Launch of PANKHUDI portal 

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘पंखुडी’ पोर्टल कोणत्या उद्देशाने सुरू करण्यात आले आहे ?

1. महिलांना व बालकांना थेट आर्थिक सहाय्य देण्यासाठी

2. महिला व बालविकास क्षेत्रात CSR व स्वयंसेवी भागीदारी सुलभ करण्यासाठी

3. अंगणवाडी कर्मचाऱ्यांची भरती करण्यासाठी

4. महिलांसाठी नवीन कायदा लागू करण्यासाठी

उत्तर : महिला व बालविकास क्षेत्रात CSR व स्वयंसेवी भागीदारी सुलभ करण्यासाठी

बातमी काय ?

• केंद्रीय महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने ‘पंखुडी’ (PANKHUDI) हे एकात्मिक डिजिटल पोर्टल सुरू केले आहे.

‘पंखुडी’ पोर्टल म्हणजे काय ? 

• ‘पंखुडी’ हे एकाच खिडकीचे एकात्मिक डिजिटल व्यासपीठ (Single-Window Integrated Digital Platform) आहे.

• मंत्रालय : केंद्रीय महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने (Ministry of Women and Child Development) ‘पंखुडी’ पोर्टल सुरू केले आहे.

‘पंखुडी’ पोर्टल चा उद्देश कोणता ?

• या पोर्टलचा उद्देश सरकार, नागरिक, NRI, स्वयंसेवी संस्था आणि कॉर्पोरेट यांच्यातील सहभागात समन्वय साधून तो पारदर्शक आणि परिणामकारक करणे आणि महिला व बालकांसाठीच्या सेवांचा दर्जा सुधारणे हा आहे.

‘पंखुडी’ पोर्टल सुरू करण्याची गरज का निर्माण झाली ?

• महिला व बालविकास क्षेत्रात कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी (CSR) व स्वयंसेवी योगदानाची क्षमता मोठी असली,

• तरी ती प्रक्रिया विखुरलेली, कमी पारदर्शक परिणाम मोजणे कठीण अशी होती.

• ही दरी भरून काढण्यासाठी CSR व स्वयंसेवी सहभागासाठी एक विश्वासार्ह डिजिटल समन्वय व्यवस्था म्हणून ‘पंखुडी’ पोर्टल सुरू करण्यात आले.

‘पंखुडी’ पोर्टलची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

👉 या पोर्टलद्वारे - 

• नागरिक, Corporate Social Responsibility (CSR) संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि सरकारी विभाग एकाच व्यासपीठावर येतात.

• प्रस्ताव सादरीकरण, मंजुरी आणि अंमलबजावणी पूर्णपणे ऑनलाइन होते.

• फक्त नॉन-कॅश योगदान स्वीकारले जाते जेणेकरून निधीचा पूर्ण मागोवा ठेवता येतो.

• तसेच, पोषण, आरोग्य, बालसंगोपन व शिक्षण, बालसंरक्षण तसेच महिलांची सुरक्षितता व सक्षमीकरण या प्राधान्य क्षेत्रांवर विशेष भर दिला जातो.

‘पंखुडी’ पोर्टल कोणत्या प्रमुख सरकारी मोहिमांशी जोडलेले आहे ?

• ‘पंखुडी’ पोर्टल नवीन योजना नसून आधीपासून सुरू असलेल्या महिला व बालकल्याण योजनांची डिजिटल अंमलबजावणी मजबूत करणारे साधन आहे.

• हे पोर्टल -

‣ मिशन सक्षम अंगणवाडी व पोषण 2.0

‣ मिशन वात्सल्य

‣ मिशन शक्ती - या प्रमुख मोहिमांशी थेट जोडलेले आहे.

पंखुडी पोर्टलचा लाभ कोणत्या यंत्रणांपर्यंत पोहोचू शकतो ?

👉 या पोर्टलच्या माध्यमातून CSR व स्वयंसेवी योगदान देशभरातील खालील यंत्रणांपर्यंत पोहोचू शकते —

• 14 लाखांहून अधिक अंगणवाडी केंद्रे

• सुमारे 5,000 बालसंगोपन संस्था

• सुमारे 800 वन स्टॉप सेंटर

• सुमारे 500 सखी निवास

• सुमारे 400 शक्ती सदन

👉 यामुळे महिला व बालकल्याणाशी संबंधित जमिनीवर कार्यरत असलेल्या संस्थांवर थेट आणि व्यापक परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

शासन व धोरणाच्या दृष्टीने महत्त्व : 

‘पंखुडी’ पोर्टलमुळे -

• CSR व स्वयंसेवी सहभागात समन्वय (Convergence) वाढतो

• योगदानाचा परिणाम मोजता येतो

• महिला व बालविकास योजनांची अंमलबजावणी अधिक प्रभावी होते

👉 यामुळे जीवन सुगमता (Ease of Living)आणि विश्वासार्ह डिजिटल शासन या संकल्पनांना चालना मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• पंखुडी = महिला व बालविकासासाठीचे एकात्मिक डिजिटल पोर्टल

• मंत्रालय = महिला व बालविकास मंत्रालय

• उद्देश = CSR व स्वयंसेवी भागीदारी सुलभ करणे

• स्वरूप = सिंगल-विंडो डिजिटल समन्वय व्यासपीठ

• योगदान = फक्त नॉन-कॅश

• जोडलेल्या मोहिमा = सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0, मिशन वात्सल्य, मिशन शक्ती

• व्याप्ती = अंगणवाडी, वन स्टॉप सेंटर, सखी निवास, शक्ती सदन

National Youth Day

स्वामी विवेकानंद यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष - व्यक्ती, आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय युवा दिवस केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1. 20 डिसेंबर

2. 2 जानेवारी

3. 12 जानेवारी

4. 20 जानेवारी

उत्तर : 12 जानेवारी

स्वामी विवेकानंद यांचा जन्म कोठे झाला ? 

• 12 जानेवारी 1863 रोजी कलकत्ता येथिल सिमलापल्ली या ठिकाणी स्वामी विवेकानंद यांचा जन्म झाला.

स्वामी विवेकानंद यांचे मूळ नाव काय ? 

• नरेंद्रनाथ दत्त हे स्वामी विवेकानंद यांचे मूळ नाव आहे. 

स्वामी विवेकानंद यांचे गुरू कोण होते ? 

• स्वामी रामकृष्ण परमहंस हे स्वामी विवेकानंदांचे गुरू होते. 

शिकागो येथील सर्वधर्म परिषद : 

• 1893 मध्ये शिकागो येथील जागतिक सर्वधर्म परिषदेमध्ये हिंदू धर्माची श्रेष्ठता व उदारता सर्वांना पटवून देण्यासाठी प्रयत्न केले.

• शिकागो येथील आपल्या भाषणाची सुरुवातच स्वामी विवेकानंदांनी बंधू आणि भगिनींनो या शब्दांपासून केली आणि सभागृहात टाळ्यांचा पाऊस पडला. 

• तीन वर्षे त्यांनी अमेरिका आणि इंग्लंडमध्ये वेदांत तत्त्वज्ञान आणि धर्माचा प्रसार केला.

रामकृष्ण मिशनची स्थापना कोणी केली ? 

• स्वामी विवेकानंदांनी आपले गुरु स्वामी रामकृष्ण परमहंस यांची शिकवण समाजापर्यंत पोहोचवण्यासाठी 1 मे 1897 रोजी रामकृष्ण मठ व रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली.

• कलकत्त्यातील बेलूर मठ हे मुख्यालय आहे. 

स्वामी विवेकानंद यांची शिकवण : 

• स्वामी विवेकानंदांनी पाश्चात्य शिक्षण आणि हिंदू धर्म यांची योग्य सांगड घालून आत्मसिद्धीचा मार्ग म्हणजे इतरांना मदत करणे हा संदेश जगाला दिला.

• त्यांनी लोकांना नि: स्वार्थ सेवेतून समाजाच्या भल्यासाठी कार्य करण्यास प्रेरित केले.

• जगातील सर्वच धर्म सत्य असून ते एकाच ध्येयाप्रत जाण्याचे वेगवेगळे मार्ग आहेत अशी रामकृष्ण मिशनची शिकवण होती.

• याचे फलित म्हणून अनेक देश- विदेशी अनुयायी त्यांस लाभले. 

• उदाहरणार्थ कु. मार्गारिट नोबल या पुढे भगिनी निवेदिता म्हणून प्रसिद्धीस आल्या.

समाजसेवेचे कार्य :

• धार्मिक सुधारणांबरोबर सामाजिक सुधारण्याचीही कार्ये रामकृष्ण मिशननी केली.

• ठिकठिकाणी अनाथाश्रमे, रुग्णालये, विश्रामगृहे यांची स्थापना केली गेली.

• नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात संकटग्रस्तांना मदतीचा हात देऊन माणुसकी हाच खरा धर्म आहे ही शिकवण जगाला दिली.

महासमाधी : 

• 4 जुलै 1902 या दिवशी रात्री त्यांनी बेलूर मठात महासमाधी घेतली.

राष्ट्रीय युवा दिन केव्हा असतो ? 

पहिला राष्ट्रीय युवा दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• भारत सरकारने 1984 मध्ये स्वामी विवेकानंद यांच्या जयंतीनिमित्त 12 जानेवारी हा दिवस राष्ट्रीय युवा दिन म्हणून घोषित केला.

• 12 जानेवारी 1985 मध्ये पहिल्यांदा राष्ट्रीय युवा दिन साजरा करण्यात आला.

• राष्ट्रीय युवा दिवस दरवर्षी स्वामी विवेकानंद यांच्या जीवनाला, कार्यांना आणि भारतातील तरुणांसाठीच्या त्यांच्या चिरस्थायी दृष्टीला श्रद्धांजली म्हणून साजरा केला जातो.

Rajmata Jijau Birth Anniversary

राजमाता जिजाऊ यांना जयंती दिनी त्रिवार मानाचा मुजरा 🙏💐💐

Subject : GS - इतिहास- मराठ्यांचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म खालील पैकी कोणत्या ठिकाणी झाला ? 

1. रायगड जिल्हा

2. नाशिक जिल्हा

3. बुलढाणा जिल्हा

4. सातारा जिल्हा

उत्तर : बुलढाणा जिल्हा

जन्म आणि शिक्षण : 

• जिजामाता हयांचा जन्म 12 जानेवारी 1598 रोजी बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडराजा येथे झाला.

• त्यांचे वडील लखूजी जाधव हे निजामशाहीतील मातब्बर सरदार होते.

• जिजाऊंना उत्तम शिक्षण मिळाले होते त्यांना राजनीती, युद्धनीती, इतिहास, धर्म आणि तत्वज्ञान यांसारख्या विषयांचे सखोल ज्ञान होते.

• त्याचबरोबर राजमाता शस्त्रविद्या आणि प्रशासनातही निपुन होत्या. 

विवाह आणि छत्रपतींचे संगोपन :  

• मालोजी भोसले यांचे चिरंजीव शहाजीराजे भोसले यांच्याशी दौलताबाद येथे जिजामातांचा विवाह झाला.

• राजमाता जिजाऊ ह्या हिंदवी साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री.

• त्यांनी बाल शिवबांना लष्करी शिक्षणाबरोबर रामायण, महाभारत, भगवद्गीता, ज्ञानेश्वरीतील कथा सांगितल्या.

• शांतिपर्वातील राजकीय विचार आणि महाभारत युद्ध यांतील कथा सांगितल्या.

• राजमाता जिजाऊ यांनी स्वराज्याचे धाकले धनी छत्रपती संभाजी महाराजांचे ही संगोपन केले. 

स्वराज्याचे प्रेरणास्थान : 

• राजमाता जिजाऊ यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे संगोपन करताना त्यांना तत्कालीन राजकीय परिस्थितीची जाणीव करून दिली.

• राजमातांनी छत्रपतींना परकीय राजवटीच्या जुलमी राजवटी विरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली.

• त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लहान वयातच स्वराज्य स्थापनेचा संकल्प केला.

प्रशासकीय कौशल्य : 

• राजमाता जिजाऊ महाराजांच्या राज्यकारभारात जातीने लक्ष घालीत.

• राजमातांचा अनुभवाचा आणि ज्ञानाचा उपयोग छत्रपती शिवाजी महाराजांना स्वराज्य स्थापनेत झाला.

• राज्यकारभारात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अनुपस्थितीत त्या राज्याची सर्व जबाबदारी सांभाळत असत. 

• महाराज आग्राभेटीवर गेले असता त्यांनी स्वराज्याचा कारभार राजमाता जिजाऊंच्या हाती सुपुर्द केला होता. 

निधन : 

• रायगडावर शिवराज्याभिषेक झाल्यानंतर बारा दिवसांनी 17 जून 1674 रोजी त्यांनी स्वतंत्र हिंदवी स्वराज्यात अखेरचा श्वास घेतला. 

• रायगडाच्या पायथ्याशी पाचाड या गावी राजमाता जिजाऊंची समाधी आहे. 

लाल बहादूर शास्त्री पुण्यतिथी

Death Anniversary of Lal Bahadur Shastri

भारताचे दुसरे पंतप्रधान श्री लाल बहादूर शास्त्री यांना पुण्यतिथी निमित्त मानवंदना 💐💐🙏

Subject : GS - आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ताश्कंद शांतता करारावर स्वाक्षरी खालील पैकी कोणत्या भारतीय पंतप्रधानांनी केली होती ? 

1. पंडित जवाहरलाल नेहरू

2. लाल बहादूर शास्त्री

3. राजीव गांधी

4. अटलबिहारी वाजपेयी

उत्तर : लाल बहादूर शास्त्री

श्री लाल बहादूर शास्त्री 

• जन्म : जन्म 2 ऑक्टोबर 1904 रोजी उत्तर प्रदेशातील मुघलसराय येथे झाला.

• लाल बहादूर शास्त्री यांनी वाराणसीतील काशी विद्यापीठात शिक्षण घेतले. येथे त्यांना विद्या पीठाने " शास्त्री " ही पदवी बहाल केली.

• लाल बहादूर शास्त्री हे गांधीजींच्या राजकीय विचारसरणी ने प्रभावित होते.

• भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामातील ते एक महत्वपूर्ण सेनानी होते.

• असहकार आंदोलनात, सविनय कायदेभंग चळवळ, भारत छोडो आंदोलनात सहभागी झाल्याने त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला.

भारताचे पंतप्रधान 

• श्री लाल बहादूर शास्त्री पंडित जवाहरलाल नेहरू नंतर भारताचे दुसरे पंतप्रधान बनले.

• 9 जून 1964 ते 11 जानेवारी 1966 पर्यंत त्यांनी भारताचे पंतप्रधान म्हणून काम केले.

• पंतप्रधान म्हणून काम करत असताना दोन महत्त्वपूर्ण घटना घडल्या.

• 1965 चे भारत - पाकिस्तान युद्ध. या युद्धा दरम्यान त्यांनी जय जवान जय किसान ही घोषणा दिली.

• कृषीप्रधान देश असूनही त्याकाळात देशात अन्नधान्याचा खूप तुटवडा होता.

• PL ४८० करारानुसार भारताला अमेरिकेकडून गहू आयात करावा लागत.

• 1965 च्या भारत - पाकिस्तान युद्धामुळे अन्नधान्याच तुटवडा अजूनच वाढला.

• लाल बहादूर शास्त्री यांनी याच काळात हरितक्रांती ची सुरुवात केली.

• त्यांनी 1965 मध्ये भारतीय अन्न महामंडळ (Food Corporation of India -FCI) ची स्थापना केली.

• भारताला दूध उत्पादनात स्वावलंबी बनवण्यासाठी त्यांनी श्वेतक्रांतीतही मोलाची भूमिका बजावली.

मृत्यू :

• लाल बहादूर शास्त्री यांचे 10 जानेवारी 1966 रोजी ताश्कंद शहरात शांतता करारावर स्वाक्षरी केल्यानंतर काही तासांत त्यांचे निधन झाले.

• हे भारताचे पहिले असे पंतप्रधान होते की त्यांचे निधन भारताच्या बाहेर झाले.

समाधीस्थळ

नवी दिल्ली येथे विजयघाट नावाने लाल बहादूर शास्त्री यांचे समाधीस्थळ आहे.

भारतरत्न पुरस्कार

• त्यांना 1966 मध्ये मरणोत्तर भारतरत्न हा सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने गौरविण्यात आले.

• मरणोत्तर भारतरत्न पुरस्कार मिळवणारे ते पहिले व्यक्ती होते. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन स्टडी पॉईंट्स : 

• लाल बहादूर शास्त्री : भारताचे दुसरे पंतप्रधान

• पंतप्रधान कालावधी : 9 जून 1964 ते 11 जानेवारी 1966

• प्रसिद्ध घोषणा : “जय जवान, जय किसान” – 1965 च्या भारत–पाकिस्तान युद्धाच्या काळात

• ताश्कंद शांतता करार : 10 जानेवारी 1966 रोजी स्वाक्षरी

• निधन : 11 जानेवारी 1966, ताश्कंद (भारताबाहेर निधन झालेले पहिले पंतप्रधान)

• समाधीस्थळ : विजयघाट, नवी दिल्ली

• भारतरत्न : 1966 मध्ये मरणोत्तर; मरणोत्तर भारतरत्न मिळवणारे पहिले व्यक्ती

Somnath Swabhiman Parv : 1026–2026

Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘सोमनाथ स्वाभिमान पर्व’ आयोजित करण्यामागील मुख्य कारण कोणते ?

1. सोमनाथ मंदिराच्या स्थापनेला 1000 वर्षे पूर्ण होणे

2. सोमनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीला 1000 वर्षे पूर्ण होणे

3. सोमनाथ मंदिरावरील पहिल्या आक्रमणाला 1000 वर्षे पूर्ण होणे

4. सोमनाथ मंदिराच्या प्राणप्रतिष्ठेला 1000 वर्षे पूर्ण होणे

उत्तर : सोमनाथ मंदिरावरील पहिल्या आक्रमणाला 1000 वर्षे पूर्ण होणे

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने सोमनाथ मंदिरावर झालेल्या पहिल्या आक्रमणाच्या 1000 वर्षांच्या स्मरणार्थ सोमनाथ स्वाभिमान पर्व (1026–2026) आयोजित करण्याचा निर्णय घेतला आहे.

‘सोमनाथ स्वाभिमान पर्व’ म्हणजे काय आणि या पर्वाचा उद्देश कोणता ?

• सोमनाथ स्वाभिमान पर्व म्हणजे सोमनाथ मंदिरावर झालेल्या पहिल्या विध्वंसानंतरही ते पुन्हा पुन्हा उभे राहिले, या ऐतिहासिक सातत्याचे आणि आत्मसन्मानाचे स्मरण होय.

• हे पर्व 8 ते 11 जानेवारी 2026 या कालावधीत गुजरातमधील सोमनाथ येथे आयोजित करण्यात येत आहे.

• या पर्वाचा उद्देश भावी पिढ्यांपर्यंत भारतीय सभ्यतेतील श्रद्धा, सहिष्णुता, पुनर्निर्माण आणि सांस्कृतिक आत्मविश्वास हे मूल्य पोहचवणे हा आहे.

सोमनाथ मंदिर का महत्त्वाचे आहे ?

• सोमनाथ मंदिर हे भगवान शिवाच्या 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले ज्योतिर्लिंग मानले जाते.

• हे मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ नसून ते भारतीय सभ्यतेच्या पुनर्जन्माचे प्रतीक मानले जाते.

• वारंवार विध्वंस होऊनही पुन्हा उभे राहिल्यामुळे सोमनाथला “शाश्वत तीर्थक्षेत्र (Eternal Pilgrimage Site)” असेही संबोधले जाते.

सोमनाथ मंदिराचे स्थान व भौगोलिक वैशिष्ट्ये :

• सोमनाथ मंदिर गुजरातच्या सौराष्ट्र प्रदेशात प्रभास पाटन येथे स्थित आहे.

• हे मंदिर कपिला, हिरण आणि सरस्वती या नद्यांच्या संगमाजवळ अरबी समुद्राच्या किनारी आहे.

• येथील प्रसिद्ध शिलालेखानुसार, मंदिराच्या दक्षिण टोकापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत भूभाग नाही, जे प्राचीन भारतीय भूगोलज्ञानाचे द्योतक आहे.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी :

प्राचीन काळ :

• सोमनाथ हे स्थळ प्राचीन काळापासून पूजेचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहे. 

• शिवपुराण, इतर धार्मिक ग्रंथ आणि शिलालेखांमधून सोमनाथ मंदिराचा उल्लेख आढळतो.

1026 इ.स. :

• इ.स. 1026 मध्ये महमूद गझनीने (Mahmud of Ghazni) सोमनाथ मंदिरावर हल्ला केला. 

• त्याने मंदिर लुटले आणि ते पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले. 

• भारतीय इतिहासातील ही घटना अतिशय दुःखद मानली जाते.

• ही घटना भारतीय इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते.

 मध्ययुगीन काळ :

• नंतरच्या काळात, म्हणजेच 12व्या शतकात, कुमारपाल यांसारख्या राजांनी तसेच चूडासमा राजवंशाने सोमनाथ मंदिर पुन्हा बांधले. 

• मात्र, सल्तनत काळात हे मंदिर पुन्हा एकदा नष्ट करण्यात आले.

• इतिहास पाहिला तर असे दिसते की सोमनाथ मंदिर अनेक वेळा तोडले गेले, पण प्रत्येक वेळी ते पुन्हा उभे राहिले. 

• त्यामुळे सोमनाथ मंदिर हे अखंड श्रद्धा, धैर्य आणि टिकून राहण्याचे प्रतीक मानले जाते.

सोमनाथ मंदिराची स्थापत्य वैशिष्ट्ये : 

• सोमनाथ मंदिर चालुक्य (सोलंकी) स्थापत्य शैलीत बांधलेले आहे.

• उंच शिखर

• सूक्ष्म दगडी कोरीवकाम

• गर्भगृहात ज्योतिर्लिंगाची स्थापना - ही या मंदिराची ठळक वैशिष्ट्ये आहेत.

स्वातंत्र्यानंतरची आधुनिक पुनर्बांधणी : 

• भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी सोमनाथ मंदिराच्या पुनर्निर्माणाचा पुढाकार घेतला. 

• त्यांनी हे काम केवळ धार्मिक नव्हे, तर राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक कर्तव्य मानले.

• 1947 ते 1951 या काळात सोमनाथ मंदिराची पुनर्बांधणी करण्यात आली.

• मंदिराची रचना प्रभाशंकर सोमपुरा या प्रसिद्ध वास्तुविशारदाने केली. 

• मंदिराचे बांधकाम पारंपरिक भारतीय स्थापत्यशास्त्राच्या पद्धतीनुसार करण्यात आले.

• नवीन सोमनाथ मंदिराचे उद्घाटन भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या हस्ते 11 मे 1951 रोजी करण्यात आले.

• सध्या सोमनाथ मंदिराची देखरेख सोमनाथ ट्रस्ट करत असून, या ट्रस्टचे अध्यक्ष भारताचे पंतप्रधान असतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• सोमनाथ स्वाभिमान पर्व = 1026–2026

• आयोजन कालावधी = 8 ते 11 जानेवारी

• कारण = पहिल्या आक्रमणाला 1000 वर्षे

• सोमनाथ = 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले

• स्थान = प्रभास पाटन, गुजरात

• पहिला विध्वंस = 1026 इ.स. (महमूद गझनी)

• स्थापत्य शैली = चालुक्य / सोलंकी

• पुनर्बांधणी पुढाकार = सरदार वल्लभभाई पटेल

• उद्घाटन = 11 मे 1951 (डॉ. राजेंद्र प्रसाद)

12 ज्योतिर्लिंगे : 

World Hindi Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक हिंदी दिवस केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

1. 1 जानेवारी

2. 6 जानेवारी

3. 10 जानेवारी

4. 12 जानेवारी

उत्तर : 10 जानेवारी

बातमी काय ?

• शिक्षण, सांस्कृतिक आदान-प्रदान यासह आंतरराष्ट्रीय स्तरावर हिंदी भाषेच्या वापराला प्रोत्साहन देण्यासाठी दरवर्षी 10 जानेवारी रोजी साजरा करण्यात येतो.

जागतिक हिंदी दिवस/ विश्व हिंदी दिवस का साजरी करतो ? 

• हिंदीला आंतरराष्ट्रीय भाषा म्हणून प्रोत्साहन देण्यासाठी.  

• जगभरातील शैक्षणिक संस्थांना हिंदी विषय म्हणून स्वीकारण्यासाठी प्रोत्साहित करणे.  

• भारतीय भाषेबद्दल जागरुकता निर्माण करणे आणि जगभरात तिला जागतिक भाषा म्हणून प्रोत्साहन देणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे. 

• हिंदी भाषेचा वापर आणि संवर्धनाशी संबंधित जागरूकता पसरवण्यासाठी देखील हा दिवस साजरा करतात. 

जागतिक हिंदी दिवस 10 जानेवारीलाच का साजरी करतात ? 

• 10 जानेवारी 1975 रोजी नागपुरात पहिली जागतिक हिंदी परिषद पार पडली. 

• या दिनाच्या सन्मानार्थ दरवर्षी 10 जानेवारी रोजी जागतिक हिंदी दिवस साजरी करण्यात येतो. 

पहिला जागतिक हिंदी दिवस केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• 10 जानेवारी 2006 मध्ये पहिल्यांदा जागतिक हिंदी दिवस साजरी करण्यात आला. 

नोट :

जागतिक हिंदी दिवस : 10 जानेवारी

राष्ट्रीय हिंदी दिवस : 14 सप्टेंबर

राष्ट्रीय हिंदी दिवस केव्हा असतो ? 

• 14 सप्टेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने हिंदी भाषा देशाची अधिकृत भाषा म्हणून स्वीकारली त्यामुळे 14 सप्टेंबर हा दिवस राष्ट्रीय हिंदी दिवस म्हणून साजरा करतात. 

Aadhaar Mascot ‘Udai’

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘उदय’ हा शुभंकर कोणत्या उद्देशाने सुरू करण्यात आला आहे ?

1. आधार क्रमांक देण्यासाठी

2. आधार सेवांची माहिती नागरिकांना सोप्या पद्धतीने देण्यासाठी

3. आधार प्रमाणीकरण सक्तीचे करण्यासाठी

4. आधारला कायदेशीर दर्जा देण्यासाठी

उत्तर : आधार सेवांची माहिती नागरिकांना सोप्या पद्धतीने देण्यासाठी

बातमी काय ?

• भारत सरकारच्या भारतीय विशिष्ट ओळख प्राधिकरण (Unique Identification Authority of India - UIDAI) या संस्थेने ‘उदय’ (Udai) नावाचा आधारचा अधिकृत शुभंकर सुरू केला आहे.

‘उदय’ शुभंकर म्हणजे काय ?

• ‘उदय’ हा कोणतीही सेवा देणारा घटक नसून फक्त माहिती व जनजागृतीसाठीचा अधिकृत संवाद माध्यम आहे.

• ‘उदय’ हा नागरिक-केंद्रित संवाद सहाय्यक (Resident-Facing Communication Companion) म्हणजेच आधारचा अधिकृत शुभंकर आहे.

• तो आधारच्या क्लिष्ट प्रक्रियांना सोप्या आणि मैत्रीपूर्ण स्वरूपात मांडतो.

• हा शुभंकर आधारविषयक माहिती अधिक लोकाभिमुख, समजण्याजोगी आणि सुलभ करण्यासाठी सुरू करण्यात आला आहे.

‘उदय’ या शुभंकर चा उद्देश कोणता ?

• आधार अद्ययावत करणे

• प्रमाणीकरण

• ऑफलाईन पडताळणी

• निवडक माहिती सामायिकरण

• आधारचा जबाबदार वापर - या बाबी नागरिकांना सोप्या भाषेत समजावून सांगणे हा आहे.

हा उपक्रम सुरू करण्याची गरज का निर्माण झाली ?

• आधार (Aadhaar) ही देशातील सर्वात मोठी डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा (digital public infrastructure) आहे.

• तरीही अनेक नागरिकांना प्रक्रियांबाबत संभ्रम, चुकीची माहिती सेवा वापरातील चुका यांचा सामना करावा लागतो.

• ही माहितीतील दरी भरून काढण्यासाठी मानवी स्वरूपात संवाद साधणारा शुभंकर ही संकल्पना पुढे आली.

शासन व डिजिटल धोरणाच्या दृष्टीने महत्त्व : 

• या उपक्रमामुळे आधारविषयी नागरिकांचा विश्वास वाढतो

• चुकीचा वापर कमी होतो सेवा वितरण अधिक प्रभावी होते

• तसेच, डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधांभोवती नागरिकांचा सहभाग (citizen engagement) वाढतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• आधार = भारताची सर्वात मोठी डिजिटल ओळख प्रणाली

• UIDAI = आधार व्यवस्थापनाची वैधानिक संस्था

• ‘उदय’ = आधारचा अधिकृत शुभंकर

• ‘उदय’ सुरू करणारी संस्था = UIDAI

• उद्देश = आधार माहिती लोकाभिमुख करणे

• स्वरूप = संवाद व जनजागृती (सेवा देणारा घटक नाही)

• महत्त्व = विश्वास, सहभाग, डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा

Bal Vivah Mukt Bharat Campaign

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारत सरकारने बालविवाह पूर्णपणे संपवण्याचे लक्ष्य कोणत्या वर्षासाठी निश्चित केले आहे ?

1. 2026

2. 2028

3. 2030

4. 2035

उत्तर : 2030

बातमी काय ?

• भारत सरकारने बालविवाहमुक्त भारत अभियान (Bal Vivah Mukt Bharat Campaign) अधिक प्रभावीपणे राबवण्याचा निर्णय घेतला आहे.

• या अभियानाचा उद्देश 2026 पर्यंत बालविवाहाचे प्रसाराचे प्रमाण (Prevalence) 10% ने कमी करणे आणि

• 2030 पर्यंत भारताला पूर्णपणे बालविवाहमुक्त बनवणे हा आहे.

• या उपक्रमात कायद्याची अंमलबजावणीबरोबरच समुदाय-आधारित अंमलबजावणी (Community Driven Enforcement)

• आणि जनजागृती यांवर विशेष भर देण्यात आला आहे.

बालविवाह गंभीर सामाजिक समस्या का आहे ?

• बालविवाह ही केवळ सामाजिक परंपरा नसून तो मानवी हक्कांचा भंग (Human Rights Violation) आहे.

• लहान वयात लग्न झाल्यामुळे मुलींचे शिक्षण अपूर्ण राहते, त्यांच्या शारीरिक व मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतात आणि लैंगिक शोषणाचा धोका वाढतो.

• यामुळे मातामृत्यू, बालमृत्यू आणि गरिबीचे दुष्टचक्र अधिक तीव्र होते.

बालविवाह म्हणजे काय ?

• भारतीय कायद्यानुसार 18 वर्षांखालील मुलगी किंवा 21 वर्षांखालील मुलगा यांचा झालेला विवाह म्हणजे बालविवाह (Child Marriage) होय.

• असा विवाह कायद्याने बेकायदेशीर मानला जातो.

भारतातील बालविवाहविरोधी लढ्याची पार्श्वभूमी : 

• भारतामध्ये बालविवाहाविरोधातील चळवळ 19व्या शतकात सुरू झाली.

• राजा राममोहन रॉय, ईश्र्वरचंद्र विद्यासागर आणि महात्मा ज्योतिबा फुले यांसारख्या समाजसुधारकांनी बालविवाहाविरोधात समाजप्रबोधन केले.

भारतातील बालविवाहविरोधी कायद्यांची पार्श्वभूमी : 

संमती वय कायदा 1891 (Age of Consent Act, 1891) : 

• 1891 मधील संमती वय कायदा हा बालविवाह रोखण्यासाठीचा पहिला कायदेशीर प्रयत्न होता.

शारदा कायदा 1929 : 

• 1929 च्या बालविवाह प्रतिबंधक कायदा – शारदा कायदा (Child Marriage Restraint Act) यामुळे मुलींसाठी 14 वर्षे व मुलांसाठी 18 वर्षे विवाहाचे किमान वय निश्चित करण्यात आले. 

1948 व 1978 दुरुस्ती : 

• 1948 व 1978 च्या दुरुस्त्यांनंतर मुलींसाठी 18 वर्षे व मुलांसाठी 21 वर्षे ही मर्यादा वाढविण्यात आली.

बालविवाह प्रतिबंधक कायदा (Prohibition of Child Marriage Act, 2006) : 

• 2006 मध्ये लागू झालेल्या बालविवाह प्रतिबंधक कायदा (Prohibition of Child Marriage Act – PCMA) यामुळे प्रतिबंध, संरक्षण आणि शिक्षा यांना कायदेशीर बळ मिळाले.

सध्याची कायदेशीर चौकट : 

बालविवाह प्रतिबंधक कायदा, 2006 (PCMA) : 

• PCMA नुसार बालविवाह रद्द करता येण्याजोगा (Voidable) असतो,

• तर जबरदस्ती, फसवणूक किंवा तस्करीच्या प्रकरणात तो पूर्णतः अवैध (Void) ठरतो.

• या कायद्यानुसार बालविवाह प्रतिबंध अधिकारी (Child Marriage Prohibition Officer – CMPO) नेमण्याची तरतूद आहे.

भारतीय न्याय संहिता, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) :

• भारतीय न्याय संहिता, 2023 नुसार 18 वर्षांखालील पत्नीशी लैंगिक संबंध ठेवणे हा बलात्कार मानला जातो.

POCSO Act, 2012 : 

• लैंगिक गुन्ह्यांपासून बालकांचे संरक्षण कायदा, 2012 (POCSO Act) अंतर्गत बालविवाहातील लैंगिक संबंधांना गंभीर लैंगिक अत्याचार (Aggravated Sexual Assault) म्हणून हाताळले जाते.

भारताची अधिकृत उद्दिष्टे : 

• भारत सरकारने 2026 पर्यंत बालविवाहाचे प्रमाण 10% ने कमी करण्याचे आणि

• 2030 पर्यंत बालविवाह पूर्णपणे संपवण्याचे लक्ष्य निश्चित केले आहे.

• हे उद्दिष्ट United Nations च्या शाश्वत विकास उद्दिष्ट 5.3 (Sustainable Development Goal 5.3) शी सुसंगत आहे.

• यासाठी जिल्हा व पंचायत पातळीवर बालविवाहमुक्त क्षेत्र (child marriage free area) घोषित करण्यावर भर देण्यात येत आहे.

सध्याची स्थिती : आकडे काय सांगतात ?

• राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण–5 (National Family Health Survey–5, 2019–21) यानुसार 20 ते 24 वयोगटातील 23% महिलांचे लग्न 18 वर्षांपूर्वी झालेले आहे.

• गेल्या काही वर्षांत प्रमाण कमी झाले असले तरी पश्चिम बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश तसेच मध्य व पूर्व भारतातील काही भागांत बालविवाहाचे प्रमाण अजूनही जास्त आहे.