चालू घडामोडी | सोमनाथ स्वाभिमान पर्व
Somnath Swabhiman Parv : 1026–2026
Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) ‘सोमनाथ स्वाभिमान पर्व’ आयोजित करण्यामागील मुख्य कारण कोणते ?
1. सोमनाथ मंदिराच्या स्थापनेला 1000 वर्षे पूर्ण होणे
2. सोमनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीला 1000 वर्षे पूर्ण होणे
3. सोमनाथ मंदिरावरील पहिल्या आक्रमणाला 1000 वर्षे पूर्ण होणे
4. सोमनाथ मंदिराच्या प्राणप्रतिष्ठेला 1000 वर्षे पूर्ण होणे
उत्तर : सोमनाथ मंदिरावरील पहिल्या आक्रमणाला 1000 वर्षे पूर्ण होणे
बातमी काय ?
• केंद्र सरकारने सोमनाथ मंदिरावर झालेल्या पहिल्या आक्रमणाच्या 1000 वर्षांच्या स्मरणार्थ सोमनाथ स्वाभिमान पर्व (1026–2026) आयोजित करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
‘सोमनाथ स्वाभिमान पर्व’ म्हणजे काय आणि या पर्वाचा उद्देश कोणता ?
• सोमनाथ स्वाभिमान पर्व म्हणजे सोमनाथ मंदिरावर झालेल्या पहिल्या विध्वंसानंतरही ते पुन्हा पुन्हा उभे राहिले, या ऐतिहासिक सातत्याचे आणि आत्मसन्मानाचे स्मरण होय.
• हे पर्व 8 ते 11 जानेवारी 2026 या कालावधीत गुजरातमधील सोमनाथ येथे आयोजित करण्यात येत आहे.
• या पर्वाचा उद्देश भावी पिढ्यांपर्यंत भारतीय सभ्यतेतील श्रद्धा, सहिष्णुता, पुनर्निर्माण आणि सांस्कृतिक आत्मविश्वास हे मूल्य पोहचवणे हा आहे.
सोमनाथ मंदिर का महत्त्वाचे आहे ?
• सोमनाथ मंदिर हे भगवान शिवाच्या 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले ज्योतिर्लिंग मानले जाते.
• हे मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ नसून ते भारतीय सभ्यतेच्या पुनर्जन्माचे प्रतीक मानले जाते.
• वारंवार विध्वंस होऊनही पुन्हा उभे राहिल्यामुळे सोमनाथला “शाश्वत तीर्थक्षेत्र (Eternal Pilgrimage Site)” असेही संबोधले जाते.
सोमनाथ मंदिराचे स्थान व भौगोलिक वैशिष्ट्ये :
• सोमनाथ मंदिर गुजरातच्या सौराष्ट्र प्रदेशात प्रभास पाटन येथे स्थित आहे.
• हे मंदिर कपिला, हिरण आणि सरस्वती या नद्यांच्या संगमाजवळ अरबी समुद्राच्या किनारी आहे.
• येथील प्रसिद्ध शिलालेखानुसार, मंदिराच्या दक्षिण टोकापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत भूभाग नाही, जे प्राचीन भारतीय भूगोलज्ञानाचे द्योतक आहे.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी :
प्राचीन काळ :
• सोमनाथ हे स्थळ प्राचीन काळापासून पूजेचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहे.
• शिवपुराण, इतर धार्मिक ग्रंथ आणि शिलालेखांमधून सोमनाथ मंदिराचा उल्लेख आढळतो.
1026 इ.स. :
• इ.स. 1026 मध्ये महमूद गझनीने (Mahmud of Ghazni) सोमनाथ मंदिरावर हल्ला केला.
• त्याने मंदिर लुटले आणि ते पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले.
• भारतीय इतिहासातील ही घटना अतिशय दुःखद मानली जाते.
• ही घटना भारतीय इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते.
मध्ययुगीन काळ :
• नंतरच्या काळात, म्हणजेच 12व्या शतकात, कुमारपाल यांसारख्या राजांनी तसेच चूडासमा राजवंशाने सोमनाथ मंदिर पुन्हा बांधले.
• मात्र, सल्तनत काळात हे मंदिर पुन्हा एकदा नष्ट करण्यात आले.
• इतिहास पाहिला तर असे दिसते की सोमनाथ मंदिर अनेक वेळा तोडले गेले, पण प्रत्येक वेळी ते पुन्हा उभे राहिले.
• त्यामुळे सोमनाथ मंदिर हे अखंड श्रद्धा, धैर्य आणि टिकून राहण्याचे प्रतीक मानले जाते.
सोमनाथ मंदिराची स्थापत्य वैशिष्ट्ये :
• सोमनाथ मंदिर चालुक्य (सोलंकी) स्थापत्य शैलीत बांधलेले आहे.
• उंच शिखर
• सूक्ष्म दगडी कोरीवकाम
• गर्भगृहात ज्योतिर्लिंगाची स्थापना - ही या मंदिराची ठळक वैशिष्ट्ये आहेत.
स्वातंत्र्यानंतरची आधुनिक पुनर्बांधणी :
• भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी सोमनाथ मंदिराच्या पुनर्निर्माणाचा पुढाकार घेतला.
• त्यांनी हे काम केवळ धार्मिक नव्हे, तर राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक कर्तव्य मानले.
• 1947 ते 1951 या काळात सोमनाथ मंदिराची पुनर्बांधणी करण्यात आली.
• मंदिराची रचना प्रभाशंकर सोमपुरा या प्रसिद्ध वास्तुविशारदाने केली.
• मंदिराचे बांधकाम पारंपरिक भारतीय स्थापत्यशास्त्राच्या पद्धतीनुसार करण्यात आले.
• नवीन सोमनाथ मंदिराचे उद्घाटन भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या हस्ते 11 मे 1951 रोजी करण्यात आले.
• सध्या सोमनाथ मंदिराची देखरेख सोमनाथ ट्रस्ट करत असून, या ट्रस्टचे अध्यक्ष भारताचे पंतप्रधान असतात.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
• सोमनाथ स्वाभिमान पर्व = 1026–2026
• आयोजन कालावधी = 8 ते 11 जानेवारी
• कारण = पहिल्या आक्रमणाला 1000 वर्षे
• सोमनाथ = 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले
• स्थान = प्रभास पाटन, गुजरात
• पहिला विध्वंस = 1026 इ.स. (महमूद गझनी)
• स्थापत्य शैली = चालुक्य / सोलंकी
• पुनर्बांधणी पुढाकार = सरदार वल्लभभाई पटेल
• उद्घाटन = 11 मे 1951 (डॉ. राजेंद्र प्रसाद)
12 ज्योतिर्लिंगे :
