Defence Forces Veterans Day

Subject : GS - दिनविशेष, संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 14 जानेवारी 2026 रोजी संरक्षण दलाचा कितवा ‘माजी सैनिक दिन’ (Veterans Day) साजरा करण्यात आला ?

1. पाचवा

2. दहावा

3. पंधरावा 

4. विसाव्वा

उत्तर : दहावा

📰 बातमी काय ?

• पुणे येथील हवाई दल तळावर 14 जानेवारी 2026 रोजी संरक्षण दलाचा 10 वा माजी सैनिक दिन (Defence Forces Veterans’ Day) साजरा करण्यात आला.

• या दिनाला सशस्त्र सेना माजी सैनिक दिन (Armed Forces Veterans’ Day) असेही म्हणतात.

संरक्षण दलाचा माजी सैनिक दिन 14 जानेवारी ला का साजरी करतात ? 

• 14 जानेवारी 1953 या दिवशी सशस्त्र दलाचे पहिले कमांडर-इन-चीफ फील्ड मार्शल के एम करिअप्पा (Field Marshal KM Cariappa) सेवानिवृत्त झाले.

• कमांडर-इन-चीफ फील्ड मार्शल के एम करिअप्पा यांनी केलेल्या सेवेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी 14 जानेवारी रोजी सशस्त्र सेना माजी सैनिक दिन साजरा केला जातो. 

पहिला सशस्त्र सेना माजी सैनिक दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• हा दिवस पहिल्यांदा 14 जानेवारी 2017 मध्ये साजरा करण्यात आला होता.

• देशासाठी सर्वोच्च बलिदान देणाऱ्या आणि निःस्वार्थ सेवा करणाऱ्या वीरांचे स्मरण आणि सन्मान करण्यासाठी 2017 पासून माजी सैनिक दिवस साजरा केला जातो.

माजी सैनिक दिन साजरा करण्यामागील उद्देश कोणता ?

• माजी सैनिक दिनाचा उद्देश फक्त सन्मान करणे एवढाच नसून,

• माजी सैनिकांशी संबंधित महत्त्वाच्या कल्याणकारी बाबींवर लक्ष केंद्रीत करणे हा देखील आहे.

➡️ यामध्ये विशेषतः –

• पेन्शन विषयक प्रश्न

• तक्रार निवारण

• आर्थिक सहाय्य

• ईसीएचएस (ECHS) योजना

• माजी सैनिकांसाठीच्या कल्याणकारी योजना - या मुद्द्यांचा समावेश होतो.

🏛️ शासनाच्या दृष्टीने महत्त्व : 

• या दिनाच्या माध्यमातून सरकार आणि संरक्षण यंत्रणा माजी सैनिकांसाठी संवाद व समन्वयाचे व्यासपीठ उपलब्ध करून देतात.

• यामुळे माजी सैनिकांच्या समस्या संस्थात्मक पातळीवर मांडल्या जातात आणि त्यावर उपाययोजना करता येतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• माजी सैनिक दिन = 14 जानेवारी

• कारण = फील्ड मार्शल के. एम. करिअप्पा सेवानिवृत्त झाले

• उद्देश = माजी सैनिकांचा सन्मान + कल्याणकारी मुद्द्यांवर लक्ष

• स्वरूप = संरक्षण दलाशी संबंधित राष्ट्रीय निरीक्षण दिवस

Bhairav Battalion

Subject : GS - संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय सेनेची ‘भैरव बटालियन’ कोणत्या प्रकारच्या युद्धासाठी विशेषतः तयार करण्यात आली आहे ?

1. सागरी युद्ध

2. पारंपरिक पायदळ युद्ध

3. केवळ दहशतवादविरोधी अभियान

4. संकरित युद्ध व जलद कारवाई

उत्तर : संकरित युद्ध (Hybrid Warfare) व जलद कारवाई

बातमी काय ?

• भारतीय सेनेने अलीकडेच उभारलेल्या भैरव बटालियन या नव्या लढाऊ तुकड्यांचा पहिला सार्वजनिक सहभाग जयपूर येथे होणाऱ्या आर्मी डे परेडमध्ये दिसणार आहे.

भैरव बटालियन म्हणजे काय ? 

• भैरव बटालियन ही भारतीय सेनेची नव्या पिढीची जलद आक्रमक लढाऊ तुकडी आहे.

• ही बटालियन सीमेवरील तातडीच्या आणि तंत्रज्ञानाधारित लष्करी कारवाईसाठी भारतीय सेनेच्या नव्या संरचनेचा भाग आहे.

भैरव बटालियन मुख्य उद्देश कोणता ?

👉 या बटालियनचा मुख्य उद्देश -

• पॅरा स्पेशल फोर्सेस आणि नियमित पायदळ यांच्यातील अंतर भरून काढणे. 

• कमांडरकडे “आजच लढा देऊ शकणारी” (Fight-Tonight) तुकडी उपलब्ध करून देणे हा आहे.

भैरव बटालियन का आवश्यक आहे ?

👉 आजच्या काळातील धोके फक्त पारंपरिक युद्धापुरते मर्यादित नसून त्यामध्ये -

• ड्रोन हल्ले

• इलेक्ट्रॉनिक व्यत्यय

• ग्रे-झोन धमक्या

• सीमावर्ती जलद चकमकी - यांचा समावेश होतो.

👉 अशा परिस्थितीत मोठ्या युनिट्सऐवजी लहान, चपळ आणि तंत्रज्ञान-सज्ज तुकड्या अधिक प्रभावी ठरतात.

👉 याच गरजेतून भैरव बटालियन संकल्पना पुढे आली.

भैरव बटालियनची रचना व वैशिष्ट्ये : 

• भैरव बटालियनमध्ये साधारण 200 ते 250 अत्यंत प्रशिक्षित सैनिक असतात.

➡️ ही तुकडी - 

1. ड्रोन युद्ध
2. टेहळणी व गुप्त माहिती संकलन
3. इलेक्ट्रॉनिक व्यत्यय
4. जलद आणि अचूक हल्ले - यामध्ये विशेष प्राविण्य ठेवते.

✍️ ही बटालियन जमिनीवरील कारवाई, मानवरहित प्रणाली आणि सायबर-इलेक्ट्रॉनिक सहाय्य यांचे संमिश्र रूप म्हणजेच संकरित युद्ध (Hybrid Warfare) लढण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.

तैनाती व कार्यक्षेत्र : 

• भैरव बटालियन भारतीय सेनेच्या कोअर आणि डिव्हिजन स्तरावरील संरचनेखाली कार्यरत असते.

• या बटालियन प्रामुख्याने - 

• राजस्थान सीमेवर
• जम्मू-काश्मीर
• लडाख
• ईशान्य भारत -

या संवेदनशील सीमावर्ती भागांत आधीच तैनात ठेवल्या जातात.

• जेणेकरून कोणतीही आपत्कालीन परिस्थिती उद्भवताच तात्काळ प्रतिसाद देता येईल.

भैरव बटालियनचे संरक्षण धोरणाच्या दृष्टीने महत्त्व : 

👉 भैरव बटालियनमुळे भारतीय सेनेची - 

• सीमावर्ती संकटांना तात्काळ प्रतिक्रिया देण्याची क्षमता वाढते.

• अचूक, वेगवान आणि तंत्रज्ञानाधारित कारवाई शक्य होते.

• तसेच, ही बटालियन रुद्र ब्रिगेड्स आणि मानवरहित युद्ध तुकड्यांबरोबर भारतीय सेनेच्या पुनर्रचना व आधुनिकीकरण धोरणाचा महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भैरव बटालियन = भारतीय सेनेची नव्या पिढीची जलद लढाऊ तुकडी

• युद्ध प्रकार = संकरित युद्ध (Hybrid Warfare)

• सैनिक संख्या = सुमारे 200–250

• भूमिका = जलद छापे, ड्रोन युद्ध, टेहळणी, इलेक्ट्रॉनिक व्यत्यय

• तैनाती = सीमावर्ती संवेदनशील भाग

• उद्देश = Para SF आणि नियमित पायदळातील अंतर भरून काढणे

• महत्त्व = तात्काळ प्रतिसाद + तंत्रज्ञानाधारित कारवाई

MAKAR SANKRANTI

Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती, सण आणि उत्सव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) खालीलपैकी कोणत्या राज्यात मकर संक्रांती हा सण पेड्डा पांडूगा म्हणून साजरा केला जातो ? 

(सरळसेवा, महाराष्ट्र पोलीस भरती, SSC GD 2022)

1. तामिळनाडू 

2. आंध्र प्रदेश 

3. कर्नाटक 

4. केरळ

उत्तर : आंध्र प्रदेश

मकर संक्रांती का आणि केव्हा साजरी केली जाते ?

• मकर संक्रांती साधारणपणे 14 जानेवारी रोजी किंवा एक दिवस आधी किंवा एक दिवस नंतर बघावयास मिळते. 

• यंदा 14 जानेवारी रोजी मकर संक्रांती साजरी केली जात आहे.

• या दिवशी लोक पतंग उडवतात सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करतात. महाराष्ट्रात तिळगुळ वाटतात.

सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते : 

• प्रत्येक महिन्यात संक्रांत येत असते. म्हणजेच सूर्याचे एका राशीतून दुसर्‍या राशीत संक्रमण अर्थात मार्गक्रमण होत असते. 

• सूर्य जेव्हा मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा जी संक्रांत येते ती मकर संक्रांत. 

• यावेळी सूर्याचे दक्षिणायन संपून उत्तरायण सुरू होते. 

• आणि दिवस हळू हळू मोठा होऊ लागतो. 

सुगीचा सण : 

• सुगीचा सण म्हणजे पिक कापणीचा सण 

• मकर संक्रांती हा सण सुगीचा सण Harvesting Festival म्हणून ही ओळखला जातो.

• जसे की तमिळनाडू मध्ये पोंगल

• पंजाब, हरियाणा मध्ये लोहरी.

पौराणिक कथा :

• हिंदू पौराणिक कथांमध्ये मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्यदेवता आपला पुत्र शनि देवास भेटण्यासाठी जातात.

• शनिदेव हे मकर राशीचे प्रतीक मानले जातात. 

• अशी मान्यता आहे की आई-वडील-मुलगा यांच्यातील मतभेद दूर करण्यासाठी वडील आपल्या मुलास त्या दिवशी भेटतात व आनंद आणि गोडवा पसरवण्यासाठी महत्त्वाचे योगदान देतात.

• मकरसंक्रातीचा महाभारतातील सिद्धांत असे सांगतो की, भीष्म पितामह यांनी मकर संक्रांतीच्या दिवशी आपल्या शरीराचा त्याग केला.

वेगवेगळ्या राज्यात मकर संक्रांतीला वेगवेगळ्या नावाने ओळखले जाते.

( स्पर्धा परीक्षांमध्ये राज्यांची नावे आणि तिथे सणाला काय म्हणतात अशी योग्य जोडी ओळखण्यासाठी प्रश्न विचारले आहेत ते आपण शेवटी बघू )

तामिळनाडू :

• मकर संक्रांति हा सण तामिळनाडूमध्ये पोंगल म्हणून साजरा केला जातो. 

• पोंगल सण राज्यातील एक महत्त्वाचा सण आहे.

• हा सण एकूण चार दिवस चालतो. 

• या सणादरम्यान लोक कापणी केलेल्या नवीन तांदूळ, मसूर, गूळ आणि दुधापासून बनवला जाणारा पोंगल नावाचा एक खास पदार्थ तयार करतात. 

आंध्र प्रदेश :

• मकर संक्रांती आंध्र प्रदेशमध्ये पेड्डा पांडूगा म्हणून साजरा केला जातो.

• आंध्र प्रदेश राज्यात विशेषता राज्याच्या ग्रामीण भागात हा सण मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो.

• या दिवशी लोक बैलगाड्याची शर्यत तसेच कोंबड्यांची झुंज अशा सांस्कृतिक कार्यक्रमाचे आयोजन करतात.

केरळ :

• केरळमध्ये मकर संक्रांति मकरविल्लक्कू म्हणून साजरी केली जाते. 

• या दिवशी साबरीमाला मंदिरात प्रकट होणाऱ्या दिव्य प्रकाशाचे दर्शन घेण्यासाठी भक्त मंदिरात मोठ्या प्रमाणात जमा होतात.

गुजरात :  

• मकर संक्रांति हा सण गुजरातमध्ये उत्तरायण म्हणून साजरा केला जातो. 

• या दिवशी 1989 पासून गुजरात सरकार द्वारे आंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव (International Kite Festival) आयोजित केला जातो. 

Kashmir Markhor

Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न)" काश्मीर मारखोर" या प्रजातीबाबत कोणते विधान बरोबर आहे ?

1. संपूर्ण हिमालयात मोठ्या प्रमाणावर आढळते

2. फक्त जम्मू-काश्मीरमध्ये आढळणारी स्थानिक प्रजाती आहे

3. मांसाहारी आहे

4. मैदानी जंगलात राहते

उत्तर : फक्त जम्मू-काश्मीरमध्ये आढळणारी स्थानिक प्रजाती आहे

बातमी काय ?

• भारतामधील सर्वात दुर्मिळ वन्य शेळी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या काश्मीर मारखोर प्रजातीला सध्या स्थानिक नामशेष होण्याचा गंभीर धोका निर्माण झाला आहे. 

काश्मीर मारखोर म्हणजे काय ?

• काश्मीर मारखोर ही मारखोर (Capra Falconeri) या वन्य शेळीची उपप्रजाती आहे.

• "मारखोर" हे नाव प्राचीन लोककथांवर आधारित पर्शियन भाषेतून आले आहे ज्याचा अर्थ "साप मारणारा" असा होतो.

• उंच डोंगराळ भागात राहणारा हा प्राणी मोठ्या आकाराचा, बलवान आणि अतिशय चपळ आहे. 

• त्याची नागमोडी शिंगे आणि खडकाळ कड्यांवर सहज हालचाल करण्याची क्षमता यांमुळे तो वेगळा ठरतो. 

• भारतात ही उपप्रजाती फक्त जम्मू-काश्मीरमध्येच आढळते.

हा विषय चिंतेचा का आहे ?

• काश्मीर मारखोर अधिवास अत्यंत मर्यादित असल्याने त्यांची संख्या घटणे म्हणजे भारतातच या प्रजातीचा नाश होण्याचा धोका वाढणे होय.

• उपलब्ध माहितीनुसार भारतात केवळ 200 ते 300 काश्मीर मारखोर उरले असून, त्यांचा बहुतांश अधिवास जम्मू-काश्मीरमधील काझीनाग राष्ट्रीय उद्यान (Kazinag National Park) परिसरापुरताच मर्यादित राहिला आहे. 

• ही स्थिती पर्वतीय जैवविविधतेच्या दृष्टीने चिंताजनक मानली जाते.

मारखोर ची संख्या कमी का होत आहेत ?

• मारखोर बकरीची त्यांच्या शिंगांसाठी बेकायदेशीर शिकार केली जाते.

• मानवी हस्तक्षेपामुळे त्यांच्या अधिवास नष्ट होणे.

• हवामानातील बदल

• अन्नासाठी स्पर्धा या काही प्रमुख कारणांमुळे त्यांची संख्या कमी होत आहे.

अधिवास आणि वितरण : 

• काश्मीर मारखोर प्रामुख्याने पीर पंजाल पर्वतरांगांतील उंच, खडकाळ भागात आढळतो. 

• तो काझीनाग राष्ट्रीय उद्यानाबरोबरच हिरपोरा वन्यजीव अभयारण्य, तट्टाकुटी वन्यजीव अभयारण्य आणि खरा गली संवर्धन राखीव क्षेत्र येथेही आढळतो. 

• खडकाळ कडे, उघडी जंगले आणि अल्पाइन कुरणे हे त्याचे नैसर्गिक अधिवास आहेत.

आहार व परिसंस्थेतील भूमिका : 

• काश्मीर मारखोर शाकाहारी असून तो गवत, औषधी वनस्पती, झुडपे, पाने आणि फांद्या खातो. 

• यामुळे पर्वतीय भागातील वनस्पतींची अतिवाढ नियंत्रित राहते आणि मातीची गुणवत्ता टिकून राहते.

• तसेच, तो हिमचित्ता, बिबट्या आणि लांडगा यांसारख्या भक्षकांसाठी महत्त्वाचा भक्ष्य प्राणी असल्याने अन्नसाखळीतील त्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.

पर्यावरणीय महत्त्व :

• काश्मीर मारखोर परिसंस्था निर्देशक प्राणी (Ecological Indicator) मानले जाते. 

• या प्रजातीची लोकसंख्या निरोगी असेल तर पर्वतीय परिसंस्था संतुलित असल्याचे सूचित होते. 

• त्यामुळे या प्रजातीचे संवर्धन म्हणजे संपूर्ण पर्वतीय परिसंस्थेचे (Mountain Ecosystem) संरक्षण होय.

मारखोर बकरीचे संवर्धन : 

• आंतरराष्ट्रीय निसर्गं संवर्धन संघटेच्या लाल यादीत (IUCN Red List) जवळपास धोक्यात (Near Threatened) या श्रेणींमध्ये मारखोर शेळीची नोंद करण्यात आली आहे.

• मारखोर बकरीची वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 मध्ये अनुसूची 1 मध्ये नोंद आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• काश्मीर मारखोर = भारतातील सर्वात दुर्मिळ वन्य शेळी

• शास्त्रीय नाव = काप्रा फाल्कोनेरी (Capra Falconeri)

• स्थानिक प्रजाती = फक्त जम्मू-काश्मीर

• मुख्य अधिवास = काझीनाग राष्ट्रीय उद्यान

• पर्वतरांग = पीर पंजाल

• शिंगे = नागमोडी

• भूमिका = परिसंस्था निर्देशक + भक्ष्य प्राणी

• सध्याची संख्या = सुमारे 200–300

Bamanwas Kankar Panchayat

Subject : GS - पर्यावरण, अर्थशास्त्र - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बामनवास कांकर ग्रामपंचायत ही खालील पैकी कोणत्या राज्यातील पहिली पूर्णतः सेंद्रिय (Fully Organic) ग्रामपंचायत ठरली आहे ?

1. महाराष्ट्र

2. गुजरात

3. मध्यप्रदेश

4. राजस्थान

उत्तर : राजस्थान

बातमी काय ?

• राजस्थानमधील कोटपूतली–बहरोड जिल्ह्यातील बामनवास कांकर ग्रामपंचायत ही राज्यातील पहिली पूर्णतः सेंद्रिय (Fully Organic) म्हणून प्रमाणित ग्रामपंचायत ठरली आहे.

पहिली पूर्णतः सेंद्रिय (Fully Organic) प्रमाणित ग्रामपंचायती बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• राजस्थानमधील बामनवास कांकर ग्रामपंचायतीने स्वतःहून निर्णय घेऊन 100% सेंद्रिय शेती (Organic Farming) आणि पर्यावरणपूरक पशुपालन स्वीकारले आहे.

• बामनवास कांकर या ग्रामपंचायतीने सर्व शेती व पशुपालन पद्धतींमधून रासायनिक खते, कीटकनाशके आणि कृत्रिम घटक पूर्णपणे बंद करण्याचा निर्णय घेतला आहे.

• ही घटना भारतातील रासायनिक-मुक्त व शाश्वत शेतीकडे होणाऱ्या तळागाळातील बदलाचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण मानली जाते.

या उपक्रमाचे उद्दिष्टे कोणते ?

• शेतीमधील रासायनिक अवलंबित्व कमी करणे,

• शेती-परिसंस्था पुनर्जीवित करणेआणि 

• शेतकऱ्यांचे उत्पन्न व आरोग्य सुधारणे हा आहे. - हे या उपक्रमाचे मुख्य उद्दिष्टे आहेत.

कांकर ग्रामपंचायतीचा हा उपक्रम विशेष का मानला जातो ?

• हा बदल कोणत्याही वरून लादलेल्या सरकारी आदेशामुळे नसून, तो ग्रामसभेतील सामूहिक निर्णयातून (Community-Led Transition) झाला आहे.

• म्हणजेच, हा उपक्रम Bottom-Up Governance चे आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या सक्रिय भूमिकेचे उत्तम उदाहरण आहे.

बामनवास कांकर पंचायतची ठळक वैशिष्ट्ये :

• बामनवास कांकर ग्रामपंचायत सात लहान वाड्यांनी (Hamlets) बनलेली आहे.

• येथे सर्व पिके रासायनिक खतांशिवाय व कीटकनाशकांशिवाय घेतली जातात,

• तर पशुपालन आरोग्यदायी व पर्यावरणपूरक मानकांनुसार केले जाते.

• या संपूर्ण प्रक्रियेला Cofarmin Federation of Organic Societies and Producer Companies (COFED) या संस्थेचे तांत्रिक व संस्थात्मक पाठबळ मिळाले आहे.

• COFED कडून प्रमाणन, डेटा संकलन आणि बाजारपेठेशी जोडणी (Market Linkage) यामध्ये मदत केली जाते.

शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष लाभ कसा होतो ?

• सेंद्रिय प्रमाणनामुळे शेतकऱ्यांना प्रीमियम बाजारपेठांमध्ये प्रवेश मिळतो आणि

• महागडी रासायनिक खते व कीटकनाशकांवरील खर्च कमी होतो.

• यामुळे शेतकऱ्यांचे इनपुट खर्च घटतात आणि दीर्घकालीन उत्पन्नात स्थैर्य येते.

पर्यावरण व सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने महत्त्व :

• रासायनिक-मुक्त शेतीमुळे मातीची सुपीकता वाढते आणि

• भूजल पातळीवरील ताण कमी होतो.

• तसेच, शेतकरी व ग्राहक विषारी कृषी-रसायनांच्या संपर्कातून मुक्त होतात.

• या भागात उपयुक्त कीटक आणि मातीतील सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढत असल्याने जैवविविधतेला चालना मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• बामनवास कांकर = राजस्थानची पहिली पूर्णतः सेंद्रिय ग्रामपंचायत

• जिल्हा = कोटपूतली–बहरोड

• स्वरूप = 100% Organic Farming + Eco-Friendly पशुपालन

• उपक्रमाचा प्रकार = Community-Led (Bottom-Up)

• संस्थात्मक पाठबळ = COFED

• फायदे = माती-पाणी सुधारणा, कमी खर्च, चांगले दर

Launch of PANKHUDI portal 

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘पंखुडी’ पोर्टल कोणत्या उद्देशाने सुरू करण्यात आले आहे ?

1. महिलांना व बालकांना थेट आर्थिक सहाय्य देण्यासाठी

2. महिला व बालविकास क्षेत्रात CSR व स्वयंसेवी भागीदारी सुलभ करण्यासाठी

3. अंगणवाडी कर्मचाऱ्यांची भरती करण्यासाठी

4. महिलांसाठी नवीन कायदा लागू करण्यासाठी

उत्तर : महिला व बालविकास क्षेत्रात CSR व स्वयंसेवी भागीदारी सुलभ करण्यासाठी

बातमी काय ?

• केंद्रीय महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने ‘पंखुडी’ (PANKHUDI) हे एकात्मिक डिजिटल पोर्टल सुरू केले आहे.

‘पंखुडी’ पोर्टल म्हणजे काय ? 

• ‘पंखुडी’ हे एकाच खिडकीचे एकात्मिक डिजिटल व्यासपीठ (Single-Window Integrated Digital Platform) आहे.

• मंत्रालय : केंद्रीय महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने (Ministry of Women and Child Development) ‘पंखुडी’ पोर्टल सुरू केले आहे.

‘पंखुडी’ पोर्टल चा उद्देश कोणता ?

• या पोर्टलचा उद्देश सरकार, नागरिक, NRI, स्वयंसेवी संस्था आणि कॉर्पोरेट यांच्यातील सहभागात समन्वय साधून तो पारदर्शक आणि परिणामकारक करणे आणि महिला व बालकांसाठीच्या सेवांचा दर्जा सुधारणे हा आहे.

‘पंखुडी’ पोर्टल सुरू करण्याची गरज का निर्माण झाली ?

• महिला व बालविकास क्षेत्रात कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी (CSR) व स्वयंसेवी योगदानाची क्षमता मोठी असली,

• तरी ती प्रक्रिया विखुरलेली, कमी पारदर्शक परिणाम मोजणे कठीण अशी होती.

• ही दरी भरून काढण्यासाठी CSR व स्वयंसेवी सहभागासाठी एक विश्वासार्ह डिजिटल समन्वय व्यवस्था म्हणून ‘पंखुडी’ पोर्टल सुरू करण्यात आले.

‘पंखुडी’ पोर्टलची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

👉 या पोर्टलद्वारे - 

• नागरिक, Corporate Social Responsibility (CSR) संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि सरकारी विभाग एकाच व्यासपीठावर येतात.

• प्रस्ताव सादरीकरण, मंजुरी आणि अंमलबजावणी पूर्णपणे ऑनलाइन होते.

• फक्त नॉन-कॅश योगदान स्वीकारले जाते जेणेकरून निधीचा पूर्ण मागोवा ठेवता येतो.

• तसेच, पोषण, आरोग्य, बालसंगोपन व शिक्षण, बालसंरक्षण तसेच महिलांची सुरक्षितता व सक्षमीकरण या प्राधान्य क्षेत्रांवर विशेष भर दिला जातो.

‘पंखुडी’ पोर्टल कोणत्या प्रमुख सरकारी मोहिमांशी जोडलेले आहे ?

• ‘पंखुडी’ पोर्टल नवीन योजना नसून आधीपासून सुरू असलेल्या महिला व बालकल्याण योजनांची डिजिटल अंमलबजावणी मजबूत करणारे साधन आहे.

• हे पोर्टल -

‣ मिशन सक्षम अंगणवाडी व पोषण 2.0

‣ मिशन वात्सल्य

‣ मिशन शक्ती - या प्रमुख मोहिमांशी थेट जोडलेले आहे.

पंखुडी पोर्टलचा लाभ कोणत्या यंत्रणांपर्यंत पोहोचू शकतो ?

👉 या पोर्टलच्या माध्यमातून CSR व स्वयंसेवी योगदान देशभरातील खालील यंत्रणांपर्यंत पोहोचू शकते —

• 14 लाखांहून अधिक अंगणवाडी केंद्रे

• सुमारे 5,000 बालसंगोपन संस्था

• सुमारे 800 वन स्टॉप सेंटर

• सुमारे 500 सखी निवास

• सुमारे 400 शक्ती सदन

👉 यामुळे महिला व बालकल्याणाशी संबंधित जमिनीवर कार्यरत असलेल्या संस्थांवर थेट आणि व्यापक परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

शासन व धोरणाच्या दृष्टीने महत्त्व : 

‘पंखुडी’ पोर्टलमुळे -

• CSR व स्वयंसेवी सहभागात समन्वय (Convergence) वाढतो

• योगदानाचा परिणाम मोजता येतो

• महिला व बालविकास योजनांची अंमलबजावणी अधिक प्रभावी होते

👉 यामुळे जीवन सुगमता (Ease of Living)आणि विश्वासार्ह डिजिटल शासन या संकल्पनांना चालना मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• पंखुडी = महिला व बालविकासासाठीचे एकात्मिक डिजिटल पोर्टल

• मंत्रालय = महिला व बालविकास मंत्रालय

• उद्देश = CSR व स्वयंसेवी भागीदारी सुलभ करणे

• स्वरूप = सिंगल-विंडो डिजिटल समन्वय व्यासपीठ

• योगदान = फक्त नॉन-कॅश

• जोडलेल्या मोहिमा = सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0, मिशन वात्सल्य, मिशन शक्ती

• व्याप्ती = अंगणवाडी, वन स्टॉप सेंटर, सखी निवास, शक्ती सदन

National Youth Day

स्वामी विवेकानंद यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष - व्यक्ती, आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय युवा दिवस केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1. 20 डिसेंबर

2. 2 जानेवारी

3. 12 जानेवारी

4. 20 जानेवारी

उत्तर : 12 जानेवारी

स्वामी विवेकानंद यांचा जन्म कोठे झाला ? 

• 12 जानेवारी 1863 रोजी कलकत्ता येथिल सिमलापल्ली या ठिकाणी स्वामी विवेकानंद यांचा जन्म झाला.

स्वामी विवेकानंद यांचे मूळ नाव काय ? 

• नरेंद्रनाथ दत्त हे स्वामी विवेकानंद यांचे मूळ नाव आहे. 

स्वामी विवेकानंद यांचे गुरू कोण होते ? 

• स्वामी रामकृष्ण परमहंस हे स्वामी विवेकानंदांचे गुरू होते. 

शिकागो येथील सर्वधर्म परिषद : 

• 1893 मध्ये शिकागो येथील जागतिक सर्वधर्म परिषदेमध्ये हिंदू धर्माची श्रेष्ठता व उदारता सर्वांना पटवून देण्यासाठी प्रयत्न केले.

• शिकागो येथील आपल्या भाषणाची सुरुवातच स्वामी विवेकानंदांनी बंधू आणि भगिनींनो या शब्दांपासून केली आणि सभागृहात टाळ्यांचा पाऊस पडला. 

• तीन वर्षे त्यांनी अमेरिका आणि इंग्लंडमध्ये वेदांत तत्त्वज्ञान आणि धर्माचा प्रसार केला.

रामकृष्ण मिशनची स्थापना कोणी केली ? 

• स्वामी विवेकानंदांनी आपले गुरु स्वामी रामकृष्ण परमहंस यांची शिकवण समाजापर्यंत पोहोचवण्यासाठी 1 मे 1897 रोजी रामकृष्ण मठ व रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली.

• कलकत्त्यातील बेलूर मठ हे मुख्यालय आहे. 

स्वामी विवेकानंद यांची शिकवण : 

• स्वामी विवेकानंदांनी पाश्चात्य शिक्षण आणि हिंदू धर्म यांची योग्य सांगड घालून आत्मसिद्धीचा मार्ग म्हणजे इतरांना मदत करणे हा संदेश जगाला दिला.

• त्यांनी लोकांना नि: स्वार्थ सेवेतून समाजाच्या भल्यासाठी कार्य करण्यास प्रेरित केले.

• जगातील सर्वच धर्म सत्य असून ते एकाच ध्येयाप्रत जाण्याचे वेगवेगळे मार्ग आहेत अशी रामकृष्ण मिशनची शिकवण होती.

• याचे फलित म्हणून अनेक देश- विदेशी अनुयायी त्यांस लाभले. 

• उदाहरणार्थ कु. मार्गारिट नोबल या पुढे भगिनी निवेदिता म्हणून प्रसिद्धीस आल्या.

समाजसेवेचे कार्य :

• धार्मिक सुधारणांबरोबर सामाजिक सुधारण्याचीही कार्ये रामकृष्ण मिशननी केली.

• ठिकठिकाणी अनाथाश्रमे, रुग्णालये, विश्रामगृहे यांची स्थापना केली गेली.

• नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात संकटग्रस्तांना मदतीचा हात देऊन माणुसकी हाच खरा धर्म आहे ही शिकवण जगाला दिली.

महासमाधी : 

• 4 जुलै 1902 या दिवशी रात्री त्यांनी बेलूर मठात महासमाधी घेतली.

राष्ट्रीय युवा दिन केव्हा असतो ? 

पहिला राष्ट्रीय युवा दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• भारत सरकारने 1984 मध्ये स्वामी विवेकानंद यांच्या जयंतीनिमित्त 12 जानेवारी हा दिवस राष्ट्रीय युवा दिन म्हणून घोषित केला.

• 12 जानेवारी 1985 मध्ये पहिल्यांदा राष्ट्रीय युवा दिन साजरा करण्यात आला.

• राष्ट्रीय युवा दिवस दरवर्षी स्वामी विवेकानंद यांच्या जीवनाला, कार्यांना आणि भारतातील तरुणांसाठीच्या त्यांच्या चिरस्थायी दृष्टीला श्रद्धांजली म्हणून साजरा केला जातो.

Rajmata Jijau Birth Anniversary

राजमाता जिजाऊ यांना जयंती दिनी त्रिवार मानाचा मुजरा 🙏💐💐

Subject : GS - इतिहास- मराठ्यांचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म खालील पैकी कोणत्या ठिकाणी झाला ? 

1. रायगड जिल्हा

2. नाशिक जिल्हा

3. बुलढाणा जिल्हा

4. सातारा जिल्हा

उत्तर : बुलढाणा जिल्हा

जन्म आणि शिक्षण : 

• जिजामाता हयांचा जन्म 12 जानेवारी 1598 रोजी बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडराजा येथे झाला.

• त्यांचे वडील लखूजी जाधव हे निजामशाहीतील मातब्बर सरदार होते.

• जिजाऊंना उत्तम शिक्षण मिळाले होते त्यांना राजनीती, युद्धनीती, इतिहास, धर्म आणि तत्वज्ञान यांसारख्या विषयांचे सखोल ज्ञान होते.

• त्याचबरोबर राजमाता शस्त्रविद्या आणि प्रशासनातही निपुन होत्या. 

विवाह आणि छत्रपतींचे संगोपन :  

• मालोजी भोसले यांचे चिरंजीव शहाजीराजे भोसले यांच्याशी दौलताबाद येथे जिजामातांचा विवाह झाला.

• राजमाता जिजाऊ ह्या हिंदवी साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री.

• त्यांनी बाल शिवबांना लष्करी शिक्षणाबरोबर रामायण, महाभारत, भगवद्गीता, ज्ञानेश्वरीतील कथा सांगितल्या.

• शांतिपर्वातील राजकीय विचार आणि महाभारत युद्ध यांतील कथा सांगितल्या.

• राजमाता जिजाऊ यांनी स्वराज्याचे धाकले धनी छत्रपती संभाजी महाराजांचे ही संगोपन केले. 

स्वराज्याचे प्रेरणास्थान : 

• राजमाता जिजाऊ यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे संगोपन करताना त्यांना तत्कालीन राजकीय परिस्थितीची जाणीव करून दिली.

• राजमातांनी छत्रपतींना परकीय राजवटीच्या जुलमी राजवटी विरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली.

• त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लहान वयातच स्वराज्य स्थापनेचा संकल्प केला.

प्रशासकीय कौशल्य : 

• राजमाता जिजाऊ महाराजांच्या राज्यकारभारात जातीने लक्ष घालीत.

• राजमातांचा अनुभवाचा आणि ज्ञानाचा उपयोग छत्रपती शिवाजी महाराजांना स्वराज्य स्थापनेत झाला.

• राज्यकारभारात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अनुपस्थितीत त्या राज्याची सर्व जबाबदारी सांभाळत असत. 

• महाराज आग्राभेटीवर गेले असता त्यांनी स्वराज्याचा कारभार राजमाता जिजाऊंच्या हाती सुपुर्द केला होता. 

निधन : 

• रायगडावर शिवराज्याभिषेक झाल्यानंतर बारा दिवसांनी 17 जून 1674 रोजी त्यांनी स्वतंत्र हिंदवी स्वराज्यात अखेरचा श्वास घेतला. 

• रायगडाच्या पायथ्याशी पाचाड या गावी राजमाता जिजाऊंची समाधी आहे.