Bureau of Indian Standards

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय मानक संस्थेची (BIS) स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

1. 6 जानेवारी 1947

2. 6 जानेवारी 1949

3. 6 जानेवारी 1971

4. 6 जानेवारी 1992

उत्तर : 6 जानेवारी 1947

भारतीय मानक संस्थेचा (BIS) स्थापना दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• अलीकडेच भारतीय मानक संस्था (BIS) ने 6 जानेवारी 2026 रोजी आपला 79वा स्थापना दिवस साजरा केला.

• भारतीय मानक संस्था म्हणजे Bureau of Indian Standards (BIS) 

भारतीय मानक संस्था (BIS) म्हणजे काय ?

• जनतेला व्यावहारात लागणाऱ्या विविध वस्तू आणि उत्पादकांना लागणारा विविध कच्चा माल यथायोग्य गुणवत्तेचा ठरावा म्हणून आणि

• उत्पादित पदार्थ वापरण्यास समाधानकारक व्हावेत या दृष्टीने त्यांमध्ये कोणते गुणधर्म आवश्यक आहेत व ते किती प्रमाणात असले पाहिजेत ते ठरविणारी आणि 

• या गुणधर्माचे मूल्यमापन करण्याच्या कसोट्या निश्चित करणारी केंद्रशासित भारतीय संस्था म्हणजे भारतीय मानक संस्था 

भारतीय मानक संस्था (BIS) काय काम करते ? 

• हे उत्पादन प्रमाणन - ISI मार्क

• सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांचे हॉलमार्किंग,

• पर्यावरण-अनुकूल उत्पादनांच्या लेबलिंगच्या संदर्भात ECO मार्क योजना यांसारख्या विविध कार्यांसाठी जबाबदार आहे. 

• 94% भारतीय मानके आंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संस्था (ISO) आणि आंतरराष्ट्रीय इलेक्ट्रोटेक्निकल कमिशन (IEC) मानकांशी सुसंगत आहेत.

• यामुळे भारताला आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत व्यापार करणे अधिक सोपे आणि सोईस्कर झाले आहे. 

भारतीय मानक संस्थेची (BIS) स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• 6 जानेवारी 1947 रोजी भारतीय मानक संस्थेची स्थापना करण्यात आली.

• BIS ही एक वैधानिक संस्था (Statutory Body) आहे.

भारतीय मानक संस्था (BIS) कोणत्या मंत्रालया अंतर्गत काम करते ?

• (MINISTRY OF CONSUMER AFFAIRS, FOOD & PUBLIC DISTRIBUTION) 

• ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करते. 

भारतीय मानक संस्थेचे (BIS) मुख्यालय कोठे आहे ? 

• नवी दिल्ली येथे भारतीय मानक संस्थेचे मुख्यालय आहे. 

वैधानिक संस्था म्हणजे काय ? 

• वैधानिक संस्था म्हणजे संसदेच्या किंवा राज्य विधानमंडळाच्या कायद्याद्वारे स्थापन केलेल्या संस्था आहेत, ज्यांचे अधिकार थेट संविधानातून न मिळता कायद्याद्वारे प्राप्त होतात.

Olive Ridley Sea Turtles

Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) खालीलपैकी कोणते विधान / विधाने ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवांबाबत योग्य आहे ?

अ) ऑलिव्ह रिडले हे सर्वात लहान समुद्री कासव आहे

ब) ऑलिव्ह रिडले कासवांची सर्वाधिक सामूहिक अंडी घालण्याची स्थळे (Arribada) मुंबई येथे आहे.

योग्य पर्याय निवडा :

1. फक्त अ बरोबर

2. फक्त ब बरोबर

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर

4. अ आणि ब दोन्ही चूक

उत्तर : फक्त अ बरोबर

• भारतातील सर्वात महत्त्वाचे अंडी घालण्याचे किनारे ओडिशा राज्यात आहे.

बातमी काय ?

• चेन्नई किनारपट्टीवर समुद्री कासवांचा अंडी घालण्याचा हंगाम सुरू झाल्यामुळे वन्यजीव विभागाने अनेक ठिकाणी सी टर्टल हॅचरी (Sea Turtle Hatcheries) उभारल्या आहेत.

• या हॅचरींचा उद्देश अंडी सुरक्षित ठेवणे आणि पिल्लांचे जगण्याचे प्रमाण वाढवणे हा आहे.

मूळ मुद्दा नेमका काय ?

• ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवे दरवर्षी किनाऱ्यावर येऊन वाळूत अंडी घालतात.

• मात्र किनारी भागात वाढते शहरीकरण, कृत्रिम प्रकाश, मानवी वर्दळ, कुत्रे व वाहनांमुळे मोठ्या प्रमाणावर अंडी नष्ट होतात.

• म्हणूनच नैसर्गिक अंडी सुरक्षित ठिकाणी हलवून हॅचरीमध्ये उबवण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासव हे आकाराने लहान समुद्री कासव आहे.

• याच्या कवचाचा (Shell) रंग ऑलिव्ह-हिरवा असून आकार हृदयासारखा असतो.

• हे कासव जगभरात “Arribada” या वैशिष्ट्यपूर्ण सामूहिक अंडी घालण्याच्या सवयीसाठी प्रसिद्ध आहे, ज्यामध्ये हजारो मादी कासवे एकाच वेळी किनाऱ्यावर अंडी घालतात.

 अधिवास व वितरण (Habitat & Distribution) :

• ऑलिव्ह रिडले कासवे प्रामुख्याने हिंदी महासागर, प्रशांत महासागर आणि अटलांटिक महासागरातील उष्णकटिबंधीय भागात आढळतात.

• भारतातील सर्वात महत्त्वाचे अंडी घालण्याचे किनारे ओडिशा राज्यात असून गहिरमाथा, रुशिकुल्या आणि देवी नदी मुख ही जागतिक स्तरावरील Arribada स्थळे आहेत.

• याशिवाय तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि अंदमान किनाऱ्यांवर ही कासवे स्वतंत्रपणे (Solitary Nesting) अंडी घालतात.

• समुद्रात ही कासवे प्रामुख्याने मोकळ्या महासागरी भागात (pelagic habitat) राहतात, पण अंडी घालण्यासाठी वाळूच्या किनाऱ्यावर स्थलांतर करतात.

ऑलिव्ह रिडले कासवांचे महत्त्व का आहे ?

• ऑलिव्ह रिडले कासव हे किनारी व सागरी परिसंस्थेच्या आरोग्याचे निर्देशक (Indicator Species) मानले जातात.

• त्यांचे संरक्षण केल्यास - 

‣ अंडी घालण्याचे किनारे सुरक्षित राहतात

‣ किनारी जैवविविधतेचे संवर्धन होते

‣ संपूर्ण सागरी परिसंस्थेचे संतुलन राखले जाते

• भारतामध्ये जगातील काही सर्वात मोठी Arribada स्थळे असल्यामुळे येथील संवर्धन प्रयत्नांना आंतरराष्ट्रीय महत्त्व आहे.

संवर्धन स्थिती व कायदेशीर संरक्षण : 

• ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवांचा IUCN दर्जा – Vulnerable असा आहे.

• भारतामध्ये या कासवांना वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 अंतर्गत अनुसूची–I (Schedule I) चे सर्वोच्च संरक्षण दिलेले आहे.

निष्कर्ष (Student Clarity) :

• चेन्नई किनाऱ्यावर उभारलेल्या हॅचरी हा केवळ स्थानिक उपाय नसून,

• तो समुद्री जैवविविधतेचे संरक्षण आणि जागतिक स्तरावरील कासव संवर्धन प्रयत्नांचा भाग आहे.

• ऑलिव्ह रिडले कासवांचे संरक्षण म्हणजे किनारी परिसंस्था आणि भविष्यातील सागरी संतुलन सुरक्षित ठेवणे होय.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• ऑलिव्ह रिडले हे सर्वात लहान समुद्री कासव आहे

• वैशिष्ट्यपूर्ण सवय – Arribada (सामूहिक अंडी घालणे)

• भारतातील प्रमुख Arribada क्षेत्र – ओडिशा किनारपट्टी

• संरक्षण : IUCN दर्जा – Vulnerable

• संरक्षण : भारतीय वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 – अनुसूची–I (Schedule I) 

Marathi Journalism Day

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास- महाराष्ट्रातील समाजसुधारक 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी मराठी पत्रकार दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1. 2 जानेवारी

2. 6 जानेवारी

3. 8 मार्च

4. 1 मे

उत्तर : 6 जानेवारी

मराठी पत्रकार दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

• आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर मराठी भाषेतील आद्य पत्रकार आहे.

• यांनी मराठी भाषेतील पहिले वृत्तपत्र " दर्पण " 6 जानेवारी 1832 रोजी सुरू केले होते.

• त्यांच्या कार्याची आठवण म्हणून 6 जानेवारी हा दिवस ‘मराठी पत्रकार दिन’ म्हणून साजरा करण्यात येतो.

• पाश्चात्य विद्या व शिक्षण आत्मसात करून ‘दर्पण’च्या माध्यमातून आचार्य बाळशास्त्री जांभेकरांनी समाजात नवीन जीवनमूल्ये रूजविली.

आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• जन्म : त्यांचा जन्म देवगड तालुक्यातील पोंभूर्ले या ठिकाणी 1812 रोजी झाला.

• मराठी वृत्तपत्राचे जनक, दर्पणकार, व्यासंगी पंडित, राष्ट्रजागृतीचे अग्रदूत अशा वेगवेगळ्या नावाने त्यांना ओळखले जाते.

• सरकारच्या वतीने अक्कलकोटचे युवराजांचे शिक्षक म्हणून त्यांनी काम पाहिले.

• स्त्री शिक्षणाचे ते पहिले पुरस्कर्ते होते. 

• त्यांनी विधवा विवाह चा पुरस्कार केला तर बालविवाह, सती प्रथा यांचा विरोध केला. 

• 1840 मध्ये आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांना जस्टिस ऑफ पीस ही पदवी दिली गेली.

• आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांनी नेटिव्ह इम्प्रूमेंट सोसायटीची (Native Improvement Society) स्थापना केली. 

• मृत्यू : 17 मे 1846 रोजी बनेश्वर या ठिकाणी त्यांचा मृत्यू झाला.

(नोट : आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांची नक्की जन्मतारीख माहीत नाही.

 त्यांची जन्मतारीख ६ जानेवारी 1812 किंवा 20 फेब्रुवारी 1812 असावी असे सांगण्यात आले आहे.)

What is BPAN ?

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) इलेक्ट्रिक वाहनांच्या बॅटऱ्यांच्या संपूर्ण जीवनचक्राचा मागोवा घेण्यासाठी केंद्र सरकारने कोणती नवी प्रणाली प्रस्तावित केली आहे ?

1. National EV Recycling Code

2. Battery Pack Aadhaar Number

3. Green Battery Certification

4. EV Battery Rating System

उत्तर : Battery Pack Aadhaar Number (BPAN)

बातमी काय ?

• रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाने (Ministry of Road Transport and Highways) इलेक्ट्रिक वाहनांच्या बॅटऱ्यांसाठी Battery Pack Aadhaar Number (BPAN) ही आधारसारखी ओळख प्रणाली प्रस्तावित केली आहे.

• या व्यवस्थेमुळे प्रत्येक EV बॅटरीला एक अद्वितीय क्रमांक देऊन तिचा उत्पादनापासून ते पुनर्वापर किंवा विल्हेवाटीपर्यंतचा संपूर्ण प्रवास नोंदवता येणार आहे.

मूळ मुद्दा नेमका काय ?

• भारतामध्ये इलेक्ट्रिक वाहनांचा वापर वेगाने वाढत आहे. 

• त्याच वेळी लिथियम-आयन बॅटऱ्यांच्या वापरानंतर काय करायचे हा प्रश्न गंभीर होत चालला आहे.

• आतापर्यंत बॅटरी कुठे तयार झाली, किती काळ वापरली गेली आणि शेवटी तिचे काय झाले याचा केंद्रीकृत व विश्वासार्ह मागोवा नव्हता.

• हीच पोकळी भरून काढण्यासाठी BPAN प्रणाली पुढे आणण्यात आली आहे.

Battery Pack Aadhaar Number (BPAN) म्हणजे काय ?

• BPAN हा प्रत्येक बॅटरी पॅकला दिला जाणारा 21 अंकी अद्वितीय ओळख क्रमांक आहे.

• हा क्रमांक बॅटरीसाठी डिजिटल ओळखपत्रासारखे काम करतो. 

• बॅटरी तयार झाल्यापासून ती वाहनात वापरणे, तिची कार्यक्षमता, पुनर्वापरासाठी देणे किंवा अंतिम विल्हेवाट लावणे — हे सर्व टप्पे या क्रमांकाद्वारे नोंदवले जातात.

BPAN प्रणाली का आवश्यक ठरली ?

• BPAN प्रणालीमुळे बॅटऱ्यांचा पूर्ण मागोवा ठेवता येणार आहे.

• त्यामुळे वापर संपलेल्या बॅटऱ्यांचा योग्य रीसायकलिंग करता येईल आणि वापरण्यायोग्य बॅटऱ्यांचा दुसऱ्या कामासाठी पुनर्वापर शक्य होईल.

• तसेच लिथियम-आयन बॅटऱ्यांची (Lithium-Ion Batteries) चुकीची विल्हेवाट लावल्यामुळे होणारे आग, प्रदूषण आणि आरोग्याचे धोके कमी होतील.

• या प्रक्रियेमुळे बॅटरी तयार करणाऱ्या कंपन्यांची जबाबदारी निश्चित होईल आणि Extended Producer Responsibility (EPR) प्रभावीपणे राबवता येईल.

BPAN प्रणाली कशी काम करेल ?

• या प्रस्तावानुसार प्रत्येक बॅटरी उत्पादक किंवा आयातदाराने आपल्या बॅटरीला BPAN देणे बंधनकारक असेल.

• बॅटरीशी संबंधित संपूर्ण माहिती सरकारच्या अधिकृत ऑनलाईन प्रणालीवर नोंदवली जाईल.

• जर बॅटरीमध्ये मोठा तांत्रिक बदल झाला, तर नवीन BPAN देणे आवश्यक राहील.

• हा क्रमांक बॅटरीवर अशा ठिकाणी लिहिला जाईल की तो सहज नष्ट होणार नाही.

• सुरुवातीला देशातील लिथियम-आयन बॅटऱ्यांच्या मोठ्या वापरामुळे EV बॅटऱ्यांवर प्राधान्याने ही प्रणाली लागू केली जाणार आहे.

ही योजना कोणत्या मार्गाने राबवली जाणार आहे ?

• ही योजना “Battery Pack Aadhaar System” संदर्भातील मसुदा मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार राबवली जाणार आहे.

• यासाठी वाहन उद्योगाशी संबंधित मानके ठरवणारी Automotive Industry Standards Committee संस्था जबाबदार असेल आणि Automotive Industry Standard (AIS) मार्गाने ही प्रणाली अधिकृतपणे अंमलात आणली जाईल.

National Bird Day 2026 

Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 मध्ये राष्ट्रीय पक्षी दिवस केव्हा साजरी करण्यात आला ?

1. 1 जानेवारी

2. 3 जानेवारी

3. 5 जानेवारी

4. 10 जानेवारी

उत्तर : 5 जानेवारी

बातमी काय ?

• राष्ट्रीय पक्षी दिवस हा दिवस 5 जानेवारी 2026 रोजी साजरा करण्यात आला.

राष्ट्रीय पक्षी दिवस म्हणजे काय ?

• राष्ट्रीय पक्षी दिवस (National Bird Day) हा पक्षी कल्याण व संवर्धनासाठी समर्पित आंतरराष्ट्रीय दिवस आहे.

• या दिवशी जंगली पक्ष्यांना पिंजऱ्यात ठेवण्यास विरोध, नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण आणि मानव–वन्यजीव सहअस्तित्व यावर भर दिला जातो.

राष्ट्रीय पक्षी दिवस हा दिवस का साजरा केला जातो ?

• पक्षी पर्यावरणातील परागीभवन, कीड नियंत्रण आणि परिसंस्थेचा समतोल राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

• मात्र अधिवास नष्ट होणे, हवामान बदल, प्रदूषण आणि बेकायदेशीर व्यापार यामुळे जगभरात पक्ष्यांची संख्या घटत आहे.

• हीच चिंता लक्षात घेऊन राष्ट्रीय पक्षी दिवस (National Bird Day) साजरा केला जातो.

• या निमित्ताने पक्ष्यांचे पर्यावरणातील महत्त्व, त्यांच्यासमोरील धोके आणि संवर्धनाची गरज याबाबत जनजागृती करण्यात येत आहे.

राष्ट्रीय पक्षी दिवसाची सुरुवात केव्हा आणि कोणी केली ? 

• हा दिवस सर्वप्रथम अमेरिकेत साजरा करण्यास सुरुवात झाली.

• राष्ट्रीय पक्षी दिवसाची सुरुवात 2002 मध्ये एव्हियन वेलफेअर कोलिशन (Avian Welfare Coalition या संस्थेने केली.

• इतिहासकारांच्या मते, 5 जानेवारी ही तारीख निवडण्याचे कारण म्हणजे हा दिवस अमेरिकेत वार्षिक ख्रिसमस बर्ड काउंट (Christmas Bird Count) या पक्षी सर्वेक्षणाचा ही दिवस आहे. 

• पक्ष्यांच्या शोषणाविरोधात आणि दीर्घकालीन संवर्धन आव्हानांबाबत जागृती हा यामागचा उद्देश आहे.

राष्ट्रीय पक्षी दिवसाचे महत्त्व :

• पक्षी हे पर्यावरणीय आरोग्याचे निर्देशक (Environmental Indicators) मानले जातात.

• त्यांची घटती संख्या म्हणजे परिसंस्थेतील बिघाडाचा इशारा असतो.

• म्हणून हा दिवस अधिवास संरक्षण, जबाबदार मानवी वर्तन आणि जैवविविधता जपण्याचा संदेश देतो.

 भारताचा राष्ट्रीय पक्षी कोणता ?

• भारताचा राष्ट्रीय पक्षी भारतीय मोर(Indian Peacock) हा आहे.

• याचे वैज्ञानिक नाव पावो क्रिस्टेटस (Pavo Cristatus) हे आहे.

• 1963 साली सांस्कृतिक, धार्मिक आणि पर्यावरणीय महत्त्वामुळे मोराला राष्ट्रीय पक्षी घोषित करण्यात आले.

भारताचे पक्षिप्रेमी म्हणून कोणास ओळखले जाते ?

Who is known as the Birdman of India ? 

• डॉ. सलीम अली हे भारतातील पहिले व्यक्ती होते ज्यांनी पक्षीशास्त्राची (Ornithology) पद्धतशीर व शास्त्रीय मांडणी केली.

• डॉ. सलीम अली यांच्या आधी भारतात पक्षीविविधतेबाबत सुसंगत आणि वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध नव्हती. 

• त्यांच्या सखोल अभ्यासामुळे भारतातील पक्षीवैविध्य जगासमोर आले.

• पक्ष्यांवरील त्यांच्या तज्ज्ञतेमुळे आणि निसर्गसंवर्धनासाठी केलेल्या कार्यामुळे डॉ. सलीम अली यांना “भारताचे पक्षिप्रेमी (Birdman of India)” म्हणून ओळखले जाते.

• जगभरातील पक्षीशास्त्रज्ञांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेतली.

• British Ornithologists’ Union ने त्यांना 1967 साली सुवर्णपदक देऊन सन्मानित केले आणि डॉ. सलीम अली हा सन्मान मिळवणारे पहिले भारतीय आहे.



World Braille Day

Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - शोध आणि शास्त्रज्ञ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक ब्रेल दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1) 1 जानेवारी

2) 4 जानेवारी

3) 10 जानेवारी

4) 15 जानेवारी

उत्तर : 4 जानेवारी 

जागतिक ब्रेल दिनाबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• ब्रेल लिपीचे जनक लुई ब्रेल यांचा जन्मदिन, 4 जानेवारी हा 'जागतिक ब्रेल दिन' म्हणून साजरा करण्यात येतो. 

• हा दिवस दृष्टिहीन व्यक्तींना शिक्षण, माहिती आणि संधींमध्ये प्रवेश करण्यासाठी, समाजात त्यांचा पूर्ण सहभाग वाढवण्यासाठी सक्षम बनवण्यासाठी लुई ब्रेल आणि त्यांनी विकसित केलेल्या ब्रेल लिपीचे महत्त्व अधोरेखित करतो.

जागतिक ब्रेल दिन पहिल्यांदा केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• 4 जानेवारी 2019 रोजी प्रथमच जागतिक ब्रेल दिन साजरा करण्यात आला.

ब्रेल लिपी म्हणजे काय ? 

• ब्रेल लिपी ही दृष्टिहीन लोकांना शिकवण्यासाठी वापरली जाणारी लिपी आहे. 

• या लिपीमध्ये अंध व्यक्ती स्पर्शाने वाचू आणि लिहू शकतात. 

• या लिपीमध्ये अंध व्यक्तींना कागदावर उंचावलेल्या बिंदूंच्या स्पर्शाने शिकवले जाते. 

• ही लिपी इतर युरोपियन लिपींप्रमाणे डावीकडून उजवीकडे वाचली जाते.

• ब्रेल प्रणाली मध्ये 3×2 मॅट्रिक्समध्ये 6 उंचावलेली ठिपके वापरून वर्ण तयार केले जातात, जे त्यांच्या मांडणीद्वारे ओळखले जाऊ शकतात.

• ज्याप्रमाणे टंकलेखन यंत्राद्वारे पुस्तके लिहिली जातात, त्याचप्रमाणे ब्रेल लिपीत लिहिण्यासाठी ब्रेलरायटरचा वापर केला जातो.

लुईस ब्रेल कोण होते ? 

लुईस ब्रेल यांनी ब्रेल लिपी कशी विकसित केली ? 

• ब्रेल लिपीचे जनक लुई ब्रेल यांचा जन्म 4 जानेवारी 1809 रोजी फ्रान्समधील कुपर येथे झाला. 

• लहानपणी एका अपघातामुळे लुई ब्रेल यांची दृष्टी गेली.

• वयाच्या दहाव्या वर्षी त्यांनी पॅरिसमधील रॉयल इन्स्टिट्यूट फॉर ब्लाइंड युथची शिष्यवृत्ती मिळवली.

• 1821 मध्ये, फ्रेंच सैन्यातील कॅप्टन चार्ल्स बार्बियर यांनी लाईटचा वापर न करता अंधारात रणांगणावरील संदेश वाचू शकता येईल अशी प्रणाली विकसित केली होती. 

• रात्रीच्या अंधारात वाचता येणारी लिपी अंधांसाठी सुद्धा फायदेशीर ठरू शकते असं लुईस ब्रेल यांना जाणवलं.

• त्यांनी बार्बियर यांची प्रणाली सुलभ करून थोडे बिंदू कमी केले. 

• अथक प्रयत्नांनी लुईस ब्रेल यांनी वयाच्या अवघ्या 15 व्या वर्षी ब्रेल लिपी विकसित केली.

Supreme Court Stays its Aravallis Judgment

Subject : GS - राज्यशास्त्र, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अरावली पर्वतरांगांबाबत सर्वोच्च न्यायालयाने नोव्हेंबर 2025 चा निर्णय सध्या का स्थगित ठेवला आहे ?

1. अरावलीतील नद्यांचे प्रदूषण वाढल्यामुळे

2. अरावलीतील खाणकाम पूर्णपणे बंद करण्यासाठी

3. 100 मीटर उंची व 500 मीटर क्लस्टरवर आधारित मर्यादित व्याख्या वादग्रस्त ठरल्यामुळे

4. अरावलीच्या भौगोलिक विस्तारावर वाद निर्माण झाल्यामुळे

उत्तर : 100 मीटर उंची व 500 मीटर क्लस्टरवर आधारित मर्यादित व्याख्या वादग्रस्त ठरल्यामुळे

बातमी काय ?

• सर्वोच्च न्यायालयाने अरावली पर्वतरांगांबाबत नोव्हेंबर 2025 मध्ये दिलेला निर्णय तात्पुरता स्थगित (Abeyance) ठेवला आहे.

मूळ वाद नेमका काय आहे ?

• केंद्र सरकारच्या शिफारशींनंतर सर्वोच्च न्यायालयाने अरवलीची नवीन व्याख्या मान्य केली होती.

• या निर्णयानुसार अरावली टेकडी म्हणून ओळख मिळण्यासाठी किमान 100 मीटर उंची आणि 500 मीटर सलग टेकड्यांचा समूह (Cluster) असा निकष लावण्यात आला होता.

Save Aravalli Hills Movement म्हणजे काय ?

• सर्वोच्च न्यायालयाने अरावली पर्वतरांगांसाठी 100 मीटर उंची व 500 मीटर क्लस्टर असा निकष स्वीकारल्यानंतर हा मुद्दा चर्चेत आला.

• या निकषांमुळे अरावलीतील बहुसंख्य कमी उंचीच्या टेकड्या पर्यावरणीय संरक्षणाबाहेर जाण्याची शक्यता निर्माण झाली.

• यामुळे बेकायदेशीर खाणकाम, बांधकाम आणि जंगलतोड वाढेल, अशी पर्यावरण कार्यकर्ते व स्थानिक नागरिकांची भीती व्यक्त झाली.

• सर्वोच्च न्यायालयाने अरवली पर्वतांची व्याख्या बदलल्यानंतर जवळपास संपूर्ण उत्तर भारतात या निर्णयाविरोधात आंदोलनं सुरू झाली होती.

• या पार्श्वभूमीवर अरावलीचे नैसर्गिक व पर्यावरणीय महत्त्व जपण्यासाठी Save Aravalli Hills Movement सुरू करण्यात आला.

100 मीटर उंचीचा निकष वादग्रस्त का ठरला ?

• अरावलीतील अनेक टेकड्या 100 मीटरपेक्षा कमी उंचीच्या आहेत

➡️ अशा टेकड्या - 

• थार वाळवंटाचा प्रसार रोखतात

• भूजल पुनर्भरणात मदत करतात

• स्थानिक हवामान संतुलन राखतात

परंतु नवीन व्याख्येमुळे - 

• या टेकड्या “अरावली” म्हणून गणल्या जाणार नाहीत

• पर्यावरणीय कायदे लागू होणार नाहीत

• खाणकाम व बांधकामासाठी मोकळीक मिळेल

➡️ म्हणजेच कमी उंचीच्या पण पर्यावरणासाठी महत्त्वाच्या टेकड्यांचे संरक्षण नष्ट होण्याचा धोका निर्माण होतो.

सर्वोच्च न्यायालयाने Suo Motu दखल का घेतली ?

➡️ न्यायालयाने स्वतःहून (Suo Motu) निरीक्षण नोंदवले की-

• फक्त उंचीच्या निकषावर संरक्षण ठरवणे योग्य नाही.

• यामुळे पर्यावरणीय संरक्षण धोक्यात येऊ शकते.

• या निकषांमुळे राजस्थानमध्ये असलेल्या 12,081 टेकड्यांपैकी फक्त 1,048 टेकड्यांनाच संरक्षण मिळेल, अशी बाब न्यायालयाच्या निदर्शनास आली.

सर्वोच्च न्यायालयाचा आत्ताचा निर्णय कोणता ?

• न्यायालयाने नोव्हेंबर 2025 चा निर्णय सध्या स्थगित ठेवला.

• तसेच शाश्वत किंवा नियंत्रित खाणकामाचे अल्पकालीन व दीर्घकालीन परिणाम अभ्यासण्यासाठी उच्चस्तरीय तज्ज्ञ समिती नेमण्याचा प्रस्ताव दिला.

अरावली पर्वतरांगे बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• अरावली पर्वतरांग (Aravalli Range) ही जगातील सर्वात जुनी पर्वतरांग असून तिची निर्मिती प्रोटेरोझोइक काळात झाली आहे.

• ही पर्वतरांग ईशान्य–नैऋत्य दिशेने सुमारे 690–800 किमी पसरलेली आहे.

• अरावली पर्वतरांग गुजरात, राजस्थान, हरियाणा या राज्यांतून आणि दिल्ली या केंद्रशासित प्रदेशातून जाते.

➡️ अरावलीचे दोन प्रमुख भाग मानले जातात :

1. सांभर–सिरोही रांग (दक्षिण भाग) – अधिक उंच व वनाच्छादित, याच भागात गुरु शिखर (माउंट आबू, राजस्थान) आहे

2. सांभर–खेत्री रांग (उत्तर भाग) – कमी उंचीची व अधिक झिजलेली

अरावली पर्वतरांगेचे महत्व : 

• थार वाळवंटाचा पूर्वेकडील प्रसार रोखते

• भूजल पुनर्भरणात (Groundwater Recharge) महत्त्वाची भूमिका बजावते

• जैवविविधता संवर्धन (Biodiversity Conservation) करते.

• सिंधू व गंगा नदी प्रणालींमधील जलविभाजक म्हणून कार्य करते

निष्कर्ष (Student Clarity) : 

• हा मुद्दा फक्त अरावली पर्वतरांगा एवढाच मर्यादित नाही,

• तर पर्यावरणीय संरक्षणासाठी कायदेशीर व्याख्या कशी असावी

• आणि न्यायालयाची भूमिका काय असते, हे समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.

Krantijyoti Savitri Bai Phule

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास- महाराष्ट्रातील समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म कोणत्या गावी झाला ? 

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती, सातारा पोलीस भरती 2021, 2023) 

1. कराड

2. वाई

3. अंग

4. नायगाव

उत्तर : नायगाव (सातारा जिल्हा) 

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• जन्म : क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी सातारा जिल्ह्याच्या खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे झाला.

• 1840 मध्ये त्यांचा विवाह ज्योतिबा फुले यांच्याशी झाला.

• लग्नानंतर ज्योतिबांनी त्यांना घरीच शिक्षण द्यायला सुरुवात केली.

• 1848 रोजी जोतिराव फुले यांनी पुण्याच्या बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात मागासवर्गीय मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली. आणि सावित्रीबाई फुले त्या शाळेच्या पहिल्या शिक्षिका व मुख्याध्यापिका झाल्या.

• क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले भारताच्या पहिल्या शिक्षिका व मुख्याध्यापिका झाल्या.

• 1852 मध्ये सावित्रीमाईंनी महिलांच्या हक्कांबद्दल जागरुकता निर्माण करण्यासाठी महिला सेवा मंडळ सुरू केले.

• 1863 साली जोतीराव-सावित्रीबाईंनी गंजपेठेतील राहत्या घरात विधवा स्त्रियांच्या समस्या लक्षात घेऊन बालहत्या प्रतिबंधकगृहाची स्थापना केली

• समता, स्वातंत्र्य आणि विवेकनिष्ठा या तत्त्वांवर आधारित नवा आधुनिक समाज निर्माण करण्यासाठी 24 सप्टेंबर 1873 रोजी पुणे येथे जोतिराव फुले यांनी ‘सत्यशोधक समाजा’ ची स्थापना केली यात आणि अशा सर्वच कार्यात सावित्रीबाईंची खंबीर साथ त्यांना लाभली.

• 1890 मध्ये ज्योतिबांच्या मृत्यूनंतर सावित्रीमाईंनी सत्यशोधक समाज या संस्थेचे कार्य पुढे नेले. 

• 1893 साली सासवड येथे झालेल्या सत्यशोधक परिषदेचे अध्यक्षपद सावित्रीमाईंनी भूषविले.

• 1876-1877 आणि 1896 या काळात महाराष्ट्रात भयंकर दुष्काळ पडला होता. त्या वेळी सावित्रीबाईंनी गोरगरिबांना खूप मदत केली. सत्यशोधक समाजाद्वारे ठिकठिकाणी अन्नछत्रे उघडून भोजनाची व्यवस्था करण्यात आली.  

मृत्यू : 

• 1897 पासून पुण्यात प्लेगची साथ आली, तेव्हा मृत्यूला न घाबरता सावित्रीबाईंनी प्लेगबाधित रुग्णांची सेवाशुश्रूषा केली.

• पण अखेर त्यांना प्लेगची बाधा होऊन 10 मार्च 1897 रोजी त्यांचे निधन झाले.

साहित्य : 

सावित्रीबाई या एक प्रतिभासंपन्न कवयित्री होत्या. 

• ‘काव्यफुले’ (1854) - काव्यसंग्रह

• ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ (1892) - काव्यसंग्रह

• "जा, शिक्षण मिळवा" - कविता

महाराष्ट्रात बालिका दिन केव्हा असतो ? 

• बालिका दिवस हा महाराष्ट्रामध्ये क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले यांच्या जयंती निमित्त साजरा केला जातो.

• 3 जानेवारी हा सावित्रीमाईंचा जन्मदिवस संपूर्ण महाराष्ट्रात बालिका दिन व महिला मुक्तीदिन म्हणून साजरा केला जातो.

• महाराष्ट्र शासनाकडून 1955 पासून 3 जानेवारी हा दिवस बालिका दिन म्हणून साजरा करण्यास सुरुवात झाली.

• क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी सातारा जिल्ह्याच्या खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे झाला.