 ते 300 काश्मीर मारखोर उरले असून, त्यांचा बहुतांश अधिवास जम्मू-काश्मीरमधील काझीनाग राष्ट्रीय उद्यान (Kazinag National Park) परिसरापुरताच मर्यादित राहिला आहे.
• ही स्थिती पर्वतीय जैवविविधतेच्या दृष्टीने चिंताजनक मानली जाते.

मारखोर ची संख्या कमी का होत आहेत ?
• मारखोर बकरीची त्यांच्या शिंगांसाठी बेकायदेशीर शिकार केली जाते.
• मानवी हस्तक्षेपामुळे त्यांच्या अधिवास नष्ट होणे.
• हवामानातील बदल
• अन्नासाठी स्पर्धा या काही प्रमुख कारणांमुळे त्यांची संख्या कमी होत आहे.

अधिवास आणि वितरण :

• काश्मीर मारखोर प्रामुख्याने पीर पंजाल पर्वतरांगांतील उंच, खडकाळ भागात आढळतो.
• तो काझीनाग राष्ट्रीय उद्यानाबरोबरच हिरपोरा वन्यजीव अभयारण्य, तट्टाकुटी वन्यजीव अभयारण्य आणि खरा गली संवर्धन राखीव क्षेत्र येथेही आढळतो.
• खडकाळ कडे, उघडी जंगले आणि अल्पाइन कुरणे हे त्याचे नैसर्गिक अधिवास आहेत.

आहार व परिसंस्थेतील भूमिका :

• काश्मीर मारखोर शाकाहारी असून तो गवत, औषधी वनस्पती, झुडपे, पाने आणि फांद्या खातो.
• यामुळे पर्वतीय भागातील वनस्पतींची अतिवाढ नियंत्रित राहते आणि मातीची गुणवत्ता टिकून राहते.
• तसेच, तो हिमचित्ता, बिबट्या आणि लांडगा यांसारख्या भक्षकांसाठी महत्त्वाचा भक्ष्य प्राणी असल्याने अन्नसाखळीतील त्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.

पर्यावरणीय महत्त्व :
• काश्मीर मारखोर परिसंस्था निर्देशक प्राणी (ecological indicator) मानले जाते.
• या प्रजातीची लोकसंख्या निरोगी असेल तर पर्वतीय परिसंस्था संतुलित असल्याचे सूचित होते.
• त्यामुळे या प्रजातीचे संवर्धन म्हणजे संपूर्ण पर्वतीय परिसंस्थेचे (mountain ecosystem) संरक्षण होय.

मारखोर बकरीचे संवर्धन :
• आंतरराष्ट्रीय निसर्गं संवर्धन संघटेच्या लाल यादीत (IUCN Red List) जवळपास धोक्यात (Near Threatened) या श्रेणींमध्ये मारखोर शेळीची नोंद करण्यात आली आहे.
• मारखोर बकरीची वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२ मध्ये अनुसूची १ मध्ये नोंद आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
• काश्मीर मारखोर = भारतातील सर्वात दुर्मिळ वन्य शेळी
• शास्त्रीय नाव = काप्रा फाल्कोनेरी (Capra falconeri)
• स्थानिक प्रजाती = फक्त जम्मू-काश्मीर
• मुख्य अधिवास = काझीनाग राष्ट्रीय उद्यान
• पर्वतरांग = पीर पंजाल
• शिंगे = नागमोडी
• भूमिका = परिसंस्था निर्देशक + भक्ष्य प्राणी
• सध्याची संख्या = सुमारे 200–300

Important Affairs

13-01-2026

चालू घडामोडी | 'पंखुडी पोर्टल'चे उद्घाटन

Launch of PANKHUDI portal

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

प्रश्न) ‘पंखुडी’ पोर्टल कोणत्या उद्देशाने सुरू करण्यात आले आहे ?

1. महिलांना व बालकांना थेट आर्थिक सहाय्य देण्यासाठी

2. महिला व बालविकास क्षेत्रात CSR व स्वयंसेवी भागीदारी सुलभ करण्यासाठी

3. अंगणवाडी कर्मचाऱ्यांची भरती करण्यासाठी

4. महिलांसाठी नवीन कायदा लागू करण्यासाठी

उत्तर : महिला व बालविकास क्षेत्रात CSR व स्वयंसेवी भागीदारी सुलभ करण्यासाठी

बातमी काय ?

• केंद्रीय महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने ‘पंखुडी’ (PANKHUDI) हे एकात्मिक डिजिटल पोर्टल सुरू केले आहे.

‘पंखुडी’ पोर्टल म्हणजे काय ?

• ‘पंखुडी’ हे एकाच खिडकीचे एकात्मिक डिजिटल व्यासपीठ (Single-Window Integrated Digital Platform) आहे.

• मंत्रालय : केंद्रीय महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने (Ministry of Women and Child Development) ‘पंखुडी’ पोर्टल सुरू केले आहे.

‘पंखुडी’ पोर्टल चा उद्देश कोणता ?

• या पोर्टलचा उद्देश सरकार, नागरिक, NRI, स्वयंसेवी संस्था आणि कॉर्पोरेट यांच्यातील सहभागात समन्वय साधून तो पारदर्शक आणि परिणामकारक करणे आणि महिला व बालकांसाठीच्या सेवांचा दर्जा सुधारणे हा आहे.

‘पंखुडी’ पोर्टल सुरू करण्याची गरज का निर्माण झाली ?

• महिला व बालविकास क्षेत्रात कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी (CSR) व स्वयंसेवी योगदानाची क्षमता मोठी असली,

• तरी ती प्रक्रिया विखुरलेली, कमी पारदर्शक परिणाम मोजणे कठीण अशी होती.

• ही दरी भरून काढण्यासाठी CSR व स्वयंसेवी सहभागासाठी एक विश्वासार्ह डिजिटल समन्वय व्यवस्था म्हणून ‘पंखुडी’ पोर्टल सुरू करण्यात आले.

‘पंखुडी’ पोर्टलची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

👉 या पोर्टलद्वारे -

• नागरिक, Corporate Social Responsibility (CSR) संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि सरकारी विभाग एकाच व्यासपीठावर येतात.

• प्रस्ताव सादरीकरण, मंजुरी आणि अंमलबजावणी पूर्णपणे ऑनलाइन होते.

• फक्त नॉन-कॅश योगदान स्वीकारले जाते जेणेकरून निधीचा पूर्ण मागोवा ठेवता येतो.

• तसेच, पोषण, आरोग्य, बालसंगोपन व शिक्षण, बालसंरक्षण तसेच महिलांची सुरक्षितता व सक्षमीकरण या प्राधान्य क्षेत्रांवर विशेष भर दिला जातो.

‘पंखुडी’ पोर्टल कोणत्या प्रमुख सरकारी मोहिमांशी जोडलेले आहे ?

• ‘पंखुडी’ पोर्टल नवीन योजना नसून आधीपासून सुरू असलेल्या महिला व बालकल्याण योजनांची डिजिटल अंमलबजावणी मजबूत करणारे साधन आहे.

• हे पोर्टल -

‣ मिशन सक्षम अंगणवाडी व पोषण 2.0

‣ मिशन वात्सल्य

‣ मिशन शक्ती - या प्रमुख मोहिमांशी थेट जोडलेले आहे.

पंखुडी पोर्टलचा लाभ कोणत्या यंत्रणांपर्यंत पोहोचू शकतो ?

👉 या पोर्टलच्या माध्यमातून CSR व स्वयंसेवी योगदान देशभरातील खालील यंत्रणांपर्यंत पोहोचू शकते —

• 14 लाखांहून अधिक अंगणवाडी केंद्रे

• सुमारे 5,000 बालसंगोपन संस्था

• सुमारे 800 वन स्टॉप सेंटर

• सुमारे 500 सखी निवास

• सुमारे 400 शक्ती सदन

👉 यामुळे महिला व बालकल्याणाशी संबंधित जमिनीवर कार्यरत असलेल्या संस्थांवर थेट आणि व्यापक परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

शासन व धोरणाच्या दृष्टीने महत्त्व :

‘पंखुडी’ पोर्टलमुळे -

• CSR व स्वयंसेवी सहभागात समन्वय (Convergence) वाढतो

• योगदानाचा परिणाम मोजता येतो

• महिला व बालविकास योजनांची अंमलबजावणी अधिक प्रभावी होते

👉 यामुळे जीवन सुगमता (Ease of Living)आणि विश्वासार्ह डिजिटल शासन या संकल्पनांना चालना मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• पंखुडी = महिला व बालविकासासाठीचे एकात्मिक डिजिटल पोर्टल

• मंत्रालय = महिला व बालविकास मंत्रालय

• उद्देश = CSR व स्वयंसेवी भागीदारी सुलभ करणे

• स्वरूप = सिंगल-विंडो डिजिटल समन्वय व्यासपीठ

• योगदान = फक्त नॉन-कॅश

• जोडलेल्या मोहिमा = सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0, मिशन वात्सल्य, मिशन शक्ती

• व्याप्ती = अंगणवाडी, वन स्टॉप सेंटर, सखी निवास, शक्ती सदन