PSLV-C62 Mission

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) PSLV-C62 मोहिमेद्वारे ISRO कोणता उपग्रह प्रक्षेपित करणार आहे ?

1. Anvesha

2. Aditya-L2

3. Mangal

4. Kalam

उत्तर : Anvesha (EOS-N1)

बातमी काय ?

• भारताची अंतराळ संस्था Indian Space Research Organisation (ISRO) 2026 ची सुरुवात PSLV-C62 मिशनने करणार आहे.

• या मोहिमेद्वारे EOS-N1 (कोडनेम Anvesha) हा प्रगत पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह श्रीहरिकोटा येथून PSLV-C62 रॉकेटद्वारे जानेवारी 2026 मध्ये प्रक्षेपित केला जाणार आहे.

• या मोहिमेत EOS-N1 सोबत 18 सह-प्रवासी (Co-Passenger) उपग्रह देखील अवकाशात सोडले जाणार आहेत.

EOS-N1 (Anvesha) म्हणजे काय ?

• EOS-N1 (Anvesha) हा प्रगत पृथ्वी निरीक्षण (Earth Observation) उपग्रह आहे.

• तो Hyperspectral Imaging तंत्रज्ञानावर आधारित असून भारताच्या रणनीतिक (defence) तसेच नागरी गरजांसाठी विकसित करण्यात आला आहे.

• हा उपग्रह जमिनीवरील घटकांचे अतिशय सूक्ष्म आणि अचूक निरीक्षण करण्यास सक्षम आहे.

प्रक्षेपण कधी व कुठून ?

• प्रक्षेपण तारीख : जानेवारी 2026

• प्रक्षेपण रॉकेट : Polar Satellite Launch Vehicle – PSLV-C62

• प्रक्षेपण केंद्र : श्रीहरिकोटा

EOS-N1 चे मुख्य उद्दिष्ट कोणते ?

• भारताची अवकाशाधारित नजर ठेवण्याची आणि माहिती गोळा करण्याची क्षमता वाढवणे हा आहे.

• त्याचबरोबर शेती, शहर नियोजन, आपत्ती व्यवस्थापन आणि पर्यावरण निरीक्षणासाठीही हा उपग्रह वापरात येणार आहे.

EOS-N1 ची मुख्य कार्ये कोणते ?

हायपरस्पेक्ट्रल इमेजिंग (Hyperspectral Imaging) :

• हा उपग्रह Hyperspectral Imaging वापरून जमिनीवरील घटक वेगवेगळ्या तरंगलांबींमध्ये ओळखतो, त्यामुळे माहिती अधिक अचूक मिळते.

धोरणात्मक पाळत ठेवणे (Strategic Surveillance) :

• तो सीमा निरीक्षण, भूभाग विश्लेषण आणि संभाव्य धोके ओळखणे यासाठी उपयोगी ठरतो.

शहरी आणि पायाभूत सुविधा (Urban and infrastructure) :

• शहरांमध्ये जमिनीचा वापर, इमारती व पायाभूत सुविधा निरीक्षण करण्यासाठी वापरला जातो.

कृषी ( Agriculture) : 

• शेती क्षेत्रात पिकांची तब्येत, मातीतील ओलावा आणि उत्पादनाचा अंदाज घेण्यास मदत करतो.

पर्यावरण (Environment) :

• पर्यावरणाच्या दृष्टीने प्रदूषण, परिसंस्थेतील बदल आणि हवामानाशी संबंधित परिणाम नोंदवतो.

Anvesha (EOS-N1 ) या उपग्रहाचे महत्त्व (Significance) :

• हा उपग्रह दर्शवतो की भारत Hyperspectral Remote Sensing या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानात आता प्रगत देशांच्या रांगेत पोहोचला आहे.

• एकाच उपग्रहातून संरक्षण, शेती, आपत्ती व्यवस्थापन आणि पर्यावरण प्रशासन या सर्व क्षेत्रांना मदत मिळणार आहे.

First meeting of the Payments Regulatory Board

Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) Payments Regulatory Board (PRB) संदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

1. PRB चे अध्यक्ष अर्थमंत्री असतात.

2. PRB ची स्थापना Information Technology Act, 2000 अंतर्गत झाली

3. PRB मार्फत RBI भारतातील पेमेंट व सेटलमेंट प्रणालीचे नियमन करते

4. PRB केवळ UPI व्यवहारांपुरती मर्यादित आहे

उत्तर : PRB मार्फत RBI भारतातील पेमेंट व सेटलमेंट प्रणालीचे नियमन करते

बातमी काय ?

• भारतामध्ये Payments Regulatory Board (PRB) च्या पहिल्या बैठकीचे आयोजन मुंबई येथे करण्यात आले. 

• या बैठकीचे अध्यक्षस्थान संजय मल्होत्रा (RBI Governor) यांनी भूषवले.

• या बैठकीमुळे भारतातील नवीन पेमेंट्स गव्हर्नन्स फ्रेमवर्क प्रत्यक्ष कार्यान्वित झाल्याचे स्पष्ट झाले आहे. 

• डिजिटल व नॉन-कॅश पेमेंट प्रणालींच्या नियमनासाठी ही एक महत्त्वाची पायरी मानली जाते.

पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्ड कोणत्या संस्थेच्या जागी स्थापन करण्यात आला ?

• भारतीय रिझर्व्ह बँकेने स्थापन केलेला पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्ड (PRB) हा पूर्वी अस्तित्वात असलेल्या BPSS (Board for Regulation and Supervision of Payment and Settlement Systems) या संस्थेच्या जागी स्थापन करण्यात आला आहे.

• सरकारने केलेल्या सुधारणा अधिसूचनेनंतर 9 मे 2025 पासून PRB अंमलात आला.

पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्ड ची स्थापना का करण्यात आली ?

• भारतातील डिजिटल पेमेंट प्रणालींना अधिक पारदर्शक, सुरक्षित आणि कार्यक्षम बनविण्यासाठी

• वाढत्या डिजिटल व्यवहारांवर अधिक केंद्रित आणि प्रभावी नियंत्रण ठेवण्यासाठी

• देशांतर्गत तसेच सीमापार पेमेंट्समध्ये विश्वसनीयता आणि स्थिरता राखण्यासाठी

PRB ला कायदेशीर आणि संस्थात्मक दर्जा :

• पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्ड (PRB) ला “भुगतान आणि निपटान प्रणाली अधिनियम, 2007” (Payment and Settlement Systems Act, 2007) अंतर्गत अधिकार प्रदान करण्यात आले आहेत.

• PRB ही आता DPSS (Department of Payment and Settlement Systems) द्वारा समर्थित स्वतंत्र संस्था आहे.

• PRB ची ही रचना तिला अधिक स्वायत्त आणि सशक्त नियामक यंत्रणा (Autonomous and Strong Regulatory Mechanism) निर्माण करते.

पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्डचे अध्यक्ष कोण ? 

Payments Regulatory Board (PRB) ची एकूण सदस्य संख्या किती ?

• पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्ड ची एकूण सदस्य संख्या 6 आहे.

• भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर हे पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्डचे अध्यक्ष असतील.

• भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे वर्तमान गव्हर्नर संजय मल्होत्रा हे पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्डचे सध्याचे अध्यक्ष असतील.

पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्ड ची प्रमुख कार्ये कोणती ?

What are the main functions of the Payment Regulatory Board ?

• सर्व प्रकारच्या पेमेंट प्रणालींचे नियमन व पर्यवेक्षण (Regulation and Supervision) करण्याची जबाबदारी पेमेंट रेग्युलेटरी बोर्ड ला देण्यात आली आहे.

1) इलेक्ट्रॉनिक पेमेंट्स :

उदाहरणार्थ : UPI, NEFT, RTGS, IMPS, कार्ड नेटवर्क्स

2) गैर-इलेक्ट्रॉनिक पेमेंट्स :

उदाहरणार्थ : चेक समाशोधन प्रणाली (Cheque Clearing System)

3) घरेलू तसेच सीमापार व्यवहारांवर नियंत्रण ठेवणे.

4) सार्वजनिक आणि खाजगी पेमेंट प्लॅटफॉर्म्स वर देखरेख ठेवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• PRB : Payment systems साठी RBI चे statutory regulatory body

• कायदा : Payment and Settlement Systems Act, 2007

• अंमलबजावणी : 9 मे 2025

• BPSS ऐवजी PRB

• अध्यक्ष : भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे (RBI) गव्हर्नर

Bureau of Indian Standards

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय मानक संस्थेची (BIS) स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

1. 6 जानेवारी 1947

2. 6 जानेवारी 1949

3. 6 जानेवारी 1971

4. 6 जानेवारी 1992

उत्तर : 6 जानेवारी 1947

भारतीय मानक संस्थेचा (BIS) स्थापना दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• अलीकडेच भारतीय मानक संस्था (BIS) ने 6 जानेवारी 2026 रोजी आपला 79वा स्थापना दिवस साजरा केला.

• भारतीय मानक संस्था म्हणजे Bureau of Indian Standards (BIS) 

भारतीय मानक संस्था (BIS) म्हणजे काय ?

• जनतेला व्यावहारात लागणाऱ्या विविध वस्तू आणि उत्पादकांना लागणारा विविध कच्चा माल यथायोग्य गुणवत्तेचा ठरावा म्हणून आणि

• उत्पादित पदार्थ वापरण्यास समाधानकारक व्हावेत या दृष्टीने त्यांमध्ये कोणते गुणधर्म आवश्यक आहेत व ते किती प्रमाणात असले पाहिजेत ते ठरविणारी आणि 

• या गुणधर्माचे मूल्यमापन करण्याच्या कसोट्या निश्चित करणारी केंद्रशासित भारतीय संस्था म्हणजे भारतीय मानक संस्था 

भारतीय मानक संस्था (BIS) काय काम करते ? 

• हे उत्पादन प्रमाणन - ISI मार्क

• सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांचे हॉलमार्किंग,

• पर्यावरण-अनुकूल उत्पादनांच्या लेबलिंगच्या संदर्भात ECO मार्क योजना यांसारख्या विविध कार्यांसाठी जबाबदार आहे. 

• 94% भारतीय मानके आंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संस्था (ISO) आणि आंतरराष्ट्रीय इलेक्ट्रोटेक्निकल कमिशन (IEC) मानकांशी सुसंगत आहेत.

• यामुळे भारताला आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत व्यापार करणे अधिक सोपे आणि सोईस्कर झाले आहे. 

भारतीय मानक संस्थेची (BIS) स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• 6 जानेवारी 1947 रोजी भारतीय मानक संस्थेची स्थापना करण्यात आली.

• BIS ही एक वैधानिक संस्था (Statutory Body) आहे.

भारतीय मानक संस्था (BIS) कोणत्या मंत्रालया अंतर्गत काम करते ?

• (MINISTRY OF CONSUMER AFFAIRS, FOOD & PUBLIC DISTRIBUTION) 

• ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करते. 

भारतीय मानक संस्थेचे (BIS) मुख्यालय कोठे आहे ? 

• नवी दिल्ली येथे भारतीय मानक संस्थेचे मुख्यालय आहे. 

वैधानिक संस्था म्हणजे काय ? 

• वैधानिक संस्था म्हणजे संसदेच्या किंवा राज्य विधानमंडळाच्या कायद्याद्वारे स्थापन केलेल्या संस्था आहेत, ज्यांचे अधिकार थेट संविधानातून न मिळता कायद्याद्वारे प्राप्त होतात.

Olive Ridley Sea Turtles

Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) खालीलपैकी कोणते विधान / विधाने ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवांबाबत योग्य आहे ?

अ) ऑलिव्ह रिडले हे सर्वात लहान समुद्री कासव आहे

ब) ऑलिव्ह रिडले कासवांची सर्वाधिक सामूहिक अंडी घालण्याची स्थळे (Arribada) मुंबई येथे आहे.

योग्य पर्याय निवडा :

1. फक्त अ बरोबर

2. फक्त ब बरोबर

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर

4. अ आणि ब दोन्ही चूक

उत्तर : फक्त अ बरोबर

• भारतातील सर्वात महत्त्वाचे अंडी घालण्याचे किनारे ओडिशा राज्यात आहे.

बातमी काय ?

• चेन्नई किनारपट्टीवर समुद्री कासवांचा अंडी घालण्याचा हंगाम सुरू झाल्यामुळे वन्यजीव विभागाने अनेक ठिकाणी सी टर्टल हॅचरी (Sea Turtle Hatcheries) उभारल्या आहेत.

• या हॅचरींचा उद्देश अंडी सुरक्षित ठेवणे आणि पिल्लांचे जगण्याचे प्रमाण वाढवणे हा आहे.

मूळ मुद्दा नेमका काय ?

• ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवे दरवर्षी किनाऱ्यावर येऊन वाळूत अंडी घालतात.

• मात्र किनारी भागात वाढते शहरीकरण, कृत्रिम प्रकाश, मानवी वर्दळ, कुत्रे व वाहनांमुळे मोठ्या प्रमाणावर अंडी नष्ट होतात.

• म्हणूनच नैसर्गिक अंडी सुरक्षित ठिकाणी हलवून हॅचरीमध्ये उबवण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासव हे आकाराने लहान समुद्री कासव आहे.

• याच्या कवचाचा (Shell) रंग ऑलिव्ह-हिरवा असून आकार हृदयासारखा असतो.

• हे कासव जगभरात “Arribada” या वैशिष्ट्यपूर्ण सामूहिक अंडी घालण्याच्या सवयीसाठी प्रसिद्ध आहे, ज्यामध्ये हजारो मादी कासवे एकाच वेळी किनाऱ्यावर अंडी घालतात.

 अधिवास व वितरण (Habitat & Distribution) :

• ऑलिव्ह रिडले कासवे प्रामुख्याने हिंदी महासागर, प्रशांत महासागर आणि अटलांटिक महासागरातील उष्णकटिबंधीय भागात आढळतात.

• भारतातील सर्वात महत्त्वाचे अंडी घालण्याचे किनारे ओडिशा राज्यात असून गहिरमाथा, रुशिकुल्या आणि देवी नदी मुख ही जागतिक स्तरावरील Arribada स्थळे आहेत.

• याशिवाय तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि अंदमान किनाऱ्यांवर ही कासवे स्वतंत्रपणे (Solitary Nesting) अंडी घालतात.

• समुद्रात ही कासवे प्रामुख्याने मोकळ्या महासागरी भागात (pelagic habitat) राहतात, पण अंडी घालण्यासाठी वाळूच्या किनाऱ्यावर स्थलांतर करतात.

ऑलिव्ह रिडले कासवांचे महत्त्व का आहे ?

• ऑलिव्ह रिडले कासव हे किनारी व सागरी परिसंस्थेच्या आरोग्याचे निर्देशक (Indicator Species) मानले जातात.

• त्यांचे संरक्षण केल्यास - 

‣ अंडी घालण्याचे किनारे सुरक्षित राहतात

‣ किनारी जैवविविधतेचे संवर्धन होते

‣ संपूर्ण सागरी परिसंस्थेचे संतुलन राखले जाते

• भारतामध्ये जगातील काही सर्वात मोठी Arribada स्थळे असल्यामुळे येथील संवर्धन प्रयत्नांना आंतरराष्ट्रीय महत्त्व आहे.

संवर्धन स्थिती व कायदेशीर संरक्षण : 

• ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवांचा IUCN दर्जा – Vulnerable असा आहे.

• भारतामध्ये या कासवांना वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 अंतर्गत अनुसूची–I (Schedule I) चे सर्वोच्च संरक्षण दिलेले आहे.

निष्कर्ष (Student Clarity) :

• चेन्नई किनाऱ्यावर उभारलेल्या हॅचरी हा केवळ स्थानिक उपाय नसून,

• तो समुद्री जैवविविधतेचे संरक्षण आणि जागतिक स्तरावरील कासव संवर्धन प्रयत्नांचा भाग आहे.

• ऑलिव्ह रिडले कासवांचे संरक्षण म्हणजे किनारी परिसंस्था आणि भविष्यातील सागरी संतुलन सुरक्षित ठेवणे होय.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• ऑलिव्ह रिडले हे सर्वात लहान समुद्री कासव आहे

• वैशिष्ट्यपूर्ण सवय – Arribada (सामूहिक अंडी घालणे)

• भारतातील प्रमुख Arribada क्षेत्र – ओडिशा किनारपट्टी

• संरक्षण : IUCN दर्जा – Vulnerable

• संरक्षण : भारतीय वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 – अनुसूची–I (Schedule I) 

Marathi Journalism Day

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास- महाराष्ट्रातील समाजसुधारक 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी मराठी पत्रकार दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1. 2 जानेवारी

2. 6 जानेवारी

3. 8 मार्च

4. 1 मे

उत्तर : 6 जानेवारी

मराठी पत्रकार दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

• आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर मराठी भाषेतील आद्य पत्रकार आहे.

• यांनी मराठी भाषेतील पहिले वृत्तपत्र " दर्पण " 6 जानेवारी 1832 रोजी सुरू केले होते.

• त्यांच्या कार्याची आठवण म्हणून 6 जानेवारी हा दिवस ‘मराठी पत्रकार दिन’ म्हणून साजरा करण्यात येतो.

• पाश्चात्य विद्या व शिक्षण आत्मसात करून ‘दर्पण’च्या माध्यमातून आचार्य बाळशास्त्री जांभेकरांनी समाजात नवीन जीवनमूल्ये रूजविली.

आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• जन्म : त्यांचा जन्म देवगड तालुक्यातील पोंभूर्ले या ठिकाणी 1812 रोजी झाला.

• मराठी वृत्तपत्राचे जनक, दर्पणकार, व्यासंगी पंडित, राष्ट्रजागृतीचे अग्रदूत अशा वेगवेगळ्या नावाने त्यांना ओळखले जाते.

• सरकारच्या वतीने अक्कलकोटचे युवराजांचे शिक्षक म्हणून त्यांनी काम पाहिले.

• स्त्री शिक्षणाचे ते पहिले पुरस्कर्ते होते. 

• त्यांनी विधवा विवाह चा पुरस्कार केला तर बालविवाह, सती प्रथा यांचा विरोध केला. 

• 1840 मध्ये आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांना जस्टिस ऑफ पीस ही पदवी दिली गेली.

• आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांनी नेटिव्ह इम्प्रूमेंट सोसायटीची (Native Improvement Society) स्थापना केली. 

• मृत्यू : 17 मे 1846 रोजी बनेश्वर या ठिकाणी त्यांचा मृत्यू झाला.

(नोट : आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांची नक्की जन्मतारीख माहीत नाही.

 त्यांची जन्मतारीख ६ जानेवारी 1812 किंवा 20 फेब्रुवारी 1812 असावी असे सांगण्यात आले आहे.)

What is BPAN ?

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) इलेक्ट्रिक वाहनांच्या बॅटऱ्यांच्या संपूर्ण जीवनचक्राचा मागोवा घेण्यासाठी केंद्र सरकारने कोणती नवी प्रणाली प्रस्तावित केली आहे ?

1. National EV Recycling Code

2. Battery Pack Aadhaar Number

3. Green Battery Certification

4. EV Battery Rating System

उत्तर : Battery Pack Aadhaar Number (BPAN)

बातमी काय ?

• रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाने (Ministry of Road Transport and Highways) इलेक्ट्रिक वाहनांच्या बॅटऱ्यांसाठी Battery Pack Aadhaar Number (BPAN) ही आधारसारखी ओळख प्रणाली प्रस्तावित केली आहे.

• या व्यवस्थेमुळे प्रत्येक EV बॅटरीला एक अद्वितीय क्रमांक देऊन तिचा उत्पादनापासून ते पुनर्वापर किंवा विल्हेवाटीपर्यंतचा संपूर्ण प्रवास नोंदवता येणार आहे.

मूळ मुद्दा नेमका काय ?

• भारतामध्ये इलेक्ट्रिक वाहनांचा वापर वेगाने वाढत आहे. 

• त्याच वेळी लिथियम-आयन बॅटऱ्यांच्या वापरानंतर काय करायचे हा प्रश्न गंभीर होत चालला आहे.

• आतापर्यंत बॅटरी कुठे तयार झाली, किती काळ वापरली गेली आणि शेवटी तिचे काय झाले याचा केंद्रीकृत व विश्वासार्ह मागोवा नव्हता.

• हीच पोकळी भरून काढण्यासाठी BPAN प्रणाली पुढे आणण्यात आली आहे.

Battery Pack Aadhaar Number (BPAN) म्हणजे काय ?

• BPAN हा प्रत्येक बॅटरी पॅकला दिला जाणारा 21 अंकी अद्वितीय ओळख क्रमांक आहे.

• हा क्रमांक बॅटरीसाठी डिजिटल ओळखपत्रासारखे काम करतो. 

• बॅटरी तयार झाल्यापासून ती वाहनात वापरणे, तिची कार्यक्षमता, पुनर्वापरासाठी देणे किंवा अंतिम विल्हेवाट लावणे — हे सर्व टप्पे या क्रमांकाद्वारे नोंदवले जातात.

BPAN प्रणाली का आवश्यक ठरली ?

• BPAN प्रणालीमुळे बॅटऱ्यांचा पूर्ण मागोवा ठेवता येणार आहे.

• त्यामुळे वापर संपलेल्या बॅटऱ्यांचा योग्य रीसायकलिंग करता येईल आणि वापरण्यायोग्य बॅटऱ्यांचा दुसऱ्या कामासाठी पुनर्वापर शक्य होईल.

• तसेच लिथियम-आयन बॅटऱ्यांची (Lithium-Ion Batteries) चुकीची विल्हेवाट लावल्यामुळे होणारे आग, प्रदूषण आणि आरोग्याचे धोके कमी होतील.

• या प्रक्रियेमुळे बॅटरी तयार करणाऱ्या कंपन्यांची जबाबदारी निश्चित होईल आणि Extended Producer Responsibility (EPR) प्रभावीपणे राबवता येईल.

BPAN प्रणाली कशी काम करेल ?

• या प्रस्तावानुसार प्रत्येक बॅटरी उत्पादक किंवा आयातदाराने आपल्या बॅटरीला BPAN देणे बंधनकारक असेल.

• बॅटरीशी संबंधित संपूर्ण माहिती सरकारच्या अधिकृत ऑनलाईन प्रणालीवर नोंदवली जाईल.

• जर बॅटरीमध्ये मोठा तांत्रिक बदल झाला, तर नवीन BPAN देणे आवश्यक राहील.

• हा क्रमांक बॅटरीवर अशा ठिकाणी लिहिला जाईल की तो सहज नष्ट होणार नाही.

• सुरुवातीला देशातील लिथियम-आयन बॅटऱ्यांच्या मोठ्या वापरामुळे EV बॅटऱ्यांवर प्राधान्याने ही प्रणाली लागू केली जाणार आहे.

ही योजना कोणत्या मार्गाने राबवली जाणार आहे ?

• ही योजना “Battery Pack Aadhaar System” संदर्भातील मसुदा मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार राबवली जाणार आहे.

• यासाठी वाहन उद्योगाशी संबंधित मानके ठरवणारी Automotive Industry Standards Committee संस्था जबाबदार असेल आणि Automotive Industry Standard (AIS) मार्गाने ही प्रणाली अधिकृतपणे अंमलात आणली जाईल.

National Bird Day 2026 

Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 मध्ये राष्ट्रीय पक्षी दिवस केव्हा साजरी करण्यात आला ?

1. 1 जानेवारी

2. 3 जानेवारी

3. 5 जानेवारी

4. 10 जानेवारी

उत्तर : 5 जानेवारी

बातमी काय ?

• राष्ट्रीय पक्षी दिवस हा दिवस 5 जानेवारी 2026 रोजी साजरा करण्यात आला.

राष्ट्रीय पक्षी दिवस म्हणजे काय ?

• राष्ट्रीय पक्षी दिवस (National Bird Day) हा पक्षी कल्याण व संवर्धनासाठी समर्पित आंतरराष्ट्रीय दिवस आहे.

• या दिवशी जंगली पक्ष्यांना पिंजऱ्यात ठेवण्यास विरोध, नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण आणि मानव–वन्यजीव सहअस्तित्व यावर भर दिला जातो.

राष्ट्रीय पक्षी दिवस हा दिवस का साजरा केला जातो ?

• पक्षी पर्यावरणातील परागीभवन, कीड नियंत्रण आणि परिसंस्थेचा समतोल राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

• मात्र अधिवास नष्ट होणे, हवामान बदल, प्रदूषण आणि बेकायदेशीर व्यापार यामुळे जगभरात पक्ष्यांची संख्या घटत आहे.

• हीच चिंता लक्षात घेऊन राष्ट्रीय पक्षी दिवस (National Bird Day) साजरा केला जातो.

• या निमित्ताने पक्ष्यांचे पर्यावरणातील महत्त्व, त्यांच्यासमोरील धोके आणि संवर्धनाची गरज याबाबत जनजागृती करण्यात येत आहे.

राष्ट्रीय पक्षी दिवसाची सुरुवात केव्हा आणि कोणी केली ? 

• हा दिवस सर्वप्रथम अमेरिकेत साजरा करण्यास सुरुवात झाली.

• राष्ट्रीय पक्षी दिवसाची सुरुवात 2002 मध्ये एव्हियन वेलफेअर कोलिशन (Avian Welfare Coalition या संस्थेने केली.

• इतिहासकारांच्या मते, 5 जानेवारी ही तारीख निवडण्याचे कारण म्हणजे हा दिवस अमेरिकेत वार्षिक ख्रिसमस बर्ड काउंट (Christmas Bird Count) या पक्षी सर्वेक्षणाचा ही दिवस आहे. 

• पक्ष्यांच्या शोषणाविरोधात आणि दीर्घकालीन संवर्धन आव्हानांबाबत जागृती हा यामागचा उद्देश आहे.

राष्ट्रीय पक्षी दिवसाचे महत्त्व :

• पक्षी हे पर्यावरणीय आरोग्याचे निर्देशक (Environmental Indicators) मानले जातात.

• त्यांची घटती संख्या म्हणजे परिसंस्थेतील बिघाडाचा इशारा असतो.

• म्हणून हा दिवस अधिवास संरक्षण, जबाबदार मानवी वर्तन आणि जैवविविधता जपण्याचा संदेश देतो.

 भारताचा राष्ट्रीय पक्षी कोणता ?

• भारताचा राष्ट्रीय पक्षी भारतीय मोर(Indian Peacock) हा आहे.

• याचे वैज्ञानिक नाव पावो क्रिस्टेटस (Pavo Cristatus) हे आहे.

• 1963 साली सांस्कृतिक, धार्मिक आणि पर्यावरणीय महत्त्वामुळे मोराला राष्ट्रीय पक्षी घोषित करण्यात आले.

भारताचे पक्षिप्रेमी म्हणून कोणास ओळखले जाते ?

Who is known as the Birdman of India ? 

• डॉ. सलीम अली हे भारतातील पहिले व्यक्ती होते ज्यांनी पक्षीशास्त्राची (Ornithology) पद्धतशीर व शास्त्रीय मांडणी केली.

• डॉ. सलीम अली यांच्या आधी भारतात पक्षीविविधतेबाबत सुसंगत आणि वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध नव्हती. 

• त्यांच्या सखोल अभ्यासामुळे भारतातील पक्षीवैविध्य जगासमोर आले.

• पक्ष्यांवरील त्यांच्या तज्ज्ञतेमुळे आणि निसर्गसंवर्धनासाठी केलेल्या कार्यामुळे डॉ. सलीम अली यांना “भारताचे पक्षिप्रेमी (Birdman of India)” म्हणून ओळखले जाते.

• जगभरातील पक्षीशास्त्रज्ञांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेतली.

• British Ornithologists’ Union ने त्यांना 1967 साली सुवर्णपदक देऊन सन्मानित केले आणि डॉ. सलीम अली हा सन्मान मिळवणारे पहिले भारतीय आहे.



World Braille Day

Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - शोध आणि शास्त्रज्ञ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक ब्रेल दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1) 1 जानेवारी

2) 4 जानेवारी

3) 10 जानेवारी

4) 15 जानेवारी

उत्तर : 4 जानेवारी 

जागतिक ब्रेल दिनाबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• ब्रेल लिपीचे जनक लुई ब्रेल यांचा जन्मदिन, 4 जानेवारी हा 'जागतिक ब्रेल दिन' म्हणून साजरा करण्यात येतो. 

• हा दिवस दृष्टिहीन व्यक्तींना शिक्षण, माहिती आणि संधींमध्ये प्रवेश करण्यासाठी, समाजात त्यांचा पूर्ण सहभाग वाढवण्यासाठी सक्षम बनवण्यासाठी लुई ब्रेल आणि त्यांनी विकसित केलेल्या ब्रेल लिपीचे महत्त्व अधोरेखित करतो.

जागतिक ब्रेल दिन पहिल्यांदा केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• 4 जानेवारी 2019 रोजी प्रथमच जागतिक ब्रेल दिन साजरा करण्यात आला.

ब्रेल लिपी म्हणजे काय ? 

• ब्रेल लिपी ही दृष्टिहीन लोकांना शिकवण्यासाठी वापरली जाणारी लिपी आहे. 

• या लिपीमध्ये अंध व्यक्ती स्पर्शाने वाचू आणि लिहू शकतात. 

• या लिपीमध्ये अंध व्यक्तींना कागदावर उंचावलेल्या बिंदूंच्या स्पर्शाने शिकवले जाते. 

• ही लिपी इतर युरोपियन लिपींप्रमाणे डावीकडून उजवीकडे वाचली जाते.

• ब्रेल प्रणाली मध्ये 3×2 मॅट्रिक्समध्ये 6 उंचावलेली ठिपके वापरून वर्ण तयार केले जातात, जे त्यांच्या मांडणीद्वारे ओळखले जाऊ शकतात.

• ज्याप्रमाणे टंकलेखन यंत्राद्वारे पुस्तके लिहिली जातात, त्याचप्रमाणे ब्रेल लिपीत लिहिण्यासाठी ब्रेलरायटरचा वापर केला जातो.

लुईस ब्रेल कोण होते ? 

लुईस ब्रेल यांनी ब्रेल लिपी कशी विकसित केली ? 

• ब्रेल लिपीचे जनक लुई ब्रेल यांचा जन्म 4 जानेवारी 1809 रोजी फ्रान्समधील कुपर येथे झाला. 

• लहानपणी एका अपघातामुळे लुई ब्रेल यांची दृष्टी गेली.

• वयाच्या दहाव्या वर्षी त्यांनी पॅरिसमधील रॉयल इन्स्टिट्यूट फॉर ब्लाइंड युथची शिष्यवृत्ती मिळवली.

• 1821 मध्ये, फ्रेंच सैन्यातील कॅप्टन चार्ल्स बार्बियर यांनी लाईटचा वापर न करता अंधारात रणांगणावरील संदेश वाचू शकता येईल अशी प्रणाली विकसित केली होती. 

• रात्रीच्या अंधारात वाचता येणारी लिपी अंधांसाठी सुद्धा फायदेशीर ठरू शकते असं लुईस ब्रेल यांना जाणवलं.

• त्यांनी बार्बियर यांची प्रणाली सुलभ करून थोडे बिंदू कमी केले. 

• अथक प्रयत्नांनी लुईस ब्रेल यांनी वयाच्या अवघ्या 15 व्या वर्षी ब्रेल लिपी विकसित केली.