चालू घडामोडी | खाण सुरक्षा महासंचालनालय
Directorate General of Mines Safety
Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) खालीलपैकी कोणती संस्था खाण क्षेत्रात कार्यरत कामगारांच्या सुरक्षितता, आरोग्य आणि कल्याणासंबंधी कायद्यांची अंमलबजावणी व देखरेख करते ?
1. भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (GSI)
2. केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा दल (CISF)
3. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (CPCB)
4. खाण सुरक्षा महासंचालनालय (DGMS)
उत्तर : खाण सुरक्षा महासंचालनालय (DGMS)
बातमी काय ?
• 2026 मध्ये Directorate General of Mines Safety (DGMS) ने आपला 125 वा स्थापना दिन साजरा केला.
• या निमित्ताने खाण कामगारांची सुरक्षितता आणि कल्याण सुनिश्चित करण्यातील DGMS ची भूमिका अधोरेखित झाली.
खाण सुरक्षा महासंचालनालय (DGMS) म्हणजे काय ?
• DGMS ही कामगार व रोजगार मंत्रालय, भारत सरकार अंतर्गत कार्यरत असलेली वैधानिक नियामक संस्था (Statutory Regulatory Authority) आहे.
• कोळसा, धातुक आणि तेल खाणींमध्ये काम करणाऱ्या कामगारांचे सुरक्षा, आरोग्य आणि कल्याण पाहण्याची जबाबदारी DGMS वर आहे.
खाण सुरक्षा महासंचालनालय (DGMS) स्थापना, मुख्यालय आणि उद्दिष्ट :
• स्थापना : DGMS ची स्थापना 1902 मध्ये झाली असून ही भारतातील सर्वात जुनी कामगार-सुरक्षा संस्था मानली जाते.
• मुख्यालय : या संस्थेचे मुख्यालय धनबाद, झारखंड येथे आहे.
• उद्दिष्ट : खाणींमध्ये जोखीममुक्त आणि अपघातमुक्त कामकाजाची वातावरण निर्माण करणे हे DGMS चे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
DGMS ची मुख्य कामे :
खाण-सुरक्षा कायद्यांची अंमलबजावणी :
• DGMS खाण-सुरक्षेशी संबंधित कायद्यांची अंमलबजावणी करते.
• Mines Act, 1952 आणि त्याअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या नियमांचे पालन खाणींमध्ये होते की नाही यावर ती देखरेख ठेवते.
नियमन व तपासणी :
• खाणींची नियमित तपासणी, सुरक्षा ऑडिट आणि आवश्यक मंजुरी देणे हे देखील DGMS चे महत्त्वाचे काम आहे.
अपघात प्रतिबंध व चौकशी :
• खाण अपघात झाल्यास त्याची चौकशी करून कारणे शोधणे आणि भविष्यातील अपघात टाळण्यासाठी उपाय सुचवले जातात.
आरोग्य देखरेख :
• खाण कामगारांच्या आरोग्याची तपासणी, व्यावसायिक आजारांचे प्रतिबंध आणि सुरक्षितता प्रशिक्षणावर भर दिला जातो.
प्रशिक्षण व जनजागृती :
• सुरक्षितता वाढवण्यासाठी प्रशिक्षण, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि सर्वोत्तम पद्धतींचा वापर DGMS प्रोत्साहित करते.
खाण सुरक्षा महासंचालनालय (DGMS चे महत्त्व) :
• कामगार कल्याण : खाण उद्योग हा उच्च जोखमीचा क्षेत्र असल्याने कामगारांचे प्राण आणि उपजीविका सुरक्षित ठेवण्यात DGMS ची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
• संवैधानिक आधार : घटना अनुच्छेद 246 अंतर्गत Union List मधील Entry 55 नुसार खाण-सुरक्षेची जबाबदारी केंद्र सरकारवर असून DGMS ही ती अंमलात आणणारी प्रमुख संस्था आहे.
• संस्थात्मक ताकद : 1987 मध्ये DGMS ला Science & Technology (S&T) Institution म्हणून मान्यता देण्यात आली आहे, त्यामुळे येथे तज्ज्ञ अधिकारी आणि आधुनिक प्रयोगशाळा कार्यरत आहेत.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
• संस्था → खाण सुरक्षा महासंचालनालय (Directorate General of Mines Safety - DGMS)
• मंत्रालय → कामगार व रोजगार मंत्रालय, भारत सरकार
• स्थापना → 1902
• मुख्यालय → धनबाद, झारखंड
_1769824977764.webp)
