International Day of Forests

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय वन दिन कधी साजरा केला जातो ? 

(SSC GD 2023, वनरवनरक्षक भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती)

1. 1 जुलै

2. 21 जून

3. 21 मार्च

4. 1 मार्च

उत्तर : 21 मार्च

📰 बातमी काय ?

• आंतरराष्ट्रीय वन दिन (जागतिक वन दिन) दरवर्षी 21 मार्च रोजी जगभरात साजरा केला जातो.

• वने या महत्त्वपूर्ण परिसंस्था आहेत, ज्या हवामान नियमन, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि समुदायांना आधार देतात.

🤔 पहिला आंतरराष्ट्रीय वन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 2012 मध्ये 21 मार्च हा दिवस आंतरराष्ट्रीय वन दिन म्हणून घोषित केला. 

• पहिला अधिकृत दिवस 21 मार्च 2013 रोजी साजरा करण्यात आला.

🌳 आयोजक : 

• संयुक्त राष्ट्र वन मंच (United Nations Forum on Forests) आणि अन्न व कृषी संघटना (Food and Agriculture Organization - FAO) यांच्या संयुक्त विद्यमाने आंतरराष्ट्रीय वन दिनाचे आयोजन केले जाते.

🌳 वनांचे महत्त्व आणि प्रभाव : 

A) पर्यावरण संरक्षणात वनांची भूमिका : 

• वने हे पृथ्वीचे फुफ्फुस मानले जातात. त्यांचे पर्यावरणीय महत्त्व खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

1) जैवविविधता संवर्धन (Biodiversity Conservation) :

• निवासस्थान : पृथ्वीवरील सुमारे 80% भूचर प्रजातींचे (प्राणी, पक्षी, कीटक) जंगल हे हक्काचे घर आहे.

• परिसंस्था समतोल : अन्नसाखळी टिकवून ठेवण्यासाठी आणि दुर्मिळ प्रजाती नष्ट होण्यापासून वाचवण्यासाठी वने आवश्यक आहेत.

2) हवामान बदलावर नियंत्रण (Climate Change Mitigation):

• कार्बन सिंक (Carbon Sink): झाडे वातावरणातील हानिकारक कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) शोषून घेतात आणि ऑक्सिजन बाहेर सोडतात.

• तापमान नियंत्रण : जागतिक तापमान वाढ (Global Warming) रोखण्यासाठी वने नैसर्गिक ढाल म्हणून काम करतात.

3) जलचक्र आणि मृदा संरक्षण :

• जलचक्र : वने बाष्पीभवनाद्वारे पर्जन्यमानाचे प्रमाण कायम राखतात आणि भूजल पातळी वाढवण्यास मदत करतात.

• मृदा संरक्षण : झाडांची मुळे माती धरून ठेवतात, ज्यामुळे मृदेची धूप, भूस्खलन आणि वाळवंटीकरण रोखले जाते.

B) वनांचा आर्थिक प्रभाव (Forest Economy) : 

• वने केवळ निसर्गाचा भाग नसून त्यातून मोठी 'हरित अर्थव्यवस्था' निर्माण होते:

1) उपजीविका आणि रोजगार :

• अवलंबित्व: जगभरात 1.6 अब्ज लोक त्यांच्या अन्नासाठी आणि उत्पन्नासाठी थेट जंगलांवर अवलंबून आहेत.

• साधनसंपत्ती: वनांमधून लाकूड, डिंक, मध, औषधी वनस्पती (NTFPs - Non-Timber Forest Products) मिळतात.

2) ग्रामीण आणि आदिवासी विकास :

• भारतातील आदिवासी समुदायांसाठी जंगल हेच उपजीविकेचे प्रमुख साधन आहे.

• अन्न, जळण (इंधन) आणि रोजगाराची सुरक्षा वनांमुळे मिळते.

3) औद्योगिक योगदान (Industrial Support):

• कच्चा माल : कागद उद्योग, बांधकाम क्षेत्र, फर्निचर आणि औषधनिर्माण उद्योगांना वनांतून कच्चा माल मिळतो.

• नूतनीकरणक्षम ऊर्जा: जैवइंधन (Biofuel) निर्मितीसाठी वनांचा उपयोग होतो.

💡 महत्त्वाचे उदाहरण (Case Study/Example) :

• भारतातील संयुक्त वन व्यवस्थापन : स्थानिक समुदाय आणि शासन मिळून वनांचे रक्षण करतात, ज्यामुळे पर्यावरणासोबतच स्थानिकांना रोजगारही मिळतो.

• चिपको आंदोलन : वने वाचवण्यासाठी झालेली ही एक ऐतिहासिक चळवळ आहे, जी शाश्वत विकासाचे उदाहरण देते.

2026 साठी आंतरराष्ट्रीय वन दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• 2026 सालची संकल्पना “वने आणि अर्थव्यवस्था” ( "Forests and Economies")ही आहे.

• ही संकल्पना उपजीविका, उत्पन्न निर्मिती आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेत वनांची भूमिका अधोरेखित करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day of Forests

• आंतरराष्ट्रीय वन दिन — 21 मार्च

• घोषणा (UNGA) — 2012

• पहिल्यांदा साजरा — 21 मार्च 2013

• आयोजक — United Nations Forum on Forests + Food and Agriculture Organization

• 2026 थीम — “वने आणि अर्थव्यवस्था”

Mahad Satyagraha

📚 Subject : GS - इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, महाराष्ट्राचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाड सत्याग्रहाचा मुख्य उद्देश काय होता ?

1. मंदिर प्रवेशाचा अधिकार मिळवणे

2. सार्वजनिक पाण्याच्या स्रोतांवर समान हक्क मिळवणे

3. शिक्षणाचा प्रसार करणे

4. स्वातंत्र्य मिळवणे

उत्तर : सार्वजनिक पाण्याच्या स्रोतांवर समान हक्क मिळवणे

📰 बातमी काय ?

• महाड येथील ऐतिहासिक चवदार तळे सत्याग्रहाच्या 99 व्या वर्धापन दिनानिमित्त 20 मार्च 2026 रोजी महाराष्ट्र शासन स्तरावर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले.

• चवदार तळ्याच्या सुशोभीकरणाच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचे भूमिपूजन करण्यात येणार आहे. 

• या प्रकल्पासाठी 55 कोटी रुपयांच्या निधीस प्रशासकीय मान्यता देण्यात आली.

‘सामाजिक सशक्तीकरण दिन’ केव्हा असतो ?

• 20 मार्च हा दिवस देशभरात ‘सामाजिक सशक्तीकरण दिन’ (Social Empowerment Day)म्हणूनही साजरा केला जातो.

महाड सत्याग्रह काय आहे ? 

महाड सत्याग्रहाचे नेतृत्व कोणी केले ?

• महाड सत्याग्रह हे डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली 1927 मध्ये झालेले एक ऐतिहासिक आंदोलन होते

• त्या काळात दलित समाजाला सार्वजनिक ठिकाणांवर, विशेषतः पाण्याच्या स्रोतांवर, प्रवेश करण्यास मनाई होती.

• या अन्यायकारक प्रथेला विरोध करून समानतेचा अधिकार मिळवण्यासाठी हा सत्याग्रह उभा राहिला.

🎯 हा संघर्ष उभा राहण्यामागचं कारण काय होतं ?

• 1923 मध्ये एस. के. बोले यांनी बॉम्बे विधान परिषदेत एक महत्त्वाचा ठराव मांडला.

• या ठरावानुसार सार्वजनिक विहिरी, तलाव आणि धर्मशाळा सर्वांसाठी खुली असावीत, असे सांगण्यात आले.

• 1924 मध्ये महाड नगरपालिकेने हा ठराव मान्य केला, पण प्रत्यक्षात उच्चवर्णीयांच्या विरोधामुळे दलितांना चवदार तळ्यातून पाणी घेता येत नव्हते.

• म्हणूनच कायद्याने अधिकार मिळूनही तो वापरता येत नव्हता — हेच या आंदोलनाचे तात्काळ कारण होते.

⚙️ महाड सत्याग्रहात नेमकं काय घडलं ?

• 20 मार्च 1927 रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी हजारो लोकांसह चवदार तळ्याकडे शांततेत मोर्चा काढला.

• त्यांनी स्वतः त्या तळ्यातील पाणी पिऊन शतकानुशतकांच्या अस्पृश्यतेच्या प्रथेला थेट आव्हान दिले.

• या घटनेनंतर उच्चवर्णीय समाजात तीव्र प्रतिक्रिया उमटली.

• आंदोलनकर्त्यांबरोबर संघर्ष झाला आणि तळ्याचे तथाकथित “शुद्धीकरण” करण्यात आले.

• यानंतर डिसेंबर 1927 मध्ये डॉ. बाबासाहेबांनी मनुस्मृतीचे दहन केले, ज्यातून त्यांनी जातीय व्यवस्थेचा तीव्र निषेध व्यक्त केला.

• शेवटी, दीर्घ न्यायालयीन लढ्यानंतर 1937 मध्ये बॉम्बे हायकोर्टाने निर्णय देत चवदार तळे सर्वांसाठी खुले असल्याचे घोषित केले.

🎯 या आंदोलनाचे महत्त्व काय आहे ?

• महाड सत्याग्रह हा केवळ पाण्याचा प्रश्न नव्हता, तर तो मानवी सन्मान, समानता आणि सामाजिक न्यायाचा लढा होता.

• या आंदोलनामुळे दलित चळवळीत एक मोठा बदल झाला.

• पूर्वी अर्ज आणि विनंत्या केल्या जात होत्या, पण आता थेट कृती करण्याचा मार्ग स्वीकारला गेला.

• यामध्ये महिलांचाही सक्रिय सहभाग होता, ज्यामुळे हा आंदोलन सामाजिक आणि स्त्रीवादी दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचा ठरतो.

🏛️ संविधानाशी या घटनेचा काय संबंध आहे ?

• महाड सत्याग्रहातून मांडले गेलेले समानतेचे विचार पुढे भारतीय संविधानाचा भाग बनले.

विशेषतः:

✍️ कलम 15 – भारतीय संविधानातील कलम 15 हे 'समानतेच्या हक्काचा' एक महत्त्वाचा भाग असून ते केवळ धर्म, वंश, जात, लिंग, किंवा जन्मस्थान या आधारावर नागरिकांमध्ये भेदभाव करण्यास मनाई करते.

✍️ कलम 17 – 'अस्पृश्यता नष्ट' नष्ट करणे. (Abolition of Untouchability)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : महाड सत्याग्रह

• महाड सत्याग्रह — 20 मार्च 1927

• नेतृत्व — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

• ठिकाण — महाड (चवदार तळे)

• मुख्य मुद्दा — सार्वजनिक पाण्यावर समान हक्क

• घटना — मनुस्मृती दहन (1927), न्यायालयीन विजय (1937)

• संविधान संदर्भ — कलम 15 व 17

• ‘सामाजिक सशक्तीकरण दिन’ - 20 मार्च

International Day of Happiness

📚 Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन (International Day of Happiness) केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1. 1 मार्च

2. 8 मार्च

3. 14 मार्च

4. 20 मार्च

उत्तर : 20 मार्च

🧐 आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन केव्हा आणि का साजरी करतात ? 

• दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन 20 मार्च रोजी साजरी करण्यात येतो. 

• आनंदी राहणं आपल्या आयुष्यात किती महत्त्वाचं आहे त्याचप्रमाणे 

• मानसिक आरोग्य आणि लोककल्याण या दोन्ही गोष्टींना प्रत्येक व्यक्तीने आणि प्रशासनाने महत्त्व द्यावे, याची आठवण करुन देण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो. 

• सरकारे आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी मानवी हक्कांचे समर्थन करून आनंदाला आधार देणाऱ्या सोईंसीठी गुंतवणूक करण्याचे आवाहन हा दिवस करतो. 

🤔 आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन कोणत्या देशाच्या पुढाकाराने सुरू करण्यात आला ?

🧐 Which country proposed International Happiness Day?

• 1970 च्या दशकाच्या सुरुवातीपासूनच राष्ट्रीय उत्पन्नापेक्षा राष्ट्रीय आनंदाचे मूल्य ओळखणारा आणि सकल राष्ट्रीय उत्पादनापेक्षा सकल राष्ट्रीय आनंदाचे ध्येय प्रसिद्धपणे स्वीकारणारा भूतान 🇧🇹 या देशाने हा ठराव मांडला होता.

• आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन (International Day of Happiness) साजरा करण्याचा प्रस्ताव भूतानच्या राजाने युनायटेड नेशन्सकडे पाठवला होता. 

🤔 संयुक्त राष्ट्राने आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन साजरा करण्याच्या प्रस्तावाला मंजुरी केव्हा दिली ? 

• संयुक्त राष्ट्रांच्या सभेत 12 जुलै 2012 रोजी झालेल्या ठरावामध्ये 20 मार्च हा दिवस आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन (International Day of Happiness) म्हणून घोषित करण्याच्या निर्णयाला मंजूरी देण्यात आली.

🧐 पहिला आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• 20 मार्च 2013 रोजी पहिला आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन साजरी करण्यात आला. 

🎯 आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

🎯 What is the theme of the International Day of Happiness 2026 ?

• केअरिंग अँड शेअरिंग (Caring and Sharing) ही आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन 2026 ची संकल्पना आहे.

• ही संकल्पना समाजामध्ये दयाळूपणा, सहानुभूती आणि एकमेकांना मदत करण्याच्या वृत्तीला प्रोत्साहन देते.

🎯 जागतिक आनंद दिन आणि शाश्वत विकास उद्दिष्ट्ये : 

• जागतिक आनंद दिन हा संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकास ध्येय (Sustainable Development Goals) संबंधित आहे, 

उदाहरणार्थ : 

• गरिबी संपवणे

• असमानता कमी करणे

• आरोग्य आणि कल्याणाला प्रोत्साहन देणे

• पर्यावरणीय शाश्वतता सुनिश्चित करणे

• जागतिक भागीदारी मजबूत करणे 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day of Happiness

• आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन - 20 मार्च

• घोषणा – 12 जुलै 2012 (संयुक्त राष्ट्र ठराव)

• पहिला साजरा – 20 मार्च 2013

• पुढाकार – भूतान 

• मुख्य उद्देश – मानसिक आरोग्य, लोककल्याण आणि आनंदाचे महत्त्व अधोरेखित करणे

• 2026 थीम – “केअरिंग अँड शेअरिंग” (Caring and Sharing)

Launch of Krishi Sakhi Initiative

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘कृषी सखी उपक्रम’ (Krishi Sakhi Initiative) कोणत्या संस्थेने सुरू केला आहे ?

1. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)

2. नाबार्ड (NABARD)

3. भारतीय विमा नियामक आणि विकास प्राधिकरण (IRDAI)

4. ॲग्रीकल्चर इन्शुरन्स कंपनी ऑफ इंडिया लिमिटेड (AIC)

उत्तर : ॲग्रीकल्चर इन्शुरन्स कंपनी ऑफ इंडिया लिमिटेड (AIC)

📰 बातमी काय ?

• अलिकडेच, ॲग्रीकल्चर इन्शुरन्स कंपनी ऑफ इंडिया लिमिटेड (Agriculture Insurance Company of India Limited) ने ‘कृषी सखी उपक्रम’ सुरू केला आहे.

🤔 ‘कृषी सखी उपक्रम’ म्हणजे नेमकं काय ?

• हा एक राष्ट्रीय स्तरावरील कार्यक्रम आहे, जो विशेषतः महिला शेतकऱ्यांसाठी राबवला जात आहे.

• या उपक्रमाद्वारे महिलांना शेती व्यवस्थापन, पीक विमा योजना आणि त्यांचे फायदे याबाबत माहिती व प्रशिक्षण दिले जाते.

• यामुळे महिला केवळ शेतीत सहभागी राहत नाहीत, तर त्या निर्णय प्रक्रियेत आणि आर्थिकदृष्ट्या अधिक सक्षम बनतात.

‘कृषी सखी उपक्रम’ (Krishi Sakhi Initiative) कोणत्या संस्थेने सुरू केला ?

• ॲग्रीकल्चर इन्शुरन्स कंपनी ऑफ इंडिया लिमिटेड (AIC) ने हा उपक्रम सुरू केला आहे.

• ही संस्था भारतातील पीक विम्याचे काम पाहणारी प्रमुख सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनी आहे.

✍️ संदर्भ : संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटनेने (FAO) 2026 हे वर्ष 'आंतरराष्ट्रीय महिला शेतकरी वर्ष' म्हणून घोषित केले आहे. याचेच औचित्य साधून AIC ने हा वर्षभर चालणारा उपक्रम राबवण्याचे ठरवले आहे.

🎯 या उपक्रमामागचा उद्देश काय आहे ?

• या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश महिला शेतकऱ्यांना सक्षम बनवणे, त्यांचा शेती आणि पीक विमा क्षेत्रातील सहभाग वाढवणे आणि त्यांना अधिक जागरूक करणे हा आहे.

• भारतातील कृषी क्षेत्र मजबूत करण्यासाठी महिलांच्या योगदानाचा गौरव करणे.

• तसेच, समावेशक (inclusive) आणि लिंग-संवेदनशील (gender-sensitive) कृषी विकासाला चालना देणे हा देखील महत्त्वाचा हेतू आहे.

⚙️ या उपक्रमाची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

• या उपक्रमात 2026 दरम्यान नियोजनबद्ध पद्धतीने विविध कार्यक्रम आयोजित केले जाणार आहेत.

• महिन्यागणिक जागरूकता मोहिमा राबवल्या जातील, ज्यामध्ये व्हिडिओ, वॉकथॉन आणि कार्यशाळांचा समावेश असेल.

• महिला शेतकऱ्यांसाठी क्षमता विकास (capacity building) कार्यक्रमांद्वारे त्यांना पीक विमा योजनांची सविस्तर माहिती दिली जाईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• कृषी सखी उपक्रम → महिला शेतकरी सक्षमीकरण

• सुरूवात → Agriculture Insurance Company of India Limited

• मुख्य फोकस → शेती + पीक विमा जागरूकता

• उद्देश → महिला शेतकऱ्यांना सक्षम बनवणे +कृषी क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाचा गौरव करणे.

World Sparrow Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक चिमणी दिन कधी साजरा केला जातो ? 

(महाराष्ट्र पोलीस, पुणे पोलीस भरती 2021)

1. 21 मार्च

2. 20 मार्च

3. 3 मार्च

4. 1 मार्च

उत्तर : 20 मार्च

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी जागतिक चिमणी दिन 20 मार्च रोजी साजरी केला जातो. 

• चिमणीला, हिंदी मध्ये “गोरैया” , तमिळ मध्ये “कुरुवी” आणि उर्दू त “चिरिया” अशा नावानेही ओळखले जाते.

🐣 जागतिक चिमणी दिन का साजरी करतात ? 

• चिमणी निसर्गाच्या अन्नसाखळीतला एक महत्त्वाचा घटक आहे. 

• वाढतं शहरीकरण, प्रदूषण यांचा परिणाम चिमण्यांच्या संख्येवर होत असून हा पर्यावरणाच्या दृष्टीने धोका आहे. 

• चिमण्यांच्या घटत्या संख्येबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आणि त्यांचे संरक्षण करणे.

• त्याचप्रमाणे चिमण्यांचे संवर्धन करण्याच्या उद्देशाने दरवर्षी 20 मार्च हा दिवस जागतिक चिमणी दिन म्हणून जगभरात साजरा केला जातो. 

🧐 पहिला जागतिक चिमणी दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• पहिला जागतिक चिमणी दिन 20 मार्च 2010 रोजी साजरी करण्यात आला. 

• भारताच्या, नेचर फॉरएव्हर सोसायटी आणि फ्रान्सच्या इको-सिस ॲक्शन फाउंडेशनच्या पुढाकाराने 20 मार्च हा दिवस जागतिक चिमणी दिन म्हणून अधिकृतपणे साजरा होऊ लागला. 

• नेचर फॉरएव्हर सोसायटी या संस्थेची स्थापना भारतातील पर्यावरणतज्ज्ञ मोहम्मद दिलावर यांनी केली. 

• मोहम्मद दिलावर यांच्या कार्याची दखल घेऊन टाइम मासिकाने 2008 मध्ये त्यांना “हिरोज ऑफ द एन्व्हायर्नमेंट” सन्मान देऊन त्यांचा गौरव केला.

❤️ 2026 या वर्षी जागतिक चिमणी दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• "आय लव्ह स्पॅरोज" (I Love Sparrows) " ही 2026 या वर्षाची जागतिक चिमणी दिनाची संकल्पना आहे.

• या संकल्पनेचा मुख्य उद्देश चिमण्यांशी असलेले मानवी नाते अधिक दृढ करणे आणि त्यांच्या संरक्षणासाठी जनसहभाग वाढवणे हा आहे.

🐣 चिमण्यांचे पर्यावरणीय महत्त्व :

• पर्यावरणीय संतुलन राखण्यात चिमण्या महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

• जैवविविधता संवर्धन : चिमणी शहरी आणि ग्रामीण दोन्ही भागात निरोगी परिसंस्थेचे सूचक (Indicators of a Healthy Ecosystem) म्हणून काम करते.

• नैसर्गिक कीटक नियंत्रण : ते कीटक खातात, ज्यामुळे कीटकांवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते.

• परागण आणि बीजप्रसार : त्यांच्या कृतीमुळे परागण आणि बीजप्रसार होऊन विविध वनस्पतींची वाढ होण्यास मदत होते.

🧐 चिमणी कोणत्या राज्याचा/ केंद्र शासित प्रदेशाचा राज्यपक्षी आहे ? 

• चिमणी बिहार आणि दिल्लीचा राज्य पक्षी आहे. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Sparrow Day

• जागतिक चिमणी दिन - 20 मार्च

• पहिल्यांदा साजरा – 20 मार्च 2010

• पुढाकार – नेचर फॉरएव्हर सोसायटी (भारत)

• नेचर फॉरएव्हर सोसायटी संस्थापक – मोहम्मद दिलावर (नाशिक)

• चिमणी राज्य पक्षी – बिहार व दिल्ली

• 2026 थीम – “आय लव्ह स्पॅरोज” (I Love Sparrows)

What is meant by Joint Parliamentary Committee ?

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - संसदीय समिती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘वन नेशन, वन इलेक्शन’ प्रस्तावाचा अभ्यास करणाऱ्या संयुक्त संसदीय समितीचा (JPC) कार्यकाळ कुठपर्यंत वाढवण्यात आला आहे ?

1. अर्थसंकल्पीय अधिवेशन 2026

2. पावसाळी अधिवेशन 2026

3. हिवाळी अधिवेशन 2026

4. यांपैकी नाही

उत्तर : पावसाळी अधिवेशन 2026

📰 बातमी काय ?

• लोकसभेने ‘वन नेशन, वन इलेक्शन’ या महत्त्वाच्या प्रस्तावाचा अभ्यास करणाऱ्या संयुक्त संसदीय समितीचा (JPC) कार्यकाळ पावसाळी अधिवेशन 2026 (Monsoon Session 2026) पर्यंत वाढवला आहे.

• याचा अर्थ असा की या विषयावर अजून सखोल चर्चा, तांत्रिक परीक्षण आणि विविध बाजूंनी अभ्यास करण्यासाठी समितीला अधिक वेळ देण्यात आला आहे.

🤔 संयुक्त संसदीय समिती (JPC) म्हणजे नेमकं काय ?

🧐 What is meant by Jjoint Parliamentary Committee ?

• संयुक्त संसदीय समिती म्हणजे संसदेकडून एखाद्या विशिष्ट विषयासाठी स्थापन केली जाणारी तात्पुरती (Ad-hoc) समिती होय.

• ही समिती लोकसभा आणि राज्यसभा या दोन्ही सभागृहांतील सदस्यांपासून बनते, त्यामुळे तिच्या कामात विविध राजकीय दृष्टिकोनांचा समावेश होतो.

• समितीचे काम पूर्ण झाले आणि अहवाल संसदेत सादर झाला की ही समिती आपोआप विसर्जित होते. 

• म्हणजेच ती कायमस्वरूपी नसते, तर फक्त त्या विशिष्ट कामापुरतीच अस्तित्वात असते.

👥 संयुक्त संसदीय समिती ची रचना कशी असते ?

• संयुक्त संसदीय समिती मध्ये सदस्यसंख्या निश्चित नसते, ती संबंधित प्रस्तावावर अवलंबून असते.

• मात्र एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे सामान्यतः लोकसभा आणि राज्यसभा यांचे प्रमाण 2:1 असे असते, म्हणजे लोकसभेचे सदस्य अधिक असतात.

• यामुळे लोकप्रतिनिधित्वाचा व्यापक सहभाग सुनिश्चित होतो.

⚙️ संयुक्त संसदीय समिती कशी स्थापन केली जाते ?

• संयुक्त संसदीय समिती स्थापन करण्यासाठी प्रथम एका सभागृहात (बहुतेक वेळा लोकसभेत) प्रस्ताव मांडला जातो.

• तो प्रस्ताव मंजूर झाल्यानंतर दुसऱ्या सभागृहाचीही संमती घेतली जाते.

• यानंतर दोन्ही सभागृहांमधून सदस्यांची नियुक्ती किंवा निवड केली जाते आणि समिती अधिकृतपणे कार्य सुरू करते.

🔍 संयुक्त संसदीय समिती काय काम करते ?

• उद्देश : जेव्हा एखादा मोठा घोटाळा, आर्थिक अनियमितता किंवा महत्त्वाचे विधेयक येते, तेव्हा त्याची सखोल चौकशी किंवा छाननी करण्यासाठी संयुक्त संसदीय समिती नेमली जाते.

• ती संबंधित विधेयकांचे परीक्षण करते, तज्ञ आणि अधिकाऱ्यांना बोलावून त्यांचे मत जाणून घेते, तसेच आवश्यक असल्यास कागदपत्रेही मागवू शकते.

• याशिवाय, एखाद्या वादग्रस्त किंवा संवेदनशील मुद्द्याचा तपास करून त्यामागील कारणे शोधणे आणि भविष्यासाठी सुधारणा सुचवणे हे देखील तिचे महत्त्वाचे कार्य आहे.

✍️ उदाहरणार्थ : पुढील विषयांसाठी संयुक्त संसदीय समिती स्थापन करण्यात आली - 

• बोफोर्स घोटाळा (1987).

• हर्षद मेहता शेअर बाजार घोटाळा (1992)

• शीतपेयातील कीटकनाशके (2003).

• वक्फ कायदा दुरुस्ती विधेयक (2024

🧐 संयुक्त संसदीय समिती का महत्त्वाची आहे ?

• संयुक्त संसदीय समिती मध्ये सत्ताधारी आणि विरोधक दोन्ही पक्षांचे सदस्य असतात, त्यामुळे ती द्विपक्षीय (Bi-Partisan) दृष्टिकोनातून काम करते.

• संसदेच्या मुख्य सभागृहात वेळेअभावी सविस्तर चर्चा शक्य नसते, पण संयुक्त संसदीय समिती मध्ये एखाद्या विषयावर तांत्रिक आणि सखोल चर्चा करता येते.

• यामुळे सरकारच्या धोरणांवर नियंत्रण ठेवले जाते आणि प्रशासन अधिक पारदर्शक व उत्तरदायी बनते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : संयुक्त संसदीय समिती

• JPC → तात्पुरती (Ad-hoc) संसदीय समिती

• दोन्ही सभागृहांचे सदस्य → लोकसभा + राज्यसभा

• 2:1 प्रमाण → लोकसभा : राज्यसभा

• Motion → दोन्ही सभागृहांची मंजुरी आवश्यक

• कार्य → तपास, सखोल परीक्षण, शिफारसी

• अहवाल सादर केल्यावर → समिती विसर्जित

India’s Giant Leap in Iron Ore Production and the New ‘50 MT’ Milestone

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, एकाच आर्थिक वर्षात 50 दशलक्ष टन (50 MT) लोहखनिज उत्पादन करणारी भारतातील पहिली खाण कंपनी कोणती ठरली ?

1. NMDC

2. SAIL

3. Tata Steel

4. Vedanta

उत्तर : NMDC (National Mineral Development Corporation)

📰 बातमी काय ?

• NMDC ही एकाच आर्थिक वर्षात (FY 2025–26) 50 दशलक्ष टन (MT) पेक्षा जास्त लोहखनिज उत्पादन करणारी भारतातील पहिली खाण कंपनी ठरली आहे.

• यामुळे भारताच्या स्टील उत्पादन क्षमतेत वाढ करण्याच्या उद्दिष्टाला मोठा आधार मिळणार आहे.

या कामगिरीचे महत्त्व (Significance) : 

🦾स्टील उद्योगाला बळ : 

• लोहखनिज हा स्टील (पोलाद) निर्मितीसाठी मुख्य कच्चा माल आहे. 

• या विक्रमी उत्पादनामुळे भारताच्या 2030 पर्यंत 300 दशलक्ष टन स्टील उत्पादन क्षमता साध्य करण्याच्या राष्ट्रीय उद्दिष्टाला (National Steel Policy target) मोठी मदत मिळेल.

🇮🇳 आत्मनिर्भर भारत : 

• हे यश भारताच्या देशांतर्गत खनिज सुरक्षेला बळकट करते आणि आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत करते.

🤔 NMDC बद्दल परीक्षेसाठी महत्त्वाची माहिती : 

• NMDC चा फूल फॉर्म : नॅशनल मिनरल डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन (National Mineral Development Corporation)

• NMDC Limited ही केंद्रीय सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनी (Central Public Sector Enterprise) आहे.

• मंत्रालय : ही केंद्रीय पोलाद मंत्रालय (Ministry of Steel) अंतर्गत कार्य करते.

• दर्जा : नवरत्न (Navratna)

• स्थापना → 1958

• मुख्यालय → हैदराबाद

🎯 NMDC चे मुख्य कार्य कोणते ?

🌱 संसाधन विकास (Resource Development) : 

• भारतातील खनिज संपत्ती शोधणे, विकसित करणे, पर्यावरणपूरक आणि वैज्ञानिक खाण पद्धतींचा वापर करणे.

🏭 स्टील उद्योगाला आधार (Steel Support) :

• देशातील स्टील उद्योगासाठी लोखंड खनिजाचा स्थिर पुरवठा सुनिश्चित करणे

🎯 राष्ट्रीय लक्ष्य (National Target) : 

• 2030 पर्यंत 300 दशलक्ष टन स्टील उत्पादन क्षमता साध्य करण्यास मदत करणे

Nagoya Protocol : First National Report

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताने नागोया प्रोटोकॉलच्या अंमलबजावणीवर आपला पहिला राष्ट्रीय अहवाल कोणत्या कालावधीसाठी सादर केला आहे ?

1. 1 जानेवारी 2010 ते 31 डिसेंबर 2020

2. 1 नोव्हेंबर 2022 ते 31 जानेवारी 2026

3. 1 नोव्हेंबर 2017 ते 31 डिसेंबर 2025

4. 1 जानेवारी 2020 ते 31 डिसेंबर 2026

उत्तर : 1 नोव्हेंबर 2017 ते 31 डिसेंबर 2025

🗞️ बातमी काय ?

• भारताने 'नागोया प्रोटोकॉल'च्या अंमलबजावणीबाबतचा आपला पहिला राष्ट्रीय अहवाल (First National Report) नुकताच सादर केला आहे. 

📊 हा अहवाल काय आहे ?

• हा एक अधिकृत दस्तऐवज आहे जो भारताने 'जैविक विविधतेच्या अधिवेशना'च्या (CBD) सचिवालयाला सादर केला आहे. 

• यात भारताने निसर्गातील संसाधने (उदा. वनस्पती, बियाणे) वापरताना त्यापासून मिळणारा फायदा स्थानिक लोकांशी कसा वाटून घेतला, याची माहिती दिली आहे.

🏛️ कोणी तयार केला ?

• केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय (Ministry of Environment, Forest and Climate Change) आणि राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण (National Biodiversity Authority)

⏱️ अहवाल कालावधी :

• या अहवालात 1 नोव्हेंबर 2017 ते 31 डिसेंबर 2025 या कालावधीचा समावेश आहे.

अहवालातील मुख्य बाबी (ठळक वैशिष्ट्ये):

🏹 स्थानिक लोकांचा सहभाग : 

• भारताने देशभर 2,76,653 जैवविविधता व्यवस्थापन समित्या ( Biodiversity Management Committees) स्थापन केल्या आहेत. 

• यामुळे गावागावातील लोकांना त्यांच्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर हक्क मिळाला आहे.

🏦 नफा वाटणी (Access and Benefit Sharing - ABS):

• जेव्हा एखादी कंपनी औषधे किंवा उत्पादने बनवण्यासाठी निसर्गातील गोष्टी वापरते, तेव्हा त्यातील काही नफा (Benefit) स्थानिक समुदायाला देणे बंधनकारक असते.

• 1 नोव्हेंबर 2017 ते 31 डिसेंबर 2025 या काळात 12,830 परवाने (Approvals) देण्यात आले.

• एकूण 216.31 कोटी रुपये जमा झाले.

• त्यापैकी 139.69 कोटी रुपये थेट स्थानिक शेतकरी आणि पारंपरिक ज्ञान जपणाऱ्या लोकांपर्यंत पोहोचले आहेत.

🤔 नागोया प्रोटोकॉल म्हणजे नेमकं काय ?

• नागोया प्रोटोकॉल (Nagoya Protocol) हा जैविक किंवा आनुवंशिक संसाधनांच्या (Biological or Genetic Resources) वापरापासून मिळणाऱ्या फायद्यांच्या न्याय्य आणि समान वाटपावर आधारित एक आंतरराष्ट्रीय करार आहे. 

• सोप्या भाषेत सांगायचे तर, एखाद्या देशातील वनस्पती, प्राणी किंवा सूक्ष्मजीवांचा वापर करून जर एखादे नवीन उत्पादन (उदा. औषध) तयार केले, तर त्यातून मिळणारा नफा किंवा फायदे त्या मूळ देशाशी आणि तेथील स्थानिक समुदायाशी वाटून घेणे या करारांतर्गत बंधनकारक आहे.

• नागोया प्रोटोकॉल हा जैवविविधता कराराचा (Convention on Biological Diversity - CBD) पूरक आंतरराष्ट्रीय करार आहे.

🧐 हा करार कधी लागू झाला ?

• स्वीकार → 29 ऑक्टोबर 2010 रोजी जपानमधील नागोया शहरात हा स्वीकारण्यात आला.

• अंमलबजावणी → 12 ऑक्टोबर 2014 पासून तो लागू झाला.

• सध्या 140+ देश या कराराचे सदस्य आहेत.

🎯 मुख्य उद्देश:

⚖️ न्याय्य वाटा : निसर्गातील संसाधनांचा वापर करून जर कोणी पैसा कमवला, तर त्याचा वाटा मूळ मालकांना (स्थानिक लोक/आदिवासी) मिळावा.

🌳 संरक्षण : जैवविविधतेचा शाश्वत वापर करणे.

🧑‍🌾 पारंपारिक ज्ञानाचे जतन : पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या ज्ञानाचा (उदा. आयुर्वेदिक वनस्पतींचे उपयोग) गैरवापर थांबावा.

⚙️ नागोया प्रोटोकॉल कसे काम करते ? (महत्त्वाच्या अटी):

1) पूर्व संमती (Prior Informed Consent - PIC) :  

• कोणतीही कंपनी किंवा संशोधक यांना कोणत्याही देशातील संसाधने वापरण्यापूर्वी त्या देशाची परवानगी घेणे गरजेचे आहे.

2) परस्पर संमत अटी (Mutually Agreed Terms -MAT): 

• नफ्याचा किती वाटा द्यायचा हे आधीच कराराद्वारे ठरवले जाते.

3) अनुपालन (Compliance): 

नियम पाळले जात आहेत की नाही, यावर सरकार लक्ष ठेवते.

✍️ निष्कर्ष (Conclusion) : 

• भारताचा हा अहवाल जगाला हे दाखवून देतो की, भारत केवळ निसर्गाचा वापरच करत नाही, तर त्यातून मिळणारा आर्थिक फायदा तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवण्यात जगात आघाडीवर आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

'नागोया प्रोटोकॉल' च्या अंमलबजावणी बाबतचा भारताचा पहिला राष्ट्रीय अहवाल

• तयार केला → केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय + राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण

• अहवाल कालावधी→ 1 नोव्हेंबर 2017 ते 31 डिसेंबर 2025 

• जैवविविधता व्यवस्थापन समित्या स्थापन → 2,76,653

• परवाने (Approvals) → 12,830

• एकूण निधी → 216.31 कोटी

•  स्थानिकांना वितरित → 139.69 कोटी