Responsible Nations Index

Subject : GS - निर्देशांक (Index)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) Responsible Nations Index (RNI) कोणत्या संस्थेद्वारे सुरू करण्यात येणार आहे ?

1. World Economic Forum

2. United Nations Development Programme

3. World Intellectual Foundation (WIF)

4. World Bank

उत्तर : World Intellectual Foundation (WIF)

🗞️ बातमी काय ?

• World Intellectual Foundation (WIF) ही संस्था जवाहरलाल नेहरू युनिव्हर्सिटी (JNU), IIM मुंबई, आणि डॉ. आंबेडकर इंटरनॅशनल सेंटर यांच्या सहकार्याने Responsible Nations Index (RNI) हा नवीन जागतिक निर्देशांक सुरू करत आहे.

• हा निर्देशांक देशांचे मूल्यमापन केवळ GDP, आर्थिक ताकद किंवा लष्करी शक्तीच्या आधारे न करता, मूल्याधिष्ठित (values-based) दृष्टिकोनातून करण्याचा प्रयत्न करतो.

🔍 मूळ संकल्पना :

• आतापर्यंत बहुतेक जागतिक निर्देशांक देशांची प्रगती आर्थिक उत्पादन, सत्ता किंवा सामर्थ्य यावर मोजतात.

• Responsible Nations Index याला पर्याय देत विचारतो की –

➡️ एखादा देश आपल्या नागरिकांबाबत, पर्यावरणाबाबत आणि जागतिक समुदायाबाबत किती जबाबदार आहे?

🎯 Responsible Nations Index म्हणजे काय ?

➡️ Responsible Nations Index (RNI) हा जागतिक रँकिंग फ्रेमवर्क आहे जो देशांचे मूल्यांकन खालील आधारांवर करतो:

• नागरिकांचा सन्मान व कल्याण

• पर्यावरण संरक्षण व हवामान कृती

• जागतिक शांतता व आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

🧭 या निर्देशांकाचे मुख्य उद्दिष्ट (Aim) कोणते ?

• जागतिक तुलना आर्थिक किंवा शक्ती-केंद्रित न ठेवता, मानवी प्रतिष्ठा, शाश्वत विकास आणि आंतरराष्ट्रीय जबाबदारी यांवर आधारित करणे.

🧩 मुख्य वैशिष्ट्ये :

• जगातील 154 देशांचा समावेश

• पारदर्शक व जागतिक स्तरावरील डेटावर आधारित

• धोरणनिर्मितीसाठी उपयुक्त (policy-relevant) रचना

• तीन मूलभूत जबाबदारीच्या परिमाणांवर आधारित मूल्यांकन

RNI चे तीन प्रमुख परिमाण कोणते ?

1️⃣ अंतर्गत जबाबदारी (Internal Responsibility) :

👉 देश आपल्या लोकांची काळजी किती चांगल्या पद्धतीने घेतो?

• यामध्ये हे पाहिले जाते की –

• नागरिकांना सन्मानाने जगता येते का?

• न्याय सर्वांसाठी समान आहे का?

• आरोग्य, शिक्षण, रोजगार यांसारख्या मूलभूत सुविधा सर्वांपर्यंत पोहोचतात का?

2️⃣ पर्यावरणीय जबाबदारी (Environmental Responsibility) :

👉 देश निसर्गाचे संरक्षण करतो की नष्ट करतो?

• यामध्ये लक्ष दिले जाते की –

• हवामान बदल रोखण्यासाठी ठोस पावले उचलली जातात का?

• जंगल, पाणी, जमीन यांसारखी नैसर्गिक साधने जपली जातात का?

• विकास करताना पुढच्या पिढ्यांचा विचार केला जातो का?

3️⃣ बाह्य जबाबदारी (External Responsibility) :

👉 देश जगाशी कसा वागतो?

• यामध्ये तपासले जाते की –

• देश शांततेसाठी प्रयत्न करतो का?

• इतर देशांशी सहकार्याची भूमिका घेतो का?

• वाद, संघर्ष टाळण्यासाठी संयम व संवाद वापरतो का?

🌍 Responsible Nations Index चे जागतिक महत्त्व (Significance) :

• GDP-केंद्रित विकास संकल्पनेला नैतिक पर्याय देतो

• देशांना मानवी विकास + पर्यावरण + शांतता याकडे लक्ष देण्यास प्रवृत्त करतो

• SDGs, हवामान करार आणि मानवाधिकार उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• निर्देशांक: Responsible Nations Index (RNI)

• सुरू करणारी संस्था: World Intellectual Foundation (WIF)

• सहकार्य संस्था: JNU, IIM Mumbai, Dr Ambedkar International Centre

• देशांचा समावेश: 154

• दृष्टिकोन: नैतिक व जबाबदारी-केंद्रित (Values-based)

Lokpal Foundation Day 

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र, वैधानिक संस्था

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच भारताचा लोकपाल वर्धापन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

1. 2 जानेवारी 

2. 10 जानेवारी

3. 16 जानेवारी

4. 26 जानेवारी

उत्तर : 16 जानेवारी

बातमी काय आहे ? 

• ‘भारताच्या लोकपालांच्या वर्धापन दिन समारंभाचे १६ जानेवारी 2026 रोजी नवी दिल्लीत आयोजन करण्यात आले.

भारताच्या लोकपालांची स्थापना केव्हा झाली ? 

• 16 जानेवारी 2014 रोजी लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 च्या कलम 3 च्या अंमलबजावणीमुळे भारताच्या लोकपालांची स्थापना झाली होती.

लोकपाल म्हणजे काय ?

• भ्रष्टाचाराच्या आरोपांची तसेच संबंधित प्रकरणांची चौकशी करण्यासाठी लोकपाल व लोक आयुक्त संस्था स्थापन करण्यात आले.

• लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 मध्ये केंद्रातील चौकशीसाठी लोकपाल तर राज्यातील चौकशींसाठी लोकायुक्त पद स्थापन करण्याची तरतूद यात करण्यात आली.

• लोकपाल आणि लोकायुक्त संस्था वैधानिक संस्था आहेत.

लोकपाल संस्थेमध्ये किती सदस्य असतात ?

• लोकपाल ही बहुसदस्यीय संस्था आहे. यामध्ये एक अध्यक्ष आणि जास्तीत जास्त 8 सदस्य असतात.

• या आठ सदस्यांपैकी निम्मे न्यायिक सदस्य असतील आणि किमान 50% सदस्य SC/ST/OBC/ अल्पसंख्यांक आणि महिला असतील.

लोकपालांची नियुक्ती कोण करतात ?

• राष्ट्रपती निवड समितीच्या शिफारशीनुसार लोकपालांची नियुक्ती करतात.

लोकपाल निवड समितीमध्ये कोण कोण असतात ?

• लोकपाल निवड समितीमध्ये पंतप्रधान, लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते, लोकसभेचे अध्यक्ष, भारताचे सरन्यायाधीश किंवा त्यांनी नामनिर्देशित केलेले न्यायाधीश आणि एक प्रख्यात कायदे तज्ञ यांचा समावेश असतो.

लोकायुक्त यांची नियुक्ती कोण करतात ? 

• राज्यपाल निवड समितीच्या शिफारशीनुसार लोकायुक्तांची नियुक्ती करतात.

लोकपाल अध्यक्ष किंवा सदस्यांचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो ?

• लोकपाल अध्यक्ष किंवा सदस्यांचा कार्यकाळ 5 वर्षे किंवा वयाच्या 70 वर्षांपर्यंत असतो.

लोकपाल किंवा लोकायुक्त संस्थेचे कार्य काय असते ?

• लोकपाल या शब्दाचा अर्थ लोकांचे संरक्षण करणे असा होतो.

• लोकपाल आणि लोकायुक्त लोकसेवकांविरुद्धच्या भ्रष्टाचाराच्या तक्रारीची चौकशी करतात.

लोकपालाच्या अधिकार क्षेत्रात कोण कोण येतात ?

• लोकपालाच्या अधिकार क्षेत्रात पंतप्रधान, मंत्री, संसद सदस्य, गट अ, ब, क आणि ड अधिकारी तसेच केंद्र सरकारचे अधिकारी यांचा समावेश होतो.

 लोकपाल आणि लोकायुक्त साठी कोणते आंदोलन झाले ?

• अण्णा हजारे यांच्या नेतृत्वाखाली " इंडिया अगेन्स करप्शन "आंदोलनाने सरकारवर दबाव आणला आणि लोकपाल आणि लोकायुक्त विधेयक 2013 संसदेच्या दोन्ही सभागृहात मंजूर झाले.

भारताचे सध्याचे लोकपाल अध्यक्ष कोण आहेत ? 

• न्यायमूर्ती ए.एम. खानविलकर हे वर्तमान लोकपाल अध्यक्ष आहेत. 

प्रश्न) भारताचे पहिले लोकपाल कोण आहेत ?

(MPSC 2020 )

• न्यायमूर्ती पिनाकी चंद्रघोष हे भारताचे पहिले लोकपाल होते.  

Indian Army Day 2026 

Subject : GS - दिनविशेष, संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 78 व्या भारतीय लष्कर दिन संचलनाचे (आर्मी डे परेड) आयोजन खालील पैकी कोणत्या ठिकाणी करण्यात आले ? 

1. पुणे

2. जयपूर

3. चेन्नई 

4. नवी दिल्ली

उत्तर : जयपूर

🗞️ बातमी काय ?

• 15 जानेवारी 2026 रोजी Indian Army ने आपला 78 वा लष्कर दिन (Army Day) राजस्थानातील जयपूर येथे साजरा केला.

• या निमित्ताने भारतीय लष्कराच्या आधुनिक, तंत्रज्ञानाधिष्ठित आणि नेटवर्क-केंद्रित युद्धपद्धतीकडे होत असलेल्या संक्रमणावर भर देण्यात आला.

आर्मी डे का साजरा केला जातो ?

• 15 ऑगस्ट 1947 रोजी स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही भारताचे लष्करप्रमुख ब्रिटिश अधिकारीच होते.

• आर्मी डे हा भारतीय सैन्याची कमांड ब्रिटीश अधिकाऱ्याकडून भारतीय अधिकाऱ्याकडे हस्तांतरित केल्याबद्दल चिन्हांकित करतो. 

• 15 जानेवारी 1949 रोजी, के एम करिअप्पा, एक भारतीय जनरल यांनी ब्रिटीश जनरल सर बुचर यांच्याकडून लष्करप्रमुख म्हणून पदभार स्वीकारला.

• 15 जानेवारी या दिवशी फिल्ड मार्शल के. एम. करिअप्पा हे भारतीय लष्कराला कमांड देणारे पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ बनले.

• भारतीय लष्करातील या महत्त्वाच्या घटनेची आठवण म्हणून दरवर्षी 15 जानेवारी हा दिवस भारतात सेना दिवस (भारतीय लष्कर दिन) म्हणून साजरा केला जातो. 

नवी दिल्लीबाहेर चौथी आर्मी डे परेड : 

• पारंपरिकरीत्या दिल्लीमध्ये होणारे हे संचलन 2023 पासून वेगवेगळ्या शहरांमध्ये आयोजित करण्यात सुरूवात झाली.

• 2023 ची आर्मी डे परेड कर्नाटकातील बेंगळुरू

• 2024 मध्ये उत्तर प्रदेशातील लखनौमध्ये 

• 2025 मध्ये पुणे येथे

• 2026 मध्ये राजस्थानातील जयपूर येथे आर्मी डे परेड आयोजित करण्यात आला. 

⚙️ भारतीय लष्कर दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• “Year of Networking and Data Centricity” ही भारतीय सेना दिवस 2026 ची संकल्पना (थीम) आहे.

• भारतीय लष्कराने 2026 हे वर्ष ‘नेटवर्किंग आणि डेटा सेंट्रिसिटीचे वर्ष’ म्हणून घोषित केले आहे. 

• या उपक्रमाचा उद्देश लष्कर अधिक सक्षम, तंत्रज्ञानाधारित आणि भविष्यातील आव्हानांसाठी तयार करणे आहे.

🛡️ धोरणात्मक बदल : Bhairav Battalion

• 15 जानेवारी 2026 च्या लष्कर दिनाच्या राजस्थानातील जयपूर या परेडमध्ये भैरव बटालियन (Bhairav Battalion) चे प्रथमच प्रदर्शन करण्यात आले.

• भैरव बटालियन -कमी पण अत्यंत प्रशिक्षित मनुष्यबळ, वेगवान प्रतिसाद देणारी युनिट आहे.

भारतीय लष्कराची ताकद : 

• भारतीय लष्करामध्ये सुमारे 14 लाख (1.4 million) सक्रिय जवान आहेत.

• त्यामुळे भारतीय लष्कर हे जगातील सर्वात मोठे सक्रिय लष्कर मानले जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• Army Day : 15 जानेवारी

• कारण : के एम करिअप्पा – पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ (1949)

• 78 वा Army Day : 2026

• परेड स्थळ : जयपूर (राजस्थान)

• 2026 थीम : Year of Networking and Data Centricity

• भैरव बटालियन : नवीन, वेगवान लढाऊ युनिट

• Indian Army Active Strength : ~14 लाख

India Meteorological Department's 151st Anniversary

Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण, भूगोल, आपत्ती व्यवस्थापन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय हवामानशास्त्र विभागाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

1. 1875

2. 1900

3. 1948

4. 1982

उत्तर : 1875

बातमी काय आहे ? 

• भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (India Meteorological Department) ने 15 जानेवारी 2026 रोजी आपला 151 वा वर्धापन दिन साजरा केला.

• कार्यक्रमादरम्यान 2026 या वर्षात दिल्ली, मुंबई, चेन्नई आणि पुणे येथे प्रत्येकी 50 स्वयंचलित हवामान केंद्रे स्थापित केली जातील ; अशी घोषणा ही करण्यात आली.

• दाट लोकवस्तीच्या शहरी भागांमध्ये, विशेषतः स्थानिक पातळीवरील, रिअल-टाइम हवामान अंदाज आणि आपत्ती पूर्वतयारी मजबूत करण्याच्या दिशेने हे एक निर्णायक पाऊल आहे.

भारतीय हवामानशास्त्र विभागा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ?  

• 15 जानेवारी 1875 रोजी भारतीय हवामानशास्त्र विभागाची स्थापना करण्यात आली.  

भारतीय हवामानशास्त्र विभाग कोणत्या मंत्रालया अंतर्गत काम करते ? 

• भारत सरकारच्या पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या (Ministry of Earth Sciences) अंतर्गत काम करते. 

• भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD) देशाला हवामानविषयक सेवा पुरवणारी राष्ट्रीय संस्था आहे. 

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचे मुख्यालय (Headquarters) कोठे आहे ? 

• नवी दिल्ली येथे भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचे मुख्यालय आहे. 

हवामानशास्त्र विभागाची उद्दिष्टे काय आहेत ?

हवामानशास्त्र विभाग काय काम करते ? 

• हवामानाच्या विविध घटकांची सतत निरीक्षणे करणे, त्यांचे विश्लेषण व त्यावर आधारित सद्यस्थितीचे व पुढील काळासाठीच्या हवामानाचे पुर्वानुमान करणे.

• उष्णकटिबंधीय वादळे, धुळीची वादळे, अतिवृष्टी, उष्णतेची व थंडीची लाट, विजा कोसळणे, हवेतील प्रदूषणाची पातळी वाढणे यासारख्या तीव्र हवामानाच्या आपत्तींचे विभागनिहाय पुर्वानुमान वर्तवणे व त्यासंबंधी योग्य तो इशारा देणे.

• ही माहिती कृषी, जलसंधारण, नौकानयन, मच्छीमार, हवाई वाहतूक, समुद्रातील इंधन शोधन इ. क्षेत्रांना नियमितपणे पुरविणे.

• हवामानशास्त्र व त्याला संलग्न असलेल्या विषयात संशोधन करणे आणि अधिकारी व कर्मचारी यांना प्रशिक्षण देणे.

भारतीय हवामानशास्त्र विभागा कडून (IMD) दिले जाणारे इशारे : (Color Coding System)

• IMD हवामान इशाऱ्यांसाठी 4-स्तरीय रंग कोड प्रणाली वापरते:

🟢 Green Alert – कोणताही धोका नाही

🟡 Yellow Alert – सतर्क रहा

🟠 Orange Alert – तयार रहा

🔴 Red Alert – तात्काळ कृती आवश्यक

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचे सध्याचे महासंचालक (Director General of Meteorology) कोण ?

• डॉ. मृत्युंजय महापात्रा (Dr. M. Mohapatra)

जागतिक भूमिका : 

• भारतीय हवामानशास्त्र विभाग हा जागतिक हवामानशास्त्र‌ परिषदेच्या (World Meteorological Organization) सहा विशेष क्षेत्रिय हवामानशास्त्र केंद्रांपैकी एक आहे. 

• या केंद्रावर मलाक्का सामुद्रधुनीसह उत्तर हिंदी महासागर, बंगालचा उपसागर, अरबी समुद्र आणि पर्शियाचे आखात येथील विषुवृत्तीय वादळांचा अंदाज देणे व तो सर्वत्र पोहचविणे तसेच त्या वादळाचे नामकरण करणे या विशेष जबाबदाऱ्या आहेत.

🔑 भारतीय हवामानशास्त्र विभाग - परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• स्थापना : 15 जानेवारी 1875

• मंत्रालय : पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय

• मुख्यालय : नवी दिल्ली

• IMD काम : चक्रीवादळ नामकरण

• इशारे : Green–Yellow–Orange–Red

• WMO सदस्य : होय

• सध्याचे प्रमुख : डॉ. एम. महापात्रा

Maharashtra Sports Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिन कोणत्या दिवशी साजरा केला जातो ?

1. 30 डिसेंबर

2. 12 जानेवारी

3. 15 जानेवारी

4. 24 जानेवारी

उत्तर : 15 जानेवारी

📰 बातमी काय आहे ?

• महाराष्ट्र राज्य शासनाने ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव यांचा जन्मदिन 15 जानेवारी हा दिवस ‘महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिन’ म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला.

• या अनुषंगाने 12 ते 15 जानेवारी 2026 या कालावधीत राज्यातील शाळा व महाविद्यालयांमध्ये विविध क्रीडाविषयक उपक्रमांचे आयोजन करण्याचे आवाहन क्रीडा विभागाने केले होते.

महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिन केव्हा आणि कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ?

• महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिन 15 जानेवारी ला साजरी करतात.

• 15 जानेवारी हा ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव यांचा जन्मदिन आहे.

• कुस्तीपटू खाशाबा जाधव यांचा जन्म 15 जानेवारी 1926 रोजी सातारा जिल्ह्यामधील कराड तालुक्यातील गोळेश्वर या गावी झाला.

• खाशाबा जाधव हे भारताचे पहिले वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक विजेते आहे.

• 1952 हेलसिंकी ऑलिम्पिकमध्ये कुस्ती (फ्रीस्टाइल) प्रकारात कांस्य पदक जिंकले

• ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव यांच्या गौरवार्थ हा दिवस महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिन म्हणून साजरा केला जातो.

महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिनाचे मुख्य उद्दिष्टे : 

• महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिन हा राज्यातील क्रीडापटूंना प्रेरणा देण्यासाठी आणि क्रीडा संस्कृतीचा प्रसार व विकास करण्यासाठी साजरा केला जाणारा अधिकृत राज्यस्तरीय दिन आहे.

• खाशाबा जाधव यांच्या क्रीडा क्षेत्रातील योगदानाचा गौरव करणे

• नवोदित खेळाडूंना प्रेरणा व प्रोत्साहन देणे

• शालेय व महाविद्यालयीन स्तरावर क्रीडा संस्कृती रुजवणे - हे महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिनाचे मुख्य उद्दिष्टे आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिन = 15 जानेवारी

• संबंधित व्यक्ती = खाशाबा जाधव

• खाशाबा जाधव = भारताचे पहिले वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक विजेते

• ऑलिम्पिक = 1952, हेलसिंकी

• खेळ = कुस्ती (फ्रीस्टाइल)

• राष्ट्रीय क्रीडा दिन = 29 ऑगस्ट (मेजर ध्यानचंद)

• महाराष्ट्र राज्य क्रीडा दिन = 15 जानेवारी (खाशाबा जाधव)

Defence Forces Veterans Day

Subject : GS - दिनविशेष, संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 14 जानेवारी 2026 रोजी संरक्षण दलाचा कितवा ‘माजी सैनिक दिन’ (Veterans Day) साजरा करण्यात आला ?

1. पाचवा

2. दहावा

3. पंधरावा 

4. विसाव्वा

उत्तर : दहावा

📰 बातमी काय ?

• पुणे येथील हवाई दल तळावर 14 जानेवारी 2026 रोजी संरक्षण दलाचा 10 वा माजी सैनिक दिन (Defence Forces Veterans’ Day) साजरा करण्यात आला.

• या दिनाला सशस्त्र सेना माजी सैनिक दिन (Armed Forces Veterans’ Day) असेही म्हणतात.

संरक्षण दलाचा माजी सैनिक दिन 14 जानेवारी ला का साजरी करतात ? 

• 14 जानेवारी 1953 या दिवशी सशस्त्र दलाचे पहिले कमांडर-इन-चीफ फील्ड मार्शल के एम करिअप्पा (Field Marshal KM Cariappa) सेवानिवृत्त झाले.

• कमांडर-इन-चीफ फील्ड मार्शल के एम करिअप्पा यांनी केलेल्या सेवेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी 14 जानेवारी रोजी सशस्त्र सेना माजी सैनिक दिन साजरा केला जातो. 

पहिला सशस्त्र सेना माजी सैनिक दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• हा दिवस पहिल्यांदा 14 जानेवारी 2017 मध्ये साजरा करण्यात आला होता.

• देशासाठी सर्वोच्च बलिदान देणाऱ्या आणि निःस्वार्थ सेवा करणाऱ्या वीरांचे स्मरण आणि सन्मान करण्यासाठी 2017 पासून माजी सैनिक दिवस साजरा केला जातो.

माजी सैनिक दिन साजरा करण्यामागील उद्देश कोणता ?

• माजी सैनिक दिनाचा उद्देश फक्त सन्मान करणे एवढाच नसून,

• माजी सैनिकांशी संबंधित महत्त्वाच्या कल्याणकारी बाबींवर लक्ष केंद्रीत करणे हा देखील आहे.

➡️ यामध्ये विशेषतः –

• पेन्शन विषयक प्रश्न

• तक्रार निवारण

• आर्थिक सहाय्य

• ईसीएचएस (ECHS) योजना

• माजी सैनिकांसाठीच्या कल्याणकारी योजना - या मुद्द्यांचा समावेश होतो.

🏛️ शासनाच्या दृष्टीने महत्त्व : 

• या दिनाच्या माध्यमातून सरकार आणि संरक्षण यंत्रणा माजी सैनिकांसाठी संवाद व समन्वयाचे व्यासपीठ उपलब्ध करून देतात.

• यामुळे माजी सैनिकांच्या समस्या संस्थात्मक पातळीवर मांडल्या जातात आणि त्यावर उपाययोजना करता येतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• माजी सैनिक दिन = 14 जानेवारी

• कारण = फील्ड मार्शल के. एम. करिअप्पा सेवानिवृत्त झाले

• उद्देश = माजी सैनिकांचा सन्मान + कल्याणकारी मुद्द्यांवर लक्ष

• स्वरूप = संरक्षण दलाशी संबंधित राष्ट्रीय निरीक्षण दिवस

Bhairav Battalion

Subject : GS - संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय सेनेची ‘भैरव बटालियन’ कोणत्या प्रकारच्या युद्धासाठी विशेषतः तयार करण्यात आली आहे ?

1. सागरी युद्ध

2. पारंपरिक पायदळ युद्ध

3. केवळ दहशतवादविरोधी अभियान

4. संकरित युद्ध व जलद कारवाई

उत्तर : संकरित युद्ध (Hybrid Warfare) व जलद कारवाई

बातमी काय ?

• भारतीय सेनेने अलीकडेच उभारलेल्या भैरव बटालियन या नव्या लढाऊ तुकड्यांचा पहिला सार्वजनिक सहभाग जयपूर येथे होणाऱ्या आर्मी डे परेडमध्ये दिसणार आहे.

भैरव बटालियन म्हणजे काय ? 

• भैरव बटालियन ही भारतीय सेनेची नव्या पिढीची जलद आक्रमक लढाऊ तुकडी आहे.

• ही बटालियन सीमेवरील तातडीच्या आणि तंत्रज्ञानाधारित लष्करी कारवाईसाठी भारतीय सेनेच्या नव्या संरचनेचा भाग आहे.

भैरव बटालियन मुख्य उद्देश कोणता ?

👉 या बटालियनचा मुख्य उद्देश -

• पॅरा स्पेशल फोर्सेस आणि नियमित पायदळ यांच्यातील अंतर भरून काढणे. 

• कमांडरकडे “आजच लढा देऊ शकणारी” (Fight-Tonight) तुकडी उपलब्ध करून देणे हा आहे.

भैरव बटालियन का आवश्यक आहे ?

👉 आजच्या काळातील धोके फक्त पारंपरिक युद्धापुरते मर्यादित नसून त्यामध्ये -

• ड्रोन हल्ले

• इलेक्ट्रॉनिक व्यत्यय

• ग्रे-झोन धमक्या

• सीमावर्ती जलद चकमकी - यांचा समावेश होतो.

👉 अशा परिस्थितीत मोठ्या युनिट्सऐवजी लहान, चपळ आणि तंत्रज्ञान-सज्ज तुकड्या अधिक प्रभावी ठरतात.

👉 याच गरजेतून भैरव बटालियन संकल्पना पुढे आली.

भैरव बटालियनची रचना व वैशिष्ट्ये : 

• भैरव बटालियनमध्ये साधारण 200 ते 250 अत्यंत प्रशिक्षित सैनिक असतात.

➡️ ही तुकडी - 

1. ड्रोन युद्ध
2. टेहळणी व गुप्त माहिती संकलन
3. इलेक्ट्रॉनिक व्यत्यय
4. जलद आणि अचूक हल्ले - यामध्ये विशेष प्राविण्य ठेवते.

✍️ ही बटालियन जमिनीवरील कारवाई, मानवरहित प्रणाली आणि सायबर-इलेक्ट्रॉनिक सहाय्य यांचे संमिश्र रूप म्हणजेच संकरित युद्ध (Hybrid Warfare) लढण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.

तैनाती व कार्यक्षेत्र : 

• भैरव बटालियन भारतीय सेनेच्या कोअर आणि डिव्हिजन स्तरावरील संरचनेखाली कार्यरत असते.

• या बटालियन प्रामुख्याने - 

• राजस्थान सीमेवर
• जम्मू-काश्मीर
• लडाख
• ईशान्य भारत -

या संवेदनशील सीमावर्ती भागांत आधीच तैनात ठेवल्या जातात.

• जेणेकरून कोणतीही आपत्कालीन परिस्थिती उद्भवताच तात्काळ प्रतिसाद देता येईल.

भैरव बटालियनचे संरक्षण धोरणाच्या दृष्टीने महत्त्व : 

👉 भैरव बटालियनमुळे भारतीय सेनेची - 

• सीमावर्ती संकटांना तात्काळ प्रतिक्रिया देण्याची क्षमता वाढते.

• अचूक, वेगवान आणि तंत्रज्ञानाधारित कारवाई शक्य होते.

• तसेच, ही बटालियन रुद्र ब्रिगेड्स आणि मानवरहित युद्ध तुकड्यांबरोबर भारतीय सेनेच्या पुनर्रचना व आधुनिकीकरण धोरणाचा महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भैरव बटालियन = भारतीय सेनेची नव्या पिढीची जलद लढाऊ तुकडी

• युद्ध प्रकार = संकरित युद्ध (Hybrid Warfare)

• सैनिक संख्या = सुमारे 200–250

• भूमिका = जलद छापे, ड्रोन युद्ध, टेहळणी, इलेक्ट्रॉनिक व्यत्यय

• तैनाती = सीमावर्ती संवेदनशील भाग

• उद्देश = Para SF आणि नियमित पायदळातील अंतर भरून काढणे

• महत्त्व = तात्काळ प्रतिसाद + तंत्रज्ञानाधारित कारवाई

MAKAR SANKRANTI

Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती, सण आणि उत्सव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) खालीलपैकी कोणत्या राज्यात मकर संक्रांती हा सण पेड्डा पांडूगा म्हणून साजरा केला जातो ? 

(सरळसेवा, महाराष्ट्र पोलीस भरती, SSC GD 2022)

1. तामिळनाडू 

2. आंध्र प्रदेश 

3. कर्नाटक 

4. केरळ

उत्तर : आंध्र प्रदेश

मकर संक्रांती का आणि केव्हा साजरी केली जाते ?

• मकर संक्रांती साधारणपणे 14 जानेवारी रोजी किंवा एक दिवस आधी किंवा एक दिवस नंतर बघावयास मिळते. 

• यंदा 14 जानेवारी रोजी मकर संक्रांती साजरी केली जात आहे.

• या दिवशी लोक पतंग उडवतात सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करतात. महाराष्ट्रात तिळगुळ वाटतात.

सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते : 

• प्रत्येक महिन्यात संक्रांत येत असते. म्हणजेच सूर्याचे एका राशीतून दुसर्‍या राशीत संक्रमण अर्थात मार्गक्रमण होत असते. 

• सूर्य जेव्हा मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा जी संक्रांत येते ती मकर संक्रांत. 

• यावेळी सूर्याचे दक्षिणायन संपून उत्तरायण सुरू होते. 

• आणि दिवस हळू हळू मोठा होऊ लागतो. 

सुगीचा सण : 

• सुगीचा सण म्हणजे पिक कापणीचा सण 

• मकर संक्रांती हा सण सुगीचा सण Harvesting Festival म्हणून ही ओळखला जातो.

• जसे की तमिळनाडू मध्ये पोंगल

• पंजाब, हरियाणा मध्ये लोहरी.

पौराणिक कथा :

• हिंदू पौराणिक कथांमध्ये मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्यदेवता आपला पुत्र शनि देवास भेटण्यासाठी जातात.

• शनिदेव हे मकर राशीचे प्रतीक मानले जातात. 

• अशी मान्यता आहे की आई-वडील-मुलगा यांच्यातील मतभेद दूर करण्यासाठी वडील आपल्या मुलास त्या दिवशी भेटतात व आनंद आणि गोडवा पसरवण्यासाठी महत्त्वाचे योगदान देतात.

• मकरसंक्रातीचा महाभारतातील सिद्धांत असे सांगतो की, भीष्म पितामह यांनी मकर संक्रांतीच्या दिवशी आपल्या शरीराचा त्याग केला.

वेगवेगळ्या राज्यात मकर संक्रांतीला वेगवेगळ्या नावाने ओळखले जाते.

( स्पर्धा परीक्षांमध्ये राज्यांची नावे आणि तिथे सणाला काय म्हणतात अशी योग्य जोडी ओळखण्यासाठी प्रश्न विचारले आहेत ते आपण शेवटी बघू )

तामिळनाडू :

• मकर संक्रांति हा सण तामिळनाडूमध्ये पोंगल म्हणून साजरा केला जातो. 

• पोंगल सण राज्यातील एक महत्त्वाचा सण आहे.

• हा सण एकूण चार दिवस चालतो. 

• या सणादरम्यान लोक कापणी केलेल्या नवीन तांदूळ, मसूर, गूळ आणि दुधापासून बनवला जाणारा पोंगल नावाचा एक खास पदार्थ तयार करतात. 

आंध्र प्रदेश :

• मकर संक्रांती आंध्र प्रदेशमध्ये पेड्डा पांडूगा म्हणून साजरा केला जातो.

• आंध्र प्रदेश राज्यात विशेषता राज्याच्या ग्रामीण भागात हा सण मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो.

• या दिवशी लोक बैलगाड्याची शर्यत तसेच कोंबड्यांची झुंज अशा सांस्कृतिक कार्यक्रमाचे आयोजन करतात.

केरळ :

• केरळमध्ये मकर संक्रांति मकरविल्लक्कू म्हणून साजरी केली जाते. 

• या दिवशी साबरीमाला मंदिरात प्रकट होणाऱ्या दिव्य प्रकाशाचे दर्शन घेण्यासाठी भक्त मंदिरात मोठ्या प्रमाणात जमा होतात.

गुजरात :  

• मकर संक्रांति हा सण गुजरातमध्ये उत्तरायण म्हणून साजरा केला जातो. 

• या दिवशी 1989 पासून गुजरात सरकार द्वारे आंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव (International Kite Festival) आयोजित केला जातो.