24 Speed Post

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय टपाल विभागाने अलीकडेच सुरू केलेल्या '24 स्पीड पोस्ट' (24 Speed Post) या प्रीमियम सेवेचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे ?

1. 24 दिवसांच्या आत आंतरराष्ट्रीय पार्सल वितरण.

2. केवळ ग्रामीण भागातील टपाल वितरणावर लक्ष केंद्रित करणे.

3. बुकिंगच्या पुढच्या दिवशी खात्रीशीर वितरण करणे.

4. सर्व प्रकारच्या पोस्टल सेवांचे दर 24 टक्क्यांनी कमी करणे.

उत्तर : बुकिंगच्या पुढच्या दिवशी खात्रीशीर वितरण करणे.

📰 बातमी काय ?

• भारतीय टपाल विभागाने (Department of Posts) 17 मार्च 2026 रोजी ‘24 स्पीड पोस्ट’ (24 Speed Post) ही नवीन प्रीमियम सेवा अधिकृतपणे सुरू केली आहे.

📌 ‘24 स्पीड पोस्ट’ म्हणजे नेमकं काय ?

• भारतीय टपाल विभागाची (India Post) ही एक जलद आणि प्रीमियम वितरण सेवा आहे.

• तातडीच्या आणि वेळ-संवेदनशील कागदपत्रांसाठी आणि पार्सलसाठी ही सेवा पुढील दिवशी खात्रीशीर वितरण (Guaranteed Next-Day Delivery) प्रदान करते.

🏛️ मंत्रालय : दळणवळण मंत्रालय (Ministry of Communications)

🏣 विभाग : टपाल विभाग (Department of Posts - India Post)

⚙️ सेवा कुठे सुरू झाली आहे ?

• पहिल्या टप्प्यात ही सेवा 6 प्रमुख महानगरांमध्ये सुरू करण्यात आली आहे.

• दिल्ली, मुंबई, चेन्नई, कोलकाता, बेंगळुरू आणि हैदराबाद

⚙️ सेवा कशी काम करते ?

• या सेवेमध्ये पार्सल्सना प्राधान्याने (priority) पाठवले जाते.

• लॉजिस्टिक्स नेटवर्कचे आधुनिकीकरण, हवाई मार्गाचा वापर आणि विशेष प्रोसेसिंग विंडो यामुळे डिलिव्हरी जलद होते.

🎯 ‘24 स्पीड पोस्ट’ चे मुख्य वैशिष्ट्ये : 

1) सुरक्षित वितरण : 

• वितरणाची सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी यामध्ये OTP-आधारित सुरक्षित वितरण सुविधा देण्यात आली आहे.

2) रिअल-टाइम ट्रॅकिंग : 

• ग्राहकांना त्यांच्या पार्सलचे एंड-टू-एंड ट्रॅकिंग करता येईल आणि एसएमएस (SMS) द्वारे अलर्ट देखील मिळतील.

3) मनी-बॅक गॅरंटी : 

• जर ठरलेल्या वेळेत पार्सल वितरित झाले नाही, तर ग्राहकांना 'मनी-बॅक गॅरंटी' अंतर्गत परतावा (पैसे परत) मिळण्याची तरतूद आहे.

4) व्यावसायिक ग्राहकांसाठी सुविधा : 

• मोठ्या प्रमाणात बुकिंग करणाऱ्या व्यावसायिक ग्राहकांसाठी मोफत पिकअप, 'बुक नाऊ पे लेटर' (BNPL) आणि केंद्रीकृत बिलिंग अशा विशेष सुविधा उपलब्ध आहेत.

🌍 या सेवेचे महत्त्व काय आहे ?

• ही सेवा भारतीय पोस्टची कार्यक्षमता वाढवते.

• यामुळे India Post खासगी कुरिअर कंपन्यांशी स्पर्धा करू शकते.

• ही सेवा व्यावसायिक आणि वैयक्तिक ग्राहकांच्या वेळ-संवेदनशील गरजा पूर्ण करण्यासाठी एक खात्रीशीर आणि वक्तशीर पर्याय उपलब्ध करून देते.

• तसेच देशातील जलद लॉजिस्टिक्स प्रणाली अधिक मजबूत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ‘24 स्पीड पोस्ट’ सेवा

• मंत्रालय – दळणवळण मंत्रालय

• सुरूवात – 17 मार्च 2026 

• मुख्य वैशिष्ट्य – D+1 (पुढील दिवशी खात्रीशीर वितरण)

• पहिला टप्पा – 6 महानगरे (दिल्ली, मुंबई, चेन्नई, कोलकाता, बेंगळुरू, हैदराबाद)

• सुरक्षितता + ट्रॅकिंग – OTP आधारित डिलिव्हरी + रिअल-टाइम ट्रॅकिंग

• मनी-बॅक गॅरंटी – वेळेत डिलिव्हरी न झाल्यास शुल्क परत

• कॉर्पोरेट सुविधा – 'बुक नाऊ पे लेटर' , मोफत पिकअप, केंद्रीकृत बिलिंग

Sujal Gaon ID is a Scheme

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘सुजल गाव आयडी’ (Sujal Gaon ID) योजनेचा मुख्य उद्देश खालीलपैकी कोणता आहे ?

1. ग्रामीण भागात नवीन विहिरी खोदण्यासाठी आर्थिक मदत करणे.

2. ग्रामीण पाणीपुरवठा योजनांचे डिजिटल मॅपिंग व व्यवस्थापन करणे

3. शेतकऱ्यांना सिंचनासाठी मोफत वीज पुरवणे.

4. ग्रामीण भागातील सांडपाणी व्यवस्थापनासाठी नवीन प्रणाली विकसित करणे.

उत्तर : ग्रामीण पाणीपुरवठा योजनांचे डिजिटल मॅपिंग व व्यवस्थापन करणे

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय जलशक्ती मंत्रालयाने ‘सुजल गाव आयडी’ हा डिजिटल उपक्रम सुरू केला आहे.

• हा उपक्रम जल जीवन मिशन 2.0 (Jal Jeevan Mission 2.0) अंतर्गत ग्रामीण पाणीपुरवठा योजनांचे डिजिटल ट्रॅकिंग करण्यासाठी सुरू करण्यात आला आहे.

📌 ‘सुजल गाव आयडी’ म्हणजे नेमकं काय ?

• ‘सुजल गाव आयडी’ म्हणजे प्रत्येक ग्रामीण नळ पाणीपुरवठा योजनेला दिला जाणारा एक युनिक डिजिटल क्रमांक आहे.

• याचा साधा अर्थ असा की, देशभरातील प्रत्येक पाणीपुरवठा यंत्रणा आता “ओळखता येईल” आणि तिची माहिती डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध राहील.

• पायाभूत सुविधांचे व्यवस्थापन : जलस्रोतापासून ते घरापर्यंतच्या नळापर्यंत असलेल्या सर्व मालमत्तांचे (उदा. पंप, टाक्या, पाइपलाइन) डिजिटल रेकॉर्ड ठेवणे.

• पूर्वी एखाद्या गावातील पाणीपुरवठा यंत्रणा नीट चालते का ?, कुठे गळती आहे का ?, सेवा पोहोचते का ? — हे समजणे कठीण होते.

• आता या आयडीमुळे स्रोतापासून नळापर्यंत (Source-to-Tap) संपूर्ण पाणीपुरवठा प्रणाली ट्रॅक करता येते.

🎯 हा उपक्रम का गरजेचा होता ?

• ग्रामीण भागात अनेक पाणी योजना असल्या तरी त्यांचे योग्य रेकॉर्ड, देखभाल आणि मॉनिटरिंग यात कमतरता होती.

• कुठे पाइपलाइन खराब झाली, कुठे पाणी पोहोचत नाही, किंवा कुठे गळती होते — याची अचूक माहिती प्रशासनाला वेळेवर मिळत नव्हती.

• म्हणूनच सरकारने डिजिटल पद्धतीने सर्व माहिती एकत्र आणण्यासाठी हा उपक्रम सुरू केला.

⚙️ हा उपक्रम प्रत्यक्षात कसा काम करेल?

• प्रत्येक पाणीपुरवठा यंत्रणेला एक स्वतंत्र Sujal Gaon ID दिला जातो.

• हा आयडी सुजलम भारत प्लॅटफॉर्म शी (Sujalam Bharat Platform) जोडला जातो, ज्यामुळे त्या योजनेची संपूर्ण माहिती एका ठिकाणी उपलब्ध होते.

• पाणीपुरवठ्याची संपूर्ण माहिती — पाइपलाइन, स्रोत, सेवा क्षेत्र — एकाच प्रणालीमध्ये जोडली जाते.

• यामुळे प्रशासनाला रिअल-टाइममध्ये कळते की कोणती यंत्रणा नीट चालू आहे आणि कुठे समस्या आहेत.

🌍 या उपक्रमाचे महत्त्व काय आहे ?

• हा उपक्रम फक्त डेटा तयार करण्यासाठी नाही, तर पाणी व्यवस्थापन सुधारण्यासाठी एक मजबूत साधन आहे.

• सरकारला नवीन यंत्रणा कुठे सुरू करायच्या किंवा कुठे सुधारणा करायची हे डेटा पाहून ठरवता येते.

• त्यामुळे दीर्घकालीन पाणी सुरक्षा (water security) मजबूत होते.

⚙️ उपक्रमाची सध्याची प्रगती :

• संपूर्ण देशभरात सुमारे 1.64 लाख ‘सुजल गाव आयडी’ तयार करण्यात आले आहेत.

• हे आयडी 31 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये लागू करण्यात आले आहेत.

• याशिवाय, या आयडींपैकी सुमारे 67,000 आयडी ‘Sujalam Bharat Platform’ शी लिंक करण्यात आले आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Sujal Gaon ID

• ‘सुजल गाव आयडी’ – ग्रामीण पाणी योजनांसाठी युनिक डिजिटल आयडी

• मंत्रालय – जलशक्ती मंत्रालय

• अंतर्गत योजना – जल जीवन मिशन 2.0

• उद्देश – डिजिटल मॅपिंग + रिअल-टाइम मॉनिटरिंग

• प्लॅटफॉर्म – सुजलम भारत प्लॅटफॉर्म

• फोकस – संपूर्ण पाणीपुरवठा प्रणाली ट्रॅक करणे

Global Recycling Day 

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक पुनर्वापर दिन (Global recycling Day) केव्हा साजरा केला जातो ? 

1. 8 मार्च

2. 10 मार्च

3. 18 मार्च

4. 28 मार्च

उत्तर : 18 मार्च

बातमी काय ? 

• दरवर्षी 18 मार्च रोजी जागतिक पुनर्वापर दिन (Global Recycling Day) साजरा केला जातो.

पुनर्वापर (Recycling) म्हणजे काय ?

• पुनर्वापर म्हणजे वापरलेल्या वस्तूंना किंवा कचरा म्हणून फेकून दिलेल्या वस्तूंना पुन्हा वापरात बनवणे, किंवा पर्यावरण पूरक घटकांमध्ये रूपांतरित करण्याची प्रक्रिया आहे. 

• पुनर्वापर म्हणजे टाकाऊ पदार्थ गोळा करणे, त्यांचे कच्च्या मालात रूपांतर करणे आणि नवीन उत्पादनांमध्ये रूपांतरित करणे.

• उदाहरणार्थ : 

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ पेपर रद्दीपासून पुन्हा वापरण्या योग्य वही बनविणे.

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ कचरा म्हणून फेकून दिलेले प्लॅस्टिकवर प्रक्रिया करून त्यांची नवीन वस्तू बनवणे इत्यादी. 

जागतिक पुनर्वापर दिनाचे उद्दिष्ट्ये कोणती ? 

जागतिक पुनर्वापर दिन का साजरी करतात ? 

• पुनर्वापराच्या महत्त्वाबद्दल जागरूकता निर्माण करणे

• लोकांना पुनर्वापर करण्यास प्रोत्साहित करणे

• पुनर्वापरासाठी धोरणे आणि कायदे लागू करणे

• पुनर्वापरावर संशोधन आणि विकासाला प्रोत्साहन देणे

पहिला जागतिक पुनर्वापर दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• पहिला जागतिक पुनर्वापर दिन 18 मार्च 2018 रोजी साजरा करण्यात आला.

• हा दिवस ग्लोबल रीसायकलिंग फाउंडेशनने (Global Recycling Foundation) आयोजित केला आहे.

जागतिक पुनर्वापर दिन 2026 या वर्षाची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

What is the theme of Global Recycling Day 2026 ? 

• "कचऱ्याचा विचार करू नका - संधीचा विचार करा!" ("Don't Think Waste — Think Opportunity!") ही जागतिक पुनर्वापर दिन 2026 या वर्षाची संकल्पना आहे. 

• यंदाची संकल्पना, टाकाऊ वस्तूंना केवळ कचरा न मानता, त्यातून नवीन उत्पादने तयार करण्याची संधी म्हणून पाहण्याचा दृष्टिकोन देते.

• आर्थिक संधी : कचऱ्याला संसाधन (Resource) म्हणून पाहिल्यास जागतिक अर्थव्यवस्थेत मोठी वाढ होऊ शकते आणि रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होऊ शकतात.

पुनर्वापराचे फायदे/महत्त्व कोणते ? 

• पर्यावरण संवर्धन :  

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ पुनर्वापरामुळे नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण होते. 

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ हवा आणि जल प्रदूषण कमी होते.

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी करून हवामान बदलाशी लढण्यास मदत करते.

• ऊर्जा बचत : पुनर्वापर प्रक्रियेत नवीन उत्पादनांपेक्षा कमी ऊर्जा वापरली जाते. 

• कचरा व्यवस्थापन : कचरा कचराकुंडीत कमी जातो, त्यामुळे प्रदूषण कमी होते. 

• रोजगार निर्मिती : नवीन रोजगार निर्माण होतात आणि अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Global Recycling Day

• जागतिक पुनर्वापर दिन → 18 मार्च

• पहिल्यांदा साजरा → 2018

• आयोजक संस्था → ग्लोबल रीसायकलिंग फाउंडेशन

• ♻️ Recycling → कचऱ्याचे पुनर्प्रक्रिया करून नवीन उत्पादन तयार करणे

• 2026 थीम → “Don’t Think Waste — Think Opportunity”

Sharansthli Initiative

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जम्मू आणि काश्मीर प्रशासनाच्या ‘शरणस्थळी’ (Sharansthli) उपक्रमाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

1. पर्यटन वाढवणे

2. औद्योगिक विकास करणे

3. दहशतवादग्रस्त कुटुंबांचे पुनर्वसन करणे

4. शेतीला प्रोत्साहन देणे

उत्तर : दहशतवादग्रस्त कुटुंबांचे पुनर्वसन करणे

📰 बातमी काय ?

• जम्मू-काश्मीरचे नायब राज्यपाल श्री. मनोज सिन्हा (Lieutenant Governor) यांनी श्रीनगर येथे ‘शरणस्थळी’ उपक्रमांतर्गत दहशतवादात मृत्यू पावलेल्या व्यक्तींच्या 50 कुटुंबीयांना (Next of Kin) अनुकंपा नियुक्तीपत्रे (नोकरीची नियुक्ती पत्रे) दिली.

• हा उपक्रम दहशतवादग्रस्त कुटुंबांना आर्थिक आणि सामाजिक आधार देण्यासाठी राबवला जात आहे.

📚 संकल्पना स्पष्टता : अनुकंपा नियुक्ती (Compassionate Appointment) म्हणजे काय ?

• जेव्हा एखादा सरकारी कर्मचारी किंवा व्यक्ती अचानक मृत्यूमुखी पडतो, तेव्हा त्याच्या कुटुंबीयांना आर्थिक अडचणी टाळण्यासाठी नोकरी दिली जाते.

👉 येथे ही संकल्पना दहशतवादग्रस्त कुटुंबांपर्यंत विस्तारित करण्यात आली आहे.

📌 ‘शरणस्थळी’ म्हणजे काय ?

• ‘शरणस्थळी’ हा जम्मू-काश्मीर प्रशासनाचा पुनर्वसन (Rehabilitation) उपक्रम आहे.

• ‘शरणस्थळी’ हा दहशतवादामुळे आपले सदस्य गमावलेल्या कुटुंबांसाठी पुनर्वसन कार्यक्रम आहे. 

• या उपक्रमांतर्गत पीडितांच्या जवळच्या नातेवाईकांना अनुकंपा तत्त्वावर शासकीय नोकऱ्या दिल्या जातात. 

• उद्देश : बाधित कुटुंबांना उपजीविका पुन्हा उभारण्यास आणि सन्मानाने जगण्यास मदत करणे हा या उपक्रमाचा उद्देश आहे. 

• हा उपक्रम दहशतवादग्रस्तांच्या दुःखाची दखल घेतो आणि सरकारकडून संस्थात्मक पाठिंबा सुनिश्चित करतो.

⚙️ ‘शरणस्थळी’ उपक्रम कसा कार्य करतो ?

• पात्र कुटुंबीयांची ओळख पोलिस आणि नागरी प्रशासनाच्या मदतीने केली जाते.

• पात्र व्यक्तींना अनुकंपा तत्वावर (Compassionate Appointment) सरकारी नोकरी दिली जाते.

• अर्जांची पडताळणी करून योग्य लाभार्थ्यांना नोकरी देण्यात येते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• ‘शरणस्थळी’ – जम्मू-काश्मीर प्रशासनाचा पुनर्वसन उपक्रम

• उद्देश – दहशतवादग्रस्त कुटुंबांना सरकारी नोकरी देणे

• अनुकंपा नियुक्ती – आर्थिक सहाय्य + सामाजिक सन्मान

• अंमलबजावणी – पोलिस + नागरी प्रशासन समन्वय

• अलीकडील घटना – श्रीनगर येथे 50 जणांना नियुक्ती पत्रे वितरित

Dumpsite Remediation Accelerator Programme

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे सुरू करण्यात आलेला ‘डंपसाइट रेमेडिएशन अ‍ॅक्सिलरेटर प्रोग्राम’ कोणत्या योजनेअंतर्गत राबवला जातो ?

1. अमृत योजना

2. स्वच्छ भारत अभियान (ग्रामीण)

3. स्वच्छ भारत मिशन – शहरी 2.0

4. स्मार्ट सिटी मिशन

उत्तर : स्वच्छ भारत मिशन – शहरी 2.0

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने शहरी भागातील जुने कचऱ्याचे डोंगर (Legacy Waste Dumpsites) हटवण्यासाठी डंपसाइट रेमेडिएशन अ‍ॅक्सिलरेटर प्रोग्राम (DRAP) सुरू केला आहे.

• हा उपक्रम नोव्हेंबर 2025 मध्ये सुरू करण्यात आला असून तो एक वर्षाच्या कालावधीसाठी आहे.

DRAP म्हणजे काय ?

• DRAP हा असा विशेष कार्यक्रम आहे, ज्याचा उद्देश शहरांमधील जुने कचरा साठे (Legacy Waste) लवकरात लवकर हटवणे हा आहे.

👉 “कचऱ्याचे डोंगर हटवून ती जमीन पुन्हा उपयोगात आणणे”

✍️ या प्रक्रियेनंतर त्या जागेचा वापर -

• उद्याने (Parks)

• सार्वजनिक सुविधा (Community Facilities)

• कचरा व्यवस्थापन प्रकल्प (Waste-Management Infrastructure) यासाठी केला जाऊ शकतो

🏛️ जबाबदार मंत्रालय : 

• हा उपक्रम गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय (Ministry of Housing and Urban Affairs - MoHUA) यांच्याकडून राबवला जातो.

🔗 संबंधित योजना :

• हा उपक्रम स्वच्छ भारत मिशन – शहरी 2.0 (Swachh Bharat Mission – Urban 2.0) अंतर्गत राबवला जातो.

🎯 या उपक्रमाचा उद्देश काय आहे ?

• एका वर्षात 100% डंपसाइट साफ करणे

• जुना कचरा प्रक्रिया करून नवीन कचरा साठा तयार होऊ न देणे

• शहरांतील मौल्यवान जमीन परत मिळवणे

• पर्यावरण आणि सार्वजनिक आरोग्य सुधारणा

⚙️ हा उपक्रम कसा राबवला जातो ?

🎯 Zero Dumpsites लक्ष्य :

• या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश म्हणजे सप्टेंबर 2026 पर्यंत सर्व डंपसाइट हटवणे हा आहे.

• यामध्ये शहरांमधील कचऱ्याचे डोंगर पूर्णपणे नष्ट करण्यावर भर दिला जाणार आहे.

📍 मोठ्या डंपसाइट्सवर लक्ष :

• देशभरातील 202 शहरांमधील 214 मोठ्या डंपसाइट्सवर प्राधान्याने काम केले जाते, कारण याच ठिकाणी सुमारे 80% जुना कचरा साठा आहे.

💰 आर्थिक मदत (Fund Support) :

• कचरा प्रक्रिया वेगाने करण्यासाठी केंद्र सरकारकडून ₹550 प्रति टन इतकी आर्थिक मदत दिली जाते.

• यामुळे स्थानिक स्वराज्य संस्थांना (ULBs) काम जलद गतीने पूर्ण करता येते.

🤝 भागीदारी पद्धत (Partnership Model) :

• या उपक्रमात सार्वजनिक उपक्रम (PSU), स्वयंसेवी संस्था (NGO) आणि तांत्रिक भागीदार यांचा सहभाग असतो.

• यामुळे तांत्रिक कौशल्य आणि संसाधने एकत्र येऊन काम अधिक प्रभावीपणे केले जाते.

💻 तंत्रज्ञानाद्वारे देखरेख : 

• कामाची पारदर्शकता आणि प्रगती लक्षात ठेवण्यासाठी डिजिटल डॅशबोर्ड, GPS/RFID ट्रॅकिंग आणि दररोज अहवाल प्रणाली वापरली जाते.

• यामुळे कोणत्या ठिकाणी किती काम झाले हे सतत तपासता येते.

🧩 5P मॉडेल :

• या उपक्रमाची अंमलबजावणी ‘5P’ मॉडेलवर आधारित आहे.

• यामध्ये - 

1. राजकीय नेतृत्व (Political leadership)

2. सार्वजनिक निधी (Public financing)

3. भागीदारी (Partnerships)

4. लोकसहभाग (People’s participation)

5. प्रकल्प व्यवस्थापन (Project management)- या पाच घटकांचा समावेश होतो.

🌍 हा उपक्रम का महत्त्वाचा आहे ?

• माती, हवा आणि पाण्याचे प्रदूषण कमी होते

• कचऱ्याचे डोंगर हटवले जातात

• शहरी भागातील जमीन पुन्हा उपयोगात येते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : डंपसाइट रेमेडिएशन अ‍ॅक्सिलरेटर प्रोग्राम (DRAP)

• DRAP → डंपसाइट साफसफाईसाठी विशेष कार्यक्रम

• मंत्रालय : गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय

• संबंधित योजना → स्वच्छ भारत मिशन – शहरी 2.0

• उद्देश → 100% डंपसाइट क्लिअरन्स

• फोकस → 214 डंपसाइट्स (202 शहरे)

RASHTRAPATI BHAVAN HOSTS ‘PURPLE FEST’

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच राष्ट्रपती भवनात आयोजित 'पर्पल फेस्ट' महोत्सवाचा चा मुख्य उद्देश काय आहे ? 

1. समाजात महिलांना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश वाढवणे.

2. समाजात ट्रान्सजेंडर लोकांना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश वाढवणे.

3. समाजात दिव्यांग व्यक्तींना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश वाढवणे.

4. समाजात वृद्ध व्यक्तींना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश करणे.

उत्तर : समाजात दिव्यांग व्यक्तींना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश वाढवणे.

बातमी काय ? 

• नवी दिल्ली येथे राष्ट्रपती भवनातील अमृत उद्यानात दिव्यांगजनांची प्रतिभा, कर्तृत्व आणि आकांक्षांचा गौरव करणारा, 'पर्पल फेस्ट' हा एक दिवसीय महोत्सव आयोजित करण्यात आला होता.

• या कार्यक्रमात टाटा पॉवर, अमेरिकन इंडिया फाउंडेशन, द हंस फाउंडेशन, टेक महिंद्रा फाउंडेशन आणि इतर प्रमुख भागधारकांसोबत अभूतपूर्व भागीदारी (Collaborations) देखील झाली. 

• ही भागीदारी शिक्षण, कौशल्य, रोजगार आणि सुलभतेवर लक्ष केंद्रित करून दिव्यांगजनांच्या जीवनात शाश्वत आणि चांगला बदल घडवण्यासाठी योगदान देईल. 

🧐 पर्पल फेस्ट महोत्सवाचे आयोजन कोणत्या मंत्रालयातर्फे करण्यात आले ? 

• भारत सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयातर्फे (Union Ministry of Social Justice and Empowerment) 

पर्पल फेस्ट महोत्सवाचे आयोजन करण्यात आले. 

🤔 पर्पल फेस्ट महोत्सवाचे उद्दिष्ट कोणते ? 

🤔 पर्पल फेस्ट महोत्सव का आयोजित करण्यात येतो ? 

• विविध प्रकारचे अपंगत्व आणि लोकांच्या जीवनावर होणाऱ्या त्याच्या परिणामांविषयी जनजागृती करणे.

• समाजात दिव्यांग व्यक्तींचा स्वीकार आणि समावेश याबद्दल समज वाढवणे, हे 'पर्पल फेस्ट' या महोत्सवाचे उद्दिष्ट आहे.

• पर्पल फेस्ट' हा दिव्यांग व्यक्तींच्या समावेश, सक्षमीकरण आणि समानतेच्या दिशेने एक महत्त्वाचा उपक्रम आहे.

पर्पल फेस्ट महोत्सवात आयोजित उपक्रम : 

• क्रीडा स्पर्धा

• डिजिटल समावेशन आणि उद्योजकता या विषयावरील कार्यशाळा

• अ‍ॅबिलिंपिक (अपंगांसाठी कौशल्य प्रदर्शन स्पर्धा)

• सृजनात्मक उपक्रम

• सांस्कृतिक कार्यक्रम

Saksham Skill Census 

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतातील पहिला AI आधारित कौशल्य सर्वेक्षण प्रकल्प कोणत्या राज्यात सुरू करण्यात आला आहे ?

1. महाराष्ट्र
2. गुजरात
3. कर्नाटक
4. तेलंगणा

उत्तर : महाराष्ट्र

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रातील मुंबई उपनगर जिल्ह्यात ‘सक्षम कौशल्य सर्वेक्षण’ (Saksham Skill Census) हा भारतातील पहिला AI आधारित कौशल्य सर्वेक्षण प्रकल्प सुरू करण्यात आला.

• या उपक्रमाचे उद्घाटन मुंबईतील बांद्रा (पश्चिम) येथील R.D. नॅशनल कॉलेजमध्ये करण्यात आले.

‘सक्षम कौशल्य सर्वेक्षण’ म्हणजे काय ?

• 'सक्षम कौशल्य सर्वेक्षण' योजना ही महाराष्ट्र शासनाची एक नाविन्यपूर्ण मोहीम आहे, जी राज्यातील युवकांच्या कौशल्य क्षमतेचा अचूक अंदाज घेऊन त्यांना योग्य दिशा देण्यासाठी राबविण्यात येत आहे. 
• हे देशातील पहिले AI-आधारित (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) घरोघरी सर्वेक्षण असून, याची सुरुवात प्रामुख्याने मुंबई उपनगर जिल्ह्यापासून झाली आहे
• या प्रकल्पात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) आणि GIS नकाशांकनाचा वापर करून माहिती अचूकपणे संकलित केली जाते.

⚙️ हा उपक्रम कसा राबवला जातो ?

🏠 घरोघरी सर्वेक्षण :

• या प्रकल्पात सर्वेक्षण पथके घरोघरी जाऊन माहिती गोळा करतात.
• यासाठी डिजिटल साधनांचा वापर केला जातो आणि नागरिकांसाठी ऑनलाइन स्वयं-सर्वेक्षणाची सुविधाही उपलब्ध आहे.

🗺️ AI व GIS तंत्रज्ञान :

• कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि GIS तंत्रज्ञानाच्या मदतीने संपूर्ण क्षेत्र छोटे-छोटे भाग (zones) मध्ये विभागले जाते.
• यामुळे सर्वेक्षण अधिक अचूक आणि व्यवस्थित होते.

🎯 लक्षित गट :

• हा सर्वेक्षण प्रामुख्याने 18 ते 40 वयोगटातील तरुणांवर केंद्रित आहे.

📍 पायलट क्षेत्र :

• या प्रकल्पाचा पहिला टप्पा मुंबई उपनगर जिल्ह्यातील H-West वॉर्ड (बांद्रा पश्चिम परिसर) येथे राबवला जात आहे.
• यात सुमारे 55,000 घरांमध्ये सर्वेक्षण केले जाणार आहे.

🎯 या प्रकल्पाचा उद्देश काय आहे ?

• तरुणांच्या कौशल्यांची अचूक माहिती मिळवणे
• त्यांना योग्य प्रशिक्षण (Training) आणि रोजगार संधींशी जोडणे
• स्थानिक स्तरावर रोजगार नियोजन सुधारणा करणे

🌍 अपेक्षित परिणाम (Outcome)

• सुमारे 15,000 युवकांना प्रशिक्षण देण्याचे उद्दिष्ट
• किमान 5,000 युवकांना रोजगार किंवा उद्योजकतेद्वारे स्वावलंबी बनवणे

🌟 हा उपक्रम का महत्त्वाचा आहे ?

• हा उपक्रम डेटा-आधारित कौशल्य विकास प्रणाली (Data-driven skill ecosystem) तयार करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.

✍️ यामुळे:

• सरकारला योग्य धोरणे तयार करण्यात मदत होईल.
• स्थानिक रोजगार संधी वाढतील
• तरुणांना योग्य मार्गदर्शन मिळेल

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• ‘सक्षम कौशल्य सर्वेक्षण’ → भारताची पहिली AI आधारित कौशल्य सर्वेक्षण
• राज्य → महाराष्ट्र 
• लक्षित गट → 18–40 वर्षे
• कव्हरेज → ~55,000 घरे
• उद्देश → कौशल्यविकास आणि रोजगार निर्मिती
• लक्ष्य → 15,000 प्रशिक्षण + 5,000 रोजगार/स्वावलंबन

Samriddh Gram Phygital Services Pilot Project

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच चर्चेत असलेला ‘समृद्ध ग्राम फिजिटल सेवा ’ हा पायलट प्रकल्प कोणत्या योजनेच्या पायाभूत सुविधांचा वापर करून ग्रामीण भागात सेवा पुरवण्यासाठी सुरू करण्यात आला आहे ?

1. डिजिटल इंडिया अभियान (Digital India Mission)

2. भारतनेट (BharatNet)

3. प्रधानमंत्री ग्रामीण डिजिटल साक्षरता अभियान (PMGDISHA)

4. ई-ग्राम स्वराज्य योजना (e-Gram Swaraj Scheme)

उत्तर : भारतनेट (BharatNet)

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय दळणवळण मंत्र्यांनी मध्य प्रदेशातील उमरी गावात ‘समृद्ध ग्राम फिजिटल सेवा पायलट प्रकल्प’ सुरू करण्याची घोषणा केली आहे.

‘समृद्ध ग्राम फिजिटल सेवा पायलट प्रकल्प म्हणजे काय ?

• हा एक पायलट प्रकल्प आहे, ज्यामध्ये गाव पातळीवर डिजिटल आणि प्रत्यक्ष सेवा एकत्रित (Phygital = Physical + Digital) पद्धतीने दिल्या जातील.

• समृद्धी केंद्र - यासाठी गावात ‘समृद्धी केंद्र’ (Samriddhi Kendra) उभारले जातील, जे अनेक सेवांसाठी एकाच ठिकाणी सुविधा देतील.

• या पायलट प्रकल्पा अंतर्गत प्रत्येक समृद्धी केंद्र 5 किमी परिसरातील अनेक गावांना सेवा देईल.

• लोकसहभाग - गावातील लोकांना जागरूक करून आणि त्यांचा सहभाग वाढवून हा प्रकल्प यशस्वी केला जातो.

• भारतनेट कनेक्टिव्हिटी - उच्च गती इंटरनेट (High-Speed Broadband) वापरून सेवा जलद आणि प्रभावीपणे दिल्या जातात.

🧑‍🌾 विविध क्षेत्रातील सेवा

✍️ या केंद्रांमधून अनेक क्षेत्रांतील सेवा दिल्या जातात -

• शिक्षण आणि कौशल्य विकास (Education and Skill Development)

• शेती सल्ला (Agriculture Advisory)

• आरोग्य व टेलिमेडिसिन (Health and Telemedicine)

• आर्थिक समावेशन आणि ई-कॉमर्स (Financial Inclusion and E-Commerce)

• ई-गव्हर्नन्स सेवा (e-Governance Services)

• डिजिटल कनेक्टिव्हिटी (Digital Connectivity and Access) 

• सुरक्षा व देखरेख व्यवस्था (Safety and Surveillance Systems)

🏛️ कोण राबवतो आणि कोणत्या योजनेअंतर्गत आहे ?

• हा प्रकल्प दूरसंचार विभाग (Department of Telecommunications) राबवत आहे.

• हा प्रकल्प भारतनेट (BharatNet) या ग्रामीण ब्रॉडबँड प्रकल्पाच्या डिजिटल पायाभूत सुविधांवर आधारित आहे.

🎯 या प्रकल्पाचा उद्देश काय आहे ?

• भारतनेटच्या इंटरनेट सुविधेचा वापर करून गावात एकत्रित सेवा देणे

• ग्रामीण भागात डिजिटल परिवर्तन (Digital Transformation) घडवणे

• असा मॉडेल तयार करणे जो पुढे इतर गावांमध्येही लागू करता येईल

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : समृद्ध ग्राम फिजिटल सेवा पायलट प्रकल्प

• मंत्रालय → केंद्रीय दळणवळण मंत्रालय

• विभाग → दूरसंचार विभाग (DoT)

• आधार → भारतनेट (BharatNet)

• संकल्पना → Physical + Digital सेवा

• केंद्र → समृद्धी केंद्र (Gram Panchayat level)

• सेवा क्षेत्र → शिक्षण, शेती, आरोग्य, ई-गव्हर्नन्स

• उद्देश → ग्रामीण डिजिटल परिवर्तन